Orbita.uz

Boy sirti

25.10.2016 10:18 Muzaffar Qosimov Ma'lumotnomalar - Matematika

Boy sirti

Boy sirti 1901-yilda buyuk matematik David Gilbertning tavsiyasiga ko'ra, olmon matematigi Verner Boy (1879-1914) tomonidan aniqