Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Orbita.uz - Ilm-fan fazosi uzra!

Azot - jonsiz element

E-mail Chop etish PDF

Azot - jonsiz element

Kislorod haqidagi maqolada ushbu elementning havodagi ulushi 1/5 miqdorda ekanini aytgan edik. Havodagi o‘sha qolgan 4/5 qism ulushni, ya'ni, deyarli 78% qismini azot gazi tashkil qiladi. Ushbu element davriy jadvalda 7-raqam bilan o‘rin olgan.

XVIII-asrda kimyogarlar kislorodni kashf etishganidan keyin, ular havoda yana bir boshqa gaz ham mavjudligini fahmlashgan. Ushbu gaz yonishga yordam bermasdi va oksidlanish jarayonlarida ishtirok etmas edi. Yopiq idish ichida yoqib qo‘yilgan sham, ichkaridagi havoning taxminan 1/5 qismini sarflab, keyin esa o‘chib qolardi.

Chunki, o‘sha hajmning 1/5 qismini egallagan kislorod tugab bitgach, qolgan gaz shamning yonishiga ko‘maklasha olmagan. o‘sha gaz shuningdek hayot uchun (to‘g‘rirog‘i nafas olish uchun) ham keraksiz gaz ekani ayon bo‘lgan. Chunki, xuddi sham singari, yopiq idishga qamab qo‘yilgan sichqon, u joyda kislorod tugashi bilan o‘lib qolardi. Vaholanki, hali idish ichidagi havoning 75% dan ziyod qismi ishlatilmagan bo‘lardi.

Yangilаndi: 20.11.2018 14:10
 

Vakuumdagi yorug‘lik tezligi

E-mail Chop etish PDF

Vakuumdagi yorug‘lik tezligi

(energiya haqida qanday tasavvurlarimiz bor?)

Ilm-fanga Eynshteyn taqdim etgan E=mc2 formulasidan ham taniqliroq formulani topish qiyin. Uni deyarli hamma taniydi: yuqori intellektual ilmiy-fantastika shinavandalari ham, atom fizikasi mutaxassislari ham, talabalar, gazeta muxbirlari, uy bekalari, haydovchilar va hatto ayrim deputatlar ham.

Lekin, tanish boshqa, uning mohiyatini anglash boshqa narsa. Formulani bilishi va uni tushunish ham boshqa-boshqa narsalardir.

Yangilаndi: 20.11.2018 15:08
 

Maykl Faradey

E-mail Chop etish PDF

Maykl Faradey

Faradey oz umri davomida shunchalik kop ixtiro va kashfiyotlar qilganki, ular asosida yana boshqa onlab olimlar oz nomini fan tarixiga muhrlashi mumkin edi.

Maykl Faradey 1791-yilning 22-sentyabrida Londonda tavallud topdi. U tugilgan joy Londonning eng qashshoq mahallalaridan biri edi. Faradeyning otasi oddiy temirchi usta, onasi esa uy bekasi bolgan. Ular otxona ustiga qurilgan bostirma uyda yashashgan. Faradeyning bolalik yillari shunday ogir sharoitda, moddiy nochor ahvolda otgan. U muttasil toyib ovqatlanmaslik va yupun kiyinishga majburligi tufayli juda nozik bola bolgan.

Maykl Faradey maktab yoshiga yetgach, ota-onasi unga boshlangich talim berish uchun yaqin oradagi maktabga berishadi. Maktabda esa kambagal oila farzandlari uchun moljallangan eng birlamchi minimum oquv dasturi bilan cheklanilgan. Shunga kora, Maykl oqishni, yozishni va sanashni organib olishi bilan uni yana maktabdan chiqarib yuborishgan. Boshqa bilimlar, xususan, matematika, biologiya, tarix singari jiddiy fanlarni ozlashtirishga maktabda imkon berilmasdi va buning uchun pullik maktablarga borsh kerak edi. Lekin bunga Faradeylar oilasining moddiy imkoni yetmasdi.

Yangilаndi: 22.09.2018 10:53
 

Dengiz mili

E-mail Chop etish PDF

Dengiz mili

Dengiz mili asosan dengizchilikda va qisman aviatsiyada qollaniladigan, shuningdek dengizboyi mamlakatlarida hududiy qirgoq masofasi va hududiy suvlar chegarasini belgilash uchun ishlatiladigan masofa olchov birligi bolib, SI Xalqaro Birliklar Tizimiga kirmaydigan birlikdir. Belgilanishi OTXQ va Xalqaro gidrografiya jamiyati qoidalariga kora M tarzida qabul qilingan (inglizcha mile sozidan). Lekin, fuqaro aviatsiyasi xalqaro tashkiloti NM tarzida (Nautical Mile sozlarining bosh harflaridan), hamda ayrim boshqa tashkilotlarda nm tarzida belgilanishi ham uchrab turadi. Lekin, ushbu nm tarzida belgilanishi OTXQ tomonidan maqullanmagan va qollashga tavsiya etilmaydi. Chunki, u nanometr birligining belgisi bilan aynan bir xil bolib qoladi. Ozbekchada qisqartma tarzida DM deb yozilishi maqsadga muvofiq boladi.

Yangilаndi: 17.09.2018 10:22
 

Koinotning qurilish ashyosi

E-mail Chop etish PDF

Koinotning qurilish ashyosi

Kitobda kimyoviy elementlarning tasniflanish tizimi va ularning xossalari haqida qiziqarli tarzda hikoya qilinadi. Muallif muayyan kimyoviy element haqida soz yuritarkan, uning turmushda va texnikada ishlatilishi, fizik va kimyoviy xossalari va hatto sanoatda va sanatda qollanishi borasida mukammal ifodali soz yuritadi. Matn davomida, davriy jadvaldagi har bir elementga alohida-alohida toxtalib, shu bilan birga, elementlarni inson hayoti, texnika va ilm-fan uchun ahamiyatiga qarab, guruhlarga taqsimlagan holda korib chiqiladi. Bu orqali, nafaqat bizning galaktikamiz, balki, butun Koinotning qurilish materiali hisoblanadigan kimyoviy elementlar haqida kitobxonga sodda, tushunarli va ommabop tilda malumot yetkazishga harakat qilingan.

Kitob uzoq 1974-yilda nashrdan chiqqani va otgan 40 yildan ziyod vaqt mobaynida ilm-fanda, xususan, kimyoda anchayin yuksak rivojlanish sodir bolganini etiborga olib, mavzular zamonaviy kimyo ilmi yutuqlari asosida tarjimon tomonidan baholi qudrat toldirildi va kengaytirildi.

Diqqat! Kitobxonlardan kitob haqidagi mulohazalarni va xatolarimiz korsatilgan konstruktiv-tanqidiy fikrlarni kutib qolamiz.

Yangilаndi: 11.09.2018 13:27
 

Oy toshlari

E-mail Chop etish PDF

Oy toshlari

Yerdan turib ham qurollanmagan koz bilan sirtini kuzatish mumkin bolgan yagona osmon jismi Oy boladi. Oyni organish boyicha zamonaviy tadqiqotlar butun boshli mustaqil fan selenologiyani shakllantirgan. Oyga uyishtirilgan kosmik parvozlar esa uning sirtiga oid jinslarni, ayniqsa, Oy toshlarini organish imkonini berdi. Oy toshlarining oxirgi partiyasi Yerga 1976-yilda keltirilgan edi.

Oy bizga faqat bir tarafi bilan qarab turadi. Lekin bu Oy umuman harakatsiz degan notogri taassurot uygotmasligi lozim. Oy ham oz oqi atrofida aylanadi. Lekin, uning oz oqi atrofida aylanish jarayoni juda olis uzoq otmishda uning Yer atrofida aylanish jarayoni bilan sinxronlashib, uygun monandlikka kelgan. Yani, Oyning oz oqi atrofida aylanish davri uning Yer atrofini aylanib chiqish davriyligi bilan tenglashib qolgan va shu sababli, har ikkala jism muttasil aylanishda bolgani bilan, baribir biz Oyning faqat bir tarafini koramiz.

Yangilаndi: 15.09.2018 13:50
 

E-mail Chop etish PDF

Chang va gubor bolmasa...

(Ayzek Azimovdan tarjima asosida)

Olim qosh bilan qovoq orasidan ham yaqin degan iborada jon bor. Bir muddat avval bizning xonadonimiz azosidek bolib qolgan totiqushimiz oldi. U 5 yoshda edi. Biz uni juda ham yaxshi korardik. U doim diqqat markazimizda bolib, xonadonimizning katta-yu kichik barcha azosining mehri tushgan jonivor edi. Biz unga yaxshi qarardik. Vaqtida suvini yangilardik, qafasini tez-tez tozalardik va doim ozuqasini berib borardik. Uni xona boylab uchishga ham kop qoyib yuborardik. Unga ayrim qisqa sozlarni ham orgatdik. Yelkamizga qonsa va biz ovqat yeyayotgan likopdan uvoq choqisa indamasdik. Qaytanga, bundan xursand bolardik ham. Xullas, biz ozimiz ham uni xuddi oilamiz azosidek korardik va unga ham ozini shunday his qilishiga imkon berardik.

Yangilаndi: 14.09.2018 19:01
 

Rind papirusi

E-mail Chop etish PDF

Rind papirusi

Qadimgi Misr matematikasiga oid saqlanib qolgan tarixiy ashyolar ichida Rind papirusi eng muhimi sanaladi. Eni 30 sm, uzunligi taxminan 5 m atrofida bolgan ushbu orogliq qogoz Nil daryosining sharqiy sohilidagi Fiva shahrida joylashgan saganalardan birida topilgan. Uni Axmes ismli odam yozgani malum. Papirusda ierogliflar tizimiga oxshash bolgan ieratik yozuv sistemasidan foydalanilgan. Papirusning yozilgan vaqtini tarixchilar eramizdan avvalgi 1650-yillarga taalluqli deb hisoblaydilar. Shunga kora, Axmes matematika tarixida nomi bizgacha yetib kelgan birinchi odam ham bolib chiqadi! Bundan tashqari, aynan ushbu papirus yozuvda turli matematik amallarni ifodalovchi belgilar qollangan ilk yozma manba hamdir. Masalan, qoshish amalini ushbu papirusda bir juft oyoq korinishida belgilangan. Oyoqlar qoshilayotgan qiymatga qarab turgan tarzda chizilgan.

 

Xoll effekti

E-mail Chop etish PDF

Xoll effekti

1879-yilda amerikalik fizik Edvin Xoll qiziq bir fizik tajriba otkazdi. U yupqa tortburchak oltin plastinani kuchli magnit maydoniga, ushbu magnit maydoni tekisligiga perpendikulyar tarzda joylashtirdi. Keling, x va x osha tilla tortburchakning ikkita qarama-qarshi tomonini ifodalasin; y va y esa qolgan yana ikkita qarama-qarshi tomoni bolsin. Olim tilla tortburchakning x va x tomonlariga batareykaning qutblarini uladi va tok x yonalishda oqishni boshladi. Shunda Xoll hayrat bilan shuni kuzatdiki, y va y tomonlar orasida ham muayyan elektr kuchlanishi yuzaga keldi. Ushbu kuchlanish esa, tokning zichligi va magnit maydoni qiymati Bz ning kopaytmasiga proporsional ekan. Kop yillar mobaynida, Xoll effektidan amaliy foydalanish sohasini topish qiyin boldi. Chunki, bunda hosil bolayotgan kuchlanish qiymati juda past edi. Lekin, ushbu effekt, XX-asrning ikkinchi yarmida butun dunyo boylab son-sanoqsiz sondagi ilmiy tadqiqotlar va tajriba-sinov ishlanmalarida anchayin foydali manba sifatida qollanildi. Aytish joizki, Xoll tomonidan bunday past kuchlanishni kashf qilishi, elektron kashf qilinishidan naq 18-yil avvalroq sodir bolgan edi.

 

Moddaning agregat holatlari

E-mail Chop etish PDF

Moddaning agregat holatlari

Modda oddiy sharoitda qattiq, suyuq, yoki, gaz holatida bolishi mumkin, shuningdek, moddaning plazma holati ham mavjud.

Har qanday narsa molekulalardan tashkil topgan bolib, uning fizik xossalari, osha molekulalarning ozaro qanday tasirlashayotgani, hamda, qanday tartibda joylashgani bilan bogliq. Kundalik turmushda, yani, oddiy sharoitlarda biz moddalarning uch xil agregat holatini, yani, qattiq, suyuq, va gaz holatlarini kuzatamiz.

Gaz ozi egallagan hajmni toliq toldirmaguncha kengayaveradi. Agar biz gaz moddaga molekulyar miqyosda nazar solsak, unda har yoqqa betartib harakatlanib, ora-sirada ozaro toqnashib ham turgan kop sonli molekulalarni koramiz. Lekin bu molekulalar bir-biri bilan deyarli tasirlashmaydi. Agar hajmni kichraytirilsa, yoki, kattalashtirilsa, molekulalar yangi hajm ichida ham bir meyorda, ravon tarqaladi. Gazlarning harorati va bosimi singari makroskopik xususiyatlari bilan uning molekulyar xossalari ortasidagi aloqadorlikni molekulyar-kinetik nazariya organadi.

Yangilаndi: 08.09.2018 10:29
 
Mavzuga oid boshqa mаqоlаlаr...


Maqolaning 1 sahifasi, jami 45 sаhifа
Banner

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Orbita.uz Facebookda:

.

Tashriflar xaritasi:

Orbita.Uz tavsiya etadi:

Foydali havolalar:
Ilmiy-lugat.uz
Ilmiy-lugat.uz - Ilmiy terminlarning ozbekcha-ruscha-inglizcha lugati, qisqacha izohi va amalda qollanishi
ekodunyo.uz
Osimliklar va hayvonlarning onlayn ensiklopediyasi
Ziyouz.com
Ziyouz.com - Ozbek tilidagi eng katta elektron kutubxona.
imlo.insof.uz
Lotin va kirill alifbolaridagi matnlarni ozaro ogirish uchun moljallangan, onlayn va offlayn ishlaydigan ajoyib lugat.
????? ?? ?????? ?????????????? ????????? ????? ?????? ???? ????????????, ?????? ?? ??????? ?????????? ?????? ?????.
http://Gulruxsora.uz/
Jurnalist va blogger Gulruxsora Xudayberdiyevaning shaxsiy sayti

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 780
O'qilgan sahifalar soni : 3595049

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov