Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Rux

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 

Rux

Rux - Mendeleyev kimyoviy element davriy jadvalining IV-davr, ikkinchi guruhchasida joylashgan kimyoviy element. Atom raqami 30. Zn (lotincha Zincum) formulasi bilan belgilanadi. Oddiy modda sifatidagi rux, meyoriy sharoitlarda kokish-oq rangdagi mort metall bolib, havo tasirida xiralashadi (chunki uning sirti yupqa rux oksid qatlami bilan qoplanadi).

Tarixi va atama etimologiyasi.

Ruxning mis bilan qotishmasi qadimgi Yunoniston, qadimgi Misr, qadimgi Hindiston (VII asr), hamda Xitoyda (XI asr) malum bolgan. Biroq uzoq asrlar davomida ruxni sof holatda ajratib olishni hech kim bilmagan. Faqatgina 1738 yilga kelibgina Angliyalik Uilyam Chempion ismli mutaxassis ruxni distillyatsiya usulida ajratib olish yolini topdi. Ruxni sanoat miqyosida ishlab chiqarish ham osha yillarda yolga qoyilgan. Uilyam Chempionning ozi 1743 yilda Bristol shahrida birinchi rux zavodini ishga tushirgan. 1746 yilda Germaniyada ham Andreas Marggraf tomonidan Chempionnikiga oxshash usulda rux olish yoli kashf qilindi. Chempiondan farqli ravishda Marggraf ozi ixtiro qilgan rux olish usulini barcha tafsilotlari bilan bayon qilib nashr ettirgan. Shu sababli ham ruxni aynan Marggraf kashf qilgan degan yanglish tushuncha shakllanib qolgan.

Ruxning xalqaro nomlanishi Zinc tarzida qollanishi ilk pora Teofast Paratsels (1493-1541) qalamiga mansub Liber Mineralum II kitobida uchraydi. Taxminlarga kora bu atama kelib chiqishiga kora nemischa zinken, ya'ni, tishcha (tishli gildirakdagi kabi), dandana manosiga borib taqalsa kerak.

Tabiatda tarqalganligi.

Tabiatda ruxning 66 xil minerali aniqlangan. Ulardan eng keng tarqalganlari sfalerit (ZnS), villemit (Zn2[SiO3]), kalamin (Zn4[Si2O7] (OH)2H2O), uni shuningdek gemimorfit deb ham atashadi, smitsonit (ZnCO3), franklit (ZnFe2O4) kabilardir. Rux minerallari ichida eng yaxshi organilgani sfalerit, ya'ni, aldamchi rux mineralidir. Uning asosiy komponenti rux sulfidi ZnS bolib, unga turli aralashmalar qoshilishi bilan, mineralning rangi tovlanib, ozgarib boradi. Ushbu mineralni aynan ozi ekanini aniq bilishning mushkulligidan kimyogarlar unga aldamchi deb nom berishgan. Aldamchi rux minerali boshqa rux minerallarini hosil qiladigan boshlangich mineral sanaladi.

Yer qobigidigi ruxning ortacha miqdori 8.3?10?3% ni tashkil qiladi. Vulqonlardan qolgan chokindilaridan iborat yerlarda rux miqdori ko?proq (1.3?10?2 % gacha); va aksincha shor tuproqli yerlarda kamroq (6?10?3 % atrofida) bolishi aniqlangan. Rux suvlarda kochib yuradigan element bolib, shu sababli uni suv muhojiri deb ham atashadi. Rux ayniqsa termal suvlarda, qorgoshin bilan birgalikda kochib yuradi. Bunday suvlar oqadigan akvatoriyalarda odatda sanoat ahamiyatiga ega bolgan yirik rux sulfid chokindilari hosil boladi. Rux shuningdek yerosti suvlarida ham kop miqdorda kochib yuradi va chokindi hosil qiladi. Yer osti suvlaridagi ruxning chokishiga asosiy sabab boluvchi modda serovodorod hisoblanadi.

Rux muhim biogen elementlardan biridir. Tirik organizmlarda ortacha 5?10?4% rux moddasi mavjud boladi.

Asosiy konlari.

Jahon boyicha ruxning eng katta konlari Avstraliya, Eron, Boliviya va Qozogiston hududlarida aniqlangan. Rux ishlab chiqarish boyicha hozirda Xitoy birinchi orinni egallab kelmoqda. Jahon rux ishlab chiqarish korsatkichining taxminan 26% qismi Xitoy ulushiga togri keladi. Undan tashqari, Avstraliya, Peru va AQSH davlatlari ham bu borada yetakchilar sanalishadi (ularning umumiy ulushi 25% atrofida).

Olinishi.

Rux tabiatda alohida holda uchramaydi. Uni 1-4% rux sulfid tutadigan polimetall rudalardan qazib olinadi. Rudani selektiv flotatsiyalash yoli bilan tarkibida 40-60% rux tutgan rux konsentratlari olinadi (bu jarayonda rudadagi yondosh metallar qorgoshin, mis va ho kazolarning ham konsentratsiyasi hosil boladi). Hosil bolgan rux konsentratni pechda qaynayotgan tuzda kuydiriladi. Natijada rux oksidi (ZnO) olinadi. Jarayonda rux sulfid tarkibidagi oltingugurtdan hosil bolgan oltingugurt gazi SO2 oltingugurt kislotasi tayyorlash uchun yonaltiriladi.

Ruxni sanoatda asosan ikki xil usulda olinadi. birinchisi pirometallurgik usul bolib, bunda kuydirilgan rux konsentratni 1200-1300 C haroratda koks yoki, komir vositasida tiklanadi. Lekin bu usulda olingan rux tarkibida 3% atrofida aralashmalar (asosan kadmiy) mavjud bolishi mumkin. Bunday ruxni yana qoshimcha ishlov berish orqali, sof rux (99.95% rux) holatiga keltirish mumkin. Bu esa ishlab chiqarilayotgan ruxning tannarxi qimmatroq bolishiga sabab boladi.

Hozirda jahon miqyosida keng tarqalgan rux olish usuli bu elektrolitik (gidrometallurgik) qayta ishlash usulidir. Bunda kuydirilgan rux konsentratiga oltingugurt kislotasi bilan ishlov beriladi va qorgoshin yoki viniplast vannalarda elektroliz qilinadi. Bu jarayonda rux elektroliz vannadagi alyuminiy katodda toplanadi. Yigilib qolgan ruxni ajratib olinadi va induksion pechda eritib, quyma holiga keltiriladi. Bu usul bilan olingan rux tarkibining sofligi (ruxning umumiy miqdori) 99.95 % ni tashkil qiladi. Konsentratdagi ruxning ajratib olish samaradorligi ham elektrolitik usulda ancha yuqori, ya'ni, 93-94 % boladi. Konsentratda qolgan qoldiq ruxdan esa rux kuporosi olish uchun foydalaniladi.

Fizik xossalari.

Sof holdagi rux, ancha egiluvchan, oqish-kumushsimon rangli metall. Kristall panjarasi geksagonal shaklda boladi. Xona haroratida ancha mort holda boladi. Egilganda kristalllarining ishqalanishidan chiqadigan qirsillagan tovush eshitiladi. 100-150 C haroratlarda rux juda egiluvchan bolib qoladi. Juda oz miqdorli aralashmalar ham ruxning mortligini keskin oshirib yuboradi.

Kimyoviy xossalari.

Rux amfoter birikmalar hosil qila oladigan odatiy metallardan biridir. ZnO va Zn(OH)2 ruxning amfoter birikmalari sanaladi. Standart elektrolitik potensiali ?76 V bolib, standart potensiallar qatorida temirdan avval joylashgan. Kuchli qizdirilganda amfoter oq oksid ZnO hosil qilish bilan yonadi. Havoda rux yupqa oksid qatlami bilan qoplanib qoladi:

2Zn+O2?2ZnO

Rux oksidi kislotalar bilan ham va ishqor bilan ham Reaksiyaga kirisha oladi:

ZnO+2HCl?ZnCl2+H2O

ZnO+2NaOH+H2O?Na2[Zn(OH)4]

Qizdirilganda rux galogenlar bilan reaksiyaga kirishib, galogenidalar hosil qiladi ZnHal2. Rux fosfor bilan birgalikda fosfidlar (Zn3P2 va ZnP2); oltingugurt, tellur, selenlar bilan esa xalkogenidlar (ZnS, ZnSe, ZnSe2 va ZnTe) hosil qiladi.

Vodorod, azot, uglerod, kremniy va bor elementlari bilan rux bevosita reaksiyaga kirishmaydi. Rux nitrid (Zn3N2) rux va ammiakning 550-600 C haroratdagi reaksiyasi orqali olinadi.

Qollanilishi.

Toza ruxdan nodir metallarni tiklash uchun foydalaniladi. Shuningdek, rux keyinchalik affinaj yoli bilan qayta ishlanadigan kumush va oltinni intermetallidlardan ajratib olishda ishlatiladi. Undan polat konstruksiyalar, quvurlar va ho kazolarni rux qoplamasi bilan qoplashda juda keng foydalaniladi. Bunda rux polatni yemirilish, zanglashdan saqlaydi.

Rux eng keng qollanadigan soha bu tok manbalarining kimyoviy turlaridir. Ya'ni, rux akkumulyatorlar, batareykalar tayyorlashda juda keng qollanadi. Shuningdek rux plastinalaridan kop adadli bosma nashrlardagi illyustratsiyalarni bosishda, ya'ni poligrafiyada foydalaniladi. Elektronika payvandlash qalaylari tarkibiga ham, erish haroratini barqarorlashtirsh uchun rux qoshiladi. Aks holda, ushbu payvand orinlari elektr jihozlar qiziganda erib qolishi mumkin. Rux oksidi esa oq boyoq ishlab chiqarishda ishlatiladi.

