Xalqaro Birliklar Tizimi - SI

 

Mazkur risolani o‘zbek tiliga tarjima qilishda, O‘TXQ rasmiy sayti - www.bipm.org da 2006-yil may oyida e'lon qilingan va 2014 yil iyul oyida yangilangan, farang va ingliz tillaridagi 8-nashr "SI The International System of Units (SI)" risolasi asos qilib olindi.

o‘zbek variantida, fizik kattaliklar va ularning birliklarining nomlari va ramziy belgilari, o‘zbek adabiy tilining imlo qoidalariga muvofiqlashtirib yozildi. Zaruriy o‘rinlarda, tegishli izohlar kiritildi.

Kitob ikki qismdan iborat: Asosiy qism va ilova. Asosiy qism to‘liq ravishda, O‘TXQning "The International System of Units(SI)" risolasining 8-nashri (Parij, Acheve d'imprimer : mai 2006) tarjimasidan iborat.

Ilovada esa SI tizimining kelib chiqish tarixi, undagi birliklarning amaliy keltirib chiqarish usullari bayoni va boshqa qiziqarli ma'lumotlar, shuningdek, SI tizimiga kirmaydigan boshqa birliklar bilan munosabatlari ifodalanadi. Boshqa birliklar tizimlari va tizimlashmagan nostandart birliklar, shuningdek maxsus tor sohalarga oid birliklar bo‘yicha ham ma'lumotlar keltiriladi.

Diqqat! Kitobxonlardan kitob haqidagi mulohazalarni va xatolarimiz ko'rsatilgan konstruktiv-tanqidiy fikrlarni kutib qolamiz.

Qora tuynuklar va chaqaloq koinotlar

Kitob zamonamizning eng nufuzli fizik olimlaridan bo'lmish Stiven Xokingning 1976-yildan to 1992-yilgacha vaqt mobaynida yozgan turli ilmiy-ma'rifiy va avtobiografik hikoyalari to'plamini o'z ichiga oladi. Bunda muallif o'z tarjimai holi,o'zining koinot haqidagi falsafiy va fizik qarashlari, koinotning paydo bo'lishi va uning kelajak taqdiri haqidagi fikr-mulohazalri bilan o'rtoqlashadi.

Diqqat! Kitobxonlardan kitob haqidagi mulohazalarni va xatolarimiz ko'rsatilgan konstruktiv-tanqidiy fikrlarni kutib qolamiz.

Eynshteynning mashhur timsoli - tilini chiqargan daho

O'sha ma'lum va mashhur fotosurat.
Albert Eynshteyn tilini katta qilib chiqarib turibdi.

Fotosuratga turlicha izoh berishadi.
Ular ichida eng keng tarqalgani va ishonchlisi quyidagicha:

Albert Eynshteyndan iqtiboslar

Albert Eynshteyn o'zining teran, chuqur ma'noli iqtiboslari bilan nafaqat ilm-fan, balki umuman jahon ijtimoiy-madaniy tarixda ham o'ziga xos yorqin iz qoldirgan. Unga tegishli qanotli iboralar ba'zan kishini o'ylashga, fikrlashga majbur qilisa, boshqa safar quvnoqlik, xushnudlik bag'ishlaydi. Quyida jahon fiziklarning dohiysi tilidan saralangan eng mashhur va ma'nodor iqtoboslarni havola etamiz.

Agar hayotda baxtli yashab o'tishni istasang, uni muayyan odamlar yoki buyumlarga emas, biror ulkan maqsad sari bag'ishla.

* * *

Men ikkita jahon urushi boshdan kechirganim va ikki marta uylanganimni e'tiborga olsak, hozirda yomon yashayotganim yo'q...

* * *

Hayotda shunday maqsadni tanlash kerakki, u sendagi mavjud hamma imkoniyatni ishga solishni talab qilsin.

Ta'sir birligi

(Ayzek Azimovdan tarjima)

Mening "Men-Robot" nomli kitobim "Dabldey & Co" nashriyoti tomonidan qayta nashr etilganidan so'ng, ayrim sharhlovchilar (shubhasizki, yuksak zakovat va nozik did egalari bo'lgan insonlar) u haqida "mumtoz asar" deb maqtay boshladilar va bun menga mamnuniyat bahsh etmasdan qo'ymasdi.

"Mumtoz" so'zi, kundalik nutqda tez-tez quloqqa chalinadigan "a'lo darajali", "namunaviy" so'zlari bilan o'xshash ma'noni anglatadi. Ularning har biri, mening "Men-Robot" asarim haqidagi shaxsiy fikrim bilan mos tushadi. Lekin men o'z kamtarinligim va noziktabiatligim evaziga, ushbu faktni tan olishga uyalaman. Hozirda ushbu gaplarni sizga aytayotganimning sababi esa, muhtaram mutolaachi, siz va mening ushbu suhbatimiz o'ta maxfiy tarzda, yuzma-yuz bo'layotganidir.

Albatta, "mumtoz" so'zining yana bir boshqa ma'nosi ham bo'lib, u menga nisbatan kamroq yoqadi. Uyg'onish davri adiblari, qadimgi Yunoniston va Rim madaniyatiga oid asarlarni muhokama qilishda ham aynan ushbu so'zdan foydalanganlar. Ya'nikim, "mumtoz" so'zi nafaqat namunaviy, balki, "eski", "qadimiy" degan ma'nolarni ham anglatadi.

Nima ham derdim..."Men-Robot" kitobi ancha yillar avval dunyo yuzini ko'rgan. Uning alohida boblari esa... mayli, bunis muhimmas. Gap shundaki, men sal-pal hafa bo'lmoqchi bo'ldim, chunki meni "mumtoz" asar yoza oladigan darajadagi qariya deb hisoblashgan edi. Shu sababli ham men navbatdagi hikoyani, "mumtoz" so'zini qo'llanishi maqtovdan ko'ra ko'proq haqorat ma'nosini bag'ishlaydigan soha haqida yozishga qaror qildim.

Tushunarliki, bu shunday soha bo'lishi kerakki, eskicha, oxori to'kilgan nomiga ega bo'lish, o'z-o'zidan, noto'g'ri, bugungi kunga nafasiga muvofiq kelmaydigan ma'nosini berishi kerak. Aqlli bashara hosil qilib olib, zaharhanda tirjayish orqali, zamonaviy san'at, adabiyot yoki mebel haqida mulohaza qilish mumkin. Axir zamonaviy san'at ham, adabiyot ham o'tmishdagi buyuk ijodkorlarning buyuk asalari bilan hech bir jabhada qiyoslana olmaydi. Biroq, suhbat zamonaviy ilm-fan mavzusiga burilgan chog'i, notiqqa shlyapasini yechib, bosh egib ta'zim qilishdan o'zga iloj qolmaydi.

Birinchi navbatda bu fizikaga taaluqlidir. Zamonaviy fizika va mumtoz fizika mavjud. Ular orasidagi chegara ham juda aniqlik bilan belgilangan: 1900-yil. Mazkur fanda 1900-yilgacha bo'lgan barcha narsalar mumtoz fizikaga, 1900-yildan keyingilari esa zamonaviy fizikaga ajratiladi.

Bir qarashda bunday ajratish anchayin bahsli ko'rinadi. XX-asr kishilarining noxolisligi haqidagi xulosa ham bu orada miyaga kelishi mumkin. Lekin, agar haqiqiy xolis nigoh bilan yaxshilab e'tibor qaratilsa, bunday chegara qo'yish nihoyatda to'g'ri va aniq ekaniga qayta ishonch hosil qilish mumkin. Aynan 1900-yilda nazariy fizika bo'yicha asosiy ilmiy ishlar paydo bo'lgan edi. Bundan so'ng esa, uning darajasidagi biror narsa uchramadi.

Nega tun qora parda tortadi?

(Ayzek Azimovdan tarjima)

AQSHlik kinoijodkorlar tomonida ishlangan "Pinats" nomli hajviy serial bir vaqtlar g'arbiy yarimsharda juda mashur bo'lgan edi. Uni bolalar ham kattalar ham birdek sevib tomosha qilishgan.

O'sha serial qahramonlaridan biri bo'lgan kichkina qizcha, o'zining jahli chiqib turgan opasining oldiga kelib, "nima uchun osmonning rangi moviy?" - deb so'raydi. Opasi achchiqlanish bilan: "Chunki u yashil emasligi uchun!"-deb javob beradi.

Bu epizodni ko'rgan 4-sinfda o'qiydigan qizalog'im Robin rosa qiqirlab kulgan edi. Men vaziyatdan foydalanib uni jiddiyroq ilmiy bahsga tortmoqchi bo'ldim:

- Qizim, nega tun qorong'u ekanligini bilasanmi?"- deb savol berdim.

Qizim o'ylab o'tirmay quyidagicha javob berdi:

- "Chunki u qizil emasligi uchun!"...

Men albatta uning murg'ak aqli bilan shunday taqlidiy javob qaytarishini kutgan edim. Nima ham derdim. Agar qizalog'im men bilan yuqori darajadagi ilmiy suhbatlar qurishni istamas ekan, men uni qiynamasdan, yana o'z kitobxonlarimga yuzlanishim mumkin. Keling aziz mutolaachi, endi nima uchun tungi osmon qora rangda bo'lishi haqida suhbatlashamiz...

To'lqin kelyapi! Osmonga qarang!

Fiziklar gravitatsion to'lqinlarning tabiatda haqiqatan ham mavjudligi ilmiy tasdiqlangani haqida xabarlar tarqatishdi. Gravitatsion to'lqinlar - daho olim Albert Eynshteynning ilmiy taxminlari (bashoratlari) ichida tasdiqlanishi uzoq kutilgan eng muhim nazariyalardan biri edi. Bu to'lqinlar fazo-vaqt (zamon va makon) uzviyligining qo'zg'alishidan yuzaga keladigan o'ziga xos to'liqinlar bo'lib, ushbu kashfiyot Olam taraqqiyotining eng inju bosqichlari haqidagi hozircha kamtarona bilimlarimizni yanada boyitishga xizmat qiladi.

Yuriy Alekseevich Gagarin

Yuriy Alekseevich Gagarin 1934-yilning 9-mart kuni, Rossiyaning G‘arbiy viloyati (hozirgi Smolensk), Gjat tumanidagi Klushino qishlog‘ida tug‘ilgan. Rus harbiy uchuvchisi, fazogir. Insoniyat tarixida koinotga parvoz qilgan eng birinchi shaxs.

Gararinning otasi Aleksey Gagarin duradgor, onasi Anna Matveyeva esa, sut fermasida ishlagan. Yuriy Gagarin boshlang‘ich ta'limni dastlab, 1941-yilning 1-sentyabrida, Klushino qishlog‘idagi o‘rta maktabda boshlagan. Biroq 6-oktyabrga kelib Gagarin yashayotgan qishloqni nemis - fashistlar armiyasi bosib oladi barcha soha singari, maktab faoliyati ham to‘xtatiladi. 1943-yilda qishloq ozod etilgach, Gagarin yana o‘qishni davom ettiradi. U 1949-yilda Gjat o‘rta maktabining 6-sinfini tugallab, Lyubertsk hunarmandchilik bilim yurtiga o‘qishga kiradi va uni 1951-yilda metall quyuvchi va shakl beruvchi mutaxassis sifatdiaa'loga tamomlaydi. 1951-yilning o‘zida u Saratov sanoat texnikumiga o‘qishga kiradi. 1954-yilning 25-oktyabrida esa, u Saratov aeroklubiga a'zo bo‘ladi. U mazkur aeroklubda yuksak natijalarga erishadi va o‘zining ilk mustaqil parvozini YaK-18 samolyotida amalga oshiradi. Gagarin Saratov aeroklubini ham a'loga tamomlagan. U, umumiy hisobda 42 soat va 23 daqiqa parvoz qilib, jami 196 marta havoga ko‘tarilgan.

1955-yilda Yuriy Gagarin harbiy xizmatga chaqiriladi va u 1955-1957 yillarda harbiy qiruvchi uchuvchi sifatida xizmat o‘taydi. 1955-yilning 27-oktyabrida Yuriy Gagarin, Orenburg (o‘sha vaqtdagi nomi Chkalov) shahriga, 1-sonli harbiy aviatsiya uchuvchilari bilim yurtiga yo‘llanadi. 1957-yilning 25-oktyabrida Gagarin mazkur bilim yurtini ham a'loga tamomlab, Murmansk yaqinidagi, Shimoliy flotga tegishli bo‘lgan 169-qiruvchi aviatsiya polkining 122-qiruvchi aviatsiya diviziyasida harbiy xizmat o‘tashni boshlaydi. Shu yili Gagarin, Valentina Gorycheva bilan turmush quradi. Ular ikki nafar qiz farzand ko‘rishgan.

Uglerod dunyosi

Kitobxon e'tiboriga havola etilayotgan ushbu ilmiy-obbabop asar, mashhur amerika fantast va ilmiy-ommabop asarlar yozuvchisi Ayzek Azimov (Isaac Asimov) tomonidan yozilgan. Eng sodda uglerod birikmalaridan boshlab eng murakkablari - polimerlargacha hikoya qilar ekan, muallif mutolaachini organik kimyo olamiga olib kiradi. Moddalarning xossalari va bu xossalarning modda tarkibi bilan bog‘liq ekanligi bilan tanishtiradi. Shuningdek bu moddalarning tabiatdagi va tirik jonzotlar hayotidagi, hamda, texnika va maishiy turmush uchun ahamiyati haqida so‘z yuritadi. Muallif hikoyalarni qiziqarli va tushunarli olib boradi. Kitob yengil mutolaa qilinadi.

Kitob, kimyo sohasi mutaxassis bo‘lmagan, lekin mazkur g‘oyat qiziqarli fan bilan tanishish maqsadida bo‘lgan keng kitobxonlar ommasiga mo‘ljallangan. Kitob kimyo sohasiga qiziqib kirib kelayotgan maktab o‘quvchilariga va o‘rta maxsus o‘quv yurtlari talabalariga ayniqsa qiziqarli bo‘ladi.

Diqqat! Kitobxonlardan kitob haqidagi mulohazalarni va xatolarimiz ko'rsatilgan konstruktiv-tanqidiy fikrlarni kutib qolamiz..