Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Orbita.uz - Ilm-fan fazosi uzra!

Harorat shkalalari.

E-mail Chop etish PDF

Harorat shkalalari

 

Lord Kelvin

Termometrik moddaga bog‘liq bo‘lmagan harorat shkalasi «ermodinamik harorat shkalasi» (ba‘zan uni «Mutloq harorat shkalasi» yoki «Kelvin shkalasi» deb ham atashadi). Bu shkala ingliz fizigi

U. Tomson (Lord Kelvin) tomonidan XIX asr o‘rtalarida fanga tavsiya etilgan. Kelvin termodinamik harorat shkalasi bitta asosiy tayanch nuqtaga - suvning qattiq, suyuq va gaz fazalaridagi holatlarining termodinamik mutanosiblashgan nuqtasi - suvning uchlanma nuqtasiga asoslanadi. Termodinamik harorat - T belgisi bilan ifodalanadi. Termodinamik harorat birligi - Kelvin, K belgisi bilan ifodalanadi. Suvning uchlanma nuqtasining termodinamik harorati 273.16 K ga teng. 1 kelvin esa, suvning uchlanma nuqtasi termodinamik haroratining 1/273.16 qismiga teng. Suvning uchlanma nuqtasi termodinamik harorati maxsus laboratoriyalarda, bug‘, muz va suyuq holatdagi suvni germetik ampulada termodinamik mutanosiblash yordamida amaliy tajribalarda aniqlanadi.

Yangilаndi: 19.09.2018 09:09
 

Shamol tezligini vizual baholash uchun Bofort shkalasi

E-mail Chop etish PDF

Shamol tezligini vizual baholash uchun Bofort shkalasi.

Jadvalda shamol tezligining yerdagi jismlarga yoki ochiq dengizdagi to‘lqinlarga ta‘siriga qarab tahminiy baho berishning Butunjahon meteorolgiya tashkiloti tomonidan qabul qilingan o‘n ikki balli Bofort shkalasi keltirilgan. Shamolning o‘rtacha tezligi ochiq va tekis yuzadan standart 10 metr balandlikda ko‘rsatilgan.

 

Yangilаndi: 18.09.2018 08:57
 

Kosmik tezliklar. Yer sayyorasi uchun qiymatlar

E-mail Chop etish PDF

Kosmik tezliklar

Birinchi kosmik tezlik - jismning sayyora tortish kuchini yengib chiqib, uning sun'iy yo‘ldoshiga aylanishi uchun berilishi zarur bo‘lgan eng kichik boshlangich tezlik. Ba'zan «Birinchi kosmik tezlik» jumlasi o‘rniga «aylanish tezligi» jumlasi qo‘llaniladi.

Ikkinchi kosmik tezlik - jismning sayyora yoki boshqa osmon jismlarining tortish kuchini butunlay yengib chiqib ketib, lekin Quyosh tizimida qolishi uchun berish kerak bo‘lgan zarur bo‘lgan eng kichik boshlang‘ich tezlik. Ba'zan ikkinchi kosmik tezlikni Parabolik tezlik yoki halos bo‘lish tezligi deyiladi. Chunki, bu tezlikka erishgan jism, o‘zi turgan osmon jismi tortish kuchidan halos bo‘ladi.

Uchinchi kosmik tezlik - jismning avval Yer, keyin esa Quyoshning tortish kuchini yengib, Quyosh tizimini butunlay tark etishi uchun yetarli bo‘lgan eng kichik bo‘shlang‘ich tezlik.

Yangilаndi: 18.09.2018 08:59
 

Al-Xorazmiy. Algebraning boshlanishi...

E-mail Chop etish PDF

Al Xorazmiy

Hayoti

Abu Ja‘far Muhammad in Muso al-Xorazmiy - dunyo ilm faniga mislsiz ulkan hissa qo‘shgan alloma, Algebra fani va Algoritm terminlarining “otasi”, buyuk matematik, tarixchi, falakkiyotshunos, geograf sifatida butun dunyoga mashhur. Buyuk alloma vatandoshimizning shaxsiy hayoti haqidagi ma‘lumotlar nihoyatda kam miqdorda saqlanib qolgan.

Manbalarda ko‘rsatilishicha Al Xorazmiy 783 yilda Xorazmda tavallud topgan. Bu davr musulmon sharqida ilmiy uyg‘onish, ilm fanning gurkirab rivojlanayotgan davri bo‘lib, al-Xorazmiy Movarounnahr va Xorazmdagi o‘z zamonasining yetuk olimlaridan ilm tahsil qiladi. U qadimgi hind va yunon ilm fani bilan mukammal tanishib, ular asosida va o‘z ilmiy tadqiqotlari bo‘yicha risolalar yozishni Xorazmdaligida boshlagani ma‘lum.

Yangilаndi: 15.09.2018 08:49
 

Atmosfera bosimining kashf etilishi

E-mail Chop etish PDF

Atmosfera bosimining kashf etilishi

Havoning moddiy mavjudligi insoniyatga qadimimdan ma'lum. Eramizdan avvalgi VI-asrda yashagan yunon faylasufi Anaksimen havo barcha unsurlarning asosi deb hisoblagan. Shu bilan birga havo odam ko‘zi ilg‘amas qandaydir kuchga ega, xuddiki moddiyatdan holi (ushlab, hidlab yoki ko‘rib bo‘lmaydigan) «ruh» ga o‘xshaydi deb fikr bildiradi. Qadimgi dunyo allomalari - Demokrit, Epikur va Lukretsiylar havoning modda xususiyatiga shubha qilmaganlar va ular havoning yumaloq shakldagi mayda zarralar - atomlardan tuzilgan degan ta'limotni ilgari surganlar. Bundan tashqari ular inson qalbi ham atom tabiatiga ega ekanligini, qalb atomlari favqulodda yengil va kamharakat ekanligini ta'kidlaganlar. Aristotel havoni tabiatni tashkil etuvchi asosiy to‘rt unsurdan biri sifatida e'tirof etar ekan, u havoning vazni mavjudligini va bu vaznni uning o‘zi ichiga havo puflangan va puflanmagan sharlarning vaznini o‘lchash orqali tajribada isbotlaganini yozadi. Aristotel siyrak havoli bo‘shliq (manfiy bosimli)ning so‘rish xususiyatini yaxshi bilgan va bu faktdan «Tabiat bo‘shliqdan qo‘rqadi» degan o‘zining mashhur noo‘rin iborasini asoslagan. Reron esa havo mayda zarrachalardan iborat va ular kichik bo‘shliqlar orqali bir biridan alohidalangan deb ta'kidlaydi. U siyrak havoli fazoda «katta bo‘shliq» lar bo‘lishi mumkinligini inkor etgan va buni tabiat qonunlariga zid deb tushuntirgan. Shuni ta'kidlash kerakki, ko‘plab pnevmatik asboblarning dastlabki ixtirochisi aynan Reron hisoblanadi.

Yangilаndi: 15.09.2018 09:15
 

Ibn Sino. Tibbiyot ilmi sultoni.

E-mail Chop etish PDF

Ibn Sin?

H?yoti. «Ibn Sinoning otasi Abdulloh, Balh shahridan bo‘lib, somoniy hukmdorlardan bo‘lgan Nuh ibn Mansur (976-997) hukmronligi davrida u Buxoro atrofidagi yerlardan soliq undiruvchi etib tayinlanadi va Buxoroga ko‘chib keladi. U birmuncha muddat Hurmitan qishlog‘ida yashaydi, keyinchalik esa Afshona qishlog‘iga ko‘chib o‘tadi. Afshonada Abdulloh, Sitora ismli qizga uylanadi. 370 hijriy yilning safar oyi boshida (980 yilning avgust oyi o‘rtasi, 16-17 avgust) ularda o‘g‘il farzand dunyoga keladi va unga Husayn deb ism qo‘yishadi». ?bu ?li Hus?yn ibn ?bdull?h ibn Sin? Ibn Sin?nig tarjimai holi, uning eng katta va taniqli asari «Tib qonunlari»ning muqaddimasida shunday boshlanadi.

H?zirgi z?m?n ilm f?nid? ko‘pr?q buyuk t?bib, tibbiyot ilmining sult?ni sif?tid? t?nishtiril?di. L?kin t?ri?iy m?nb?l?r v? o‘rt? ?sr musulm?n sh?rqi ilm f?nig? d?ir ?s?rl?r bil?n t?nishs?k, Ibn Sin?ning f??liyati v? ilmiy ij?di q?mr?vi ?nch? k?ng ek?nini ko‘r?miz. Ibn Sin? o‘z d?vri ?liml?rining ?ks?riyatig? t?gishli bo‘lg?n sif?t – q?musiy ?ll?m? bo‘lg?n. Ya’ni, o‘z d?vrid? m?’lum v? ?mm?l?shg?n bo‘lg?n b?rch? f?nl?rni o‘zl?shtirg?n v? ul?rning b?rch?si bil?n bir v?qtd? shug‘ull?n? ?lg?n. Buni Ibn Sin?ning ilmiy ij?dig? m?nsub  450 d?n ?rtiq ?s?rl?rning ilm f?nning 29 t? s?h?sini q?mr?b ?lishi mis?lid? h?m ko‘rish mumkin. ?fsuski, ul?rd?n bizning d?vrimizg?ch? f?q?t 274 t?si y?tib k?lg?n h?l?s.

Yangilаndi: 15.09.2018 09:20
 

E-mail Chop etish PDF

«Buyuk San'at»

1545-yili Jerolamo Kardanoning (lotincha «Arsmagna» deb nomlangan) kitobi bosilib chiqdi. Kitob asosan 3-va 4-darajali tenglamalarni yechishga bag‘ishlangan edi. Ammo uning matematika tarixidagi ahamiyati bu muayyan masala chegarasidan ancha chiqnb ketdi. XX-asrda Feliks Klyayn kitobni baholab, bunday deb yozgan edi: «Bu eng yuqori darajadagi qimmatbaho asar, qadimgi matematika chegarasidan chikuvchi hozirgi zamon algebrasining kurtagiga ega».

XVI-asr Yevropa matematikasi uchun o‘rta-asr tushkunligidan keyingi uyg‘onish-asri bo‘ldi. Buyuk yunon geometrlarining ishlari ming yillar davomida unutilgan, bir qismi esa yo‘qotilgan edi. Yevropaliklar arabcha matnlardan faqat Sharq matematikasi haqida emas, balki qadimgi matematika haqida ham xabardor bo‘lishdi. Yevropada matematikaning tarqalishida savdogarlar katta rol o‘ynagani xarakterli, ularning safarlari axborot yig‘ish va uni tarqatish vositasi edi. Ayniqsa Pizalik Leonardo (1180-1240) alohida ajralib turadi, u ko‘proq Fibonachchi (Bonachchining o‘g‘li) sifatida mashhur edi. Uning nomi ajoyib son ketma-ketligi (Fibonachchi sonlari) orqali abadiylashtirilgan. Fan eng yuqori darajasini juda tez yo‘qotishi mumkin. Uni tiklash uchun esa-asrlar talab qilinadi. O‘sha Fibonachchida so‘zsiz ajoyib kuzatishlar natijalari bo‘lsa-da, Yevropa matematiklari muttasil uch-asr o‘quvchi bo‘lib qoldi. Faqat XVI-asrdagina Yevropa matematikasida qadimgi dunyo matematiklari ham, Sharq matematiklari ham bilmagan prinsipial ahamiyatga ega bo‘lgan matematik natijalar yuzaga keldi. Gap 3-va 4-darajali tenglamalarni yechish haqida boryapti.

Yangilаndi: 24.09.2018 07:58
 

MATEMATIKLAR SHOHI

E-mail Chop etish PDF

Agar hali biror narsa qilinmay qolgan bo’lsa

hech narsa qilinmagan deb hisoblash lozim.

Gauss

MATEMATIKLAR SHOHI

1854 yil Mahfiy maslahatchi (Gaussning hamkasblari orasidagi tahallusi) sog’ligi butunlay yomonlashib qoldi. 20 yil davomida observatoriyadan Adabiyot muzeyigacha bo’lgan kundalik piyoda yurish to’g’risida endi so’z ham bo’lishi mumkin emasdi. 80 yoshga kirib qolgan qariya professorni doktorga uchrashga astoydil urinishlardan so’ng aran ko’ndirildi! Yozda esa u yaxshi bo’lib qoldi va hatto Gannover-Gettingen temiryo’li ochilish marosimida ham qatnashdi. 1855 yil yanvarida Gauss rassom Gezmanga medalyon uchun o’z portreti chizishiga rozilik berdi. Gannover saroyining buyurtmasiga ko’ra, olim vafotidan keyin, 1855 yil fevralida ushbu medalyon bo’yicha medal tayyorlandi. Medalda Gauss barelyefi ostiga «Mathematicorum princeps» “Matematiklar shohi” deb yozilgan edi. Har bir haqiqiy shohning tarixi, afsonalar bilan o’ralgan uning bolaligidan boshlanishi lozim…

Yangilаndi: 22.02.2014 20:44
 

E-mail Chop etish PDF

Bir tonna yog‘och og‘irmi, bir tonna temir og‘irmi?

Bir tonna yog‘och og‘irmi, bir tonna temir og‘irmi? - degan hazilakam savol hammaga ma'lum. Odatda o‘ylamasdan turib, bir tonna temir og‘ir degan javobni beradilar, bu qaltis javobdan o‘tirganlar o‘rtasida qahqaha ko‘tariladi. Agar bir tonna temirdan ko‘ra bir tonna yog‘och og‘ir degan javob berilsa, hazilkashlar yana ham qattiqroq kulgi ko‘tarishsa kerak. Bunday deyish kelishmagandek ko‘rinadi, lekin qat'iy aytganda - shu to‘g‘ri javob!

Masala shundaki, Arximed qonuni faqat suyuqliklar uchungina emas, balki gazlar uchun ham to‘g‘ridir. har bir jism havoda o‘zi siqib chiqargan havoning og‘irligicha o‘z og‘irligidan "yo‘qotadi". Temir ham, yog‘och ham o‘z og‘irligini, albatta qisman yo‘qotadi. Ularning asl og‘irligini topish uchun yo‘qotilgan og‘irlikni qo‘shish kerak. Binobarin, bizning misolimizda yog‘ochning asl og‘irligi = 1 tonna + yog‘och hajmidagi havoning og‘irligi; temirnnng asl og‘irligi = 1 tonna + temir hajmidagi havoning og‘irligi. Ammo bir tonna yog‘och bir tonna temirga qaraganda ancha (deyarli 5 marta) katta hajmni ishg‘ol qiladi, shuning uchun bir tonna yog‘ochimnzning asl og‘irligi bir tonna temirning asl og‘irligidan ko‘proq! Aniqroq qilib aytmoqchi boo‘lsak, shunday deyishimiz kerak edi: havoda bir tonna keladigan yog‘ochning asl og‘irligi havoda bir tonna keladigan temirning asl og‘irligidan ko‘proq

Bir tonna temir 1/8 kub metr, bir tonna yog‘och esa 2.5 kub metr joyni ishg‘ol qilganidan ular siqib chiqargan havoning og‘irligi o‘rtasidagi ayirma 2.5 kg ga yaqin bo‘lishi kerak. Bir tonna yog‘och bir tonna temirdan haqiqatda mana shuncha og‘ir!!!

Yangilаndi: 14.09.2018 09:52
 

Eyfel minorasining balandligi qancha?

E-mail Chop etish PDF

Eyfel minorasining balandligi qancha?

Sizning Eyfel minorasi balandligi haqidagi savolingizga "Yozdami yoki, qishdami?" deb aks savol bilan javob berishsa hayron bo'lishingiz mumkin. Ammo bu butunlay o'rinli savol. Sababi, maktab fizika kursida jismlarning issiqlik ta'sirida kengayishi hodisasi bilan albatta tanishsiz. Shinday ekan, bundayin katta metall inshootning balandligi ham turli haroratlarda bir xil bo'lmasligi tabiiy ekanligiga ha tezda zehningiz yetsa kerak...

Yangilаndi: 14.09.2018 09:47
 


Maqolaning 44 sahifasi, jami 45 sаhifа
Banner

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Orbita.uz Facebookda:

.

Tashriflar xaritasi:

Orbita.Uz tavsiya etadi:

Foydali havolalar:
Ilmiy-lugat.uz
Ilmiy-lugat.uz - Ilmiy terminlarning o‘zbekcha-ruscha-inglizcha lug‘ati, qisqacha izohi va amalda qo‘llanishi
ekodunyo.uz
O‘simliklar va hayvonlarning onlayn ensiklopediyasi
imlo.insof.uz
Lotin va kirill alifbolaridagi matnlarni o‘zaro o‘girish uchun mo‘ljallangan, onlayn va offlayn ishlaydigan ajoyib lug‘at.
????? ?? ?????? ?????????????? ????????? ????? ?????? ???? ????????????, ?????? ?? ??????? ?????????? ?????? ?????.
http://Gulruxsora.uz/
Jurnalist va blogger Gulruxsora Xudayberdiyevaning shaxsiy sayti
Ziyouz.com
Ziyouz.com - O‘zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona.

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 780
O'qilgan sahifalar soni : 3594396

Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!