Rux latunning eng muhim komponentidir. Ruxning alyuminiy va magniy bilan qotishmalari juda yaxshi mexanik sifatlarga ega bolib, ularni eritish va quyish ham nisbatan osondir. Shu sababli ruxning ushbu qotishmalaridan mashinasozlikda detallarning aniq quymalarini tayyorlashda keng foydalaniladi. Ruxning sulfidi, telluriti, selenidi va fosfidi mikroelektronikada juda keng ishlatiladigan yarim otkazgichlardir. Rux sulfidi shuningdek koplab lyuminoforlarning tarkibiy qismi boladi. Rux fosfididan kemiruvchilarga zahar sifatida ham foydalaniladi. Optik shishalarni tayyorlashda rux selenidni qollash orqali, linzaning orta infraqizil diapazondagi yutish koeffitsiyentini barqarorlashtirish mumkin.

Biologik ahamiyati.

Voyaga yetgan odam organizmida taxminan 2 gramm atrofida rux moddasi mavjud boladi va u asosan mushaklarda, jigarda, hamda oshqozon osti bezida boladi. Organizmdagi 400 dan ortiq fermentlar tarkibida rux aniqlangan. Ular orasida peptidlar, oqsillar va murakkab efirlarni katalizlovchi, aldegidlar hosil qiluvchi, DNK va RNK polimerizatsiyasini katalizlovchi muhim fermentlar bor. Tarkibida rux mavjud bolgan fermentlar ichida eng chuqur organilgani karboangidraza bolib, u ozida 260 xil aminokislota qoldiqlari tutadi. Ushbu ferment qondagi eritrositlar tarkibida boladi va karbonat angidridning organizmdan chiqarilishiga xizmat qiladi. Rux shuningdek, organizmda erkaklik gormonlari va erkak urugining ishlab chiqarilishida katta orin tutadi, E vitaminining singishiga xizmat qiladi, erkaklardagi prostata bezining meyoriy faoliyati uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Rux elementi organizmdagi insulin, testosteron, kabi anabolik gormonlarning sintezida ishtirok etadi.

Oziq ovqat mahsulotlarida ham rux moddasi nisbatan kop miqdorda boladi. Inson istemol qiladigan oziq moddalar ichida eng kop rux moddasiga ega mahsulotlar qatoriga qovoq urugining magzi, ustritsa, kunjut va kungaboqar pistasi kiradi. Bundan tashqari, gosht, pishloq, suli yormasi, dukkaklilar, hamda shokolad tarkibida rux kop boladi. Rux bazi madanli suvlar tarkibida ham uchraydi.

Organizmda rux yetishmasligi yuzaga kelsa, qator salbiy holatlar namoyon bola boshlaydi. Ular orasida, rux yetishmasligiga uchragan odamning tez asabiylashadigan bolib qolishi, tez charchashi, xotira susayishi, koz nurining xiralashishi, insulin miqdorining pasayishi kabilar yaqqol namoyon boladi. Bu esa salomatlikka jiddiy xavf tugdirishi va kasallanishga olib kelishi mumkin.

Organizmda rux miqdorini baholash uchun mutaxassislar soch tolasi va qon zardobidan foydalanadilar.

Ruxning organizm uchun zararli xossalari ham bor. Agar organizmga rux tuzlari, ayniqsa rux xloridi va sulfati davomli kelib tushib tursa, undagi Zn2+ ionlarining toksik xususiyati tufayli jiddiy zaharlanish holatini yuzaga keltirishi mumkin. Rux sulfati ZnSo4 kuchli zaharlanishni keltirib chiqaradi. U oziq-ovqat mahsulotlarini ruxlangan idishlarda saqlash orqali maishiy sharoitda ham hosil bolishi mumkin. ZnSO4 bilan zaharlanish kamqonlik, jismoniy rivojlanishdan orqada qolish va hatto bepushtlikka ham olib kelishi mumkin.

Rux haqida malumotnoma jadval:

Umumiy malumotlar

Nomi

Rux;

Formulasi

Zn

Raqami

30, IV-davr, II guruh;

Atom xossalari

Atom massasi

65.38(2) m.a.b. (g/mol);

Elektron konfiguratsiyasi

[Ar] 3d104s2

Atom radiusi

138 pm;

Kimyoviy xossalari

Kovalent radiusi

125 pm;

Ion radiusi

(+2e) 74 pm;

Elektromanfiyligi

1.65 (poling shkalasi boyicha);

Elektrod potensiali

?0.76 V;

Oksidlanish darajasi

0, +2;

Ionizatsiya energiyasi (birinchi elektron)

905,8 kJ/mol; (9,39 eV);

Termodinamik xossalari

Zichligi (m.sh.)

7.133 g/sm3;

Erish harorati

419.6 C, 692.75 K;

Qaynash harorati

906.2 C; 1179.35 K;

Erish issiqligi

7,28 kJ/mol;

Buglanish issiqligi

114,8 kJ/mol;

Molyar issiqlik sigimi

25,4 kJ/(K?mol);

Molyar hajmi

9,2 mol/sm3;

Issiqlik otkazuvchanligi

(300 K) 116 Vt/(mK);

Debay harorati

234 K;

Struktura panjarasi shakli

Geksagonal;

Panjara parametrlari

a=2,6648 c=4,9468

c/a nisbati

1.856

Yangilаndi: 23.01.2016 12:38  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Massaning saqlanish qonuni


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2645576

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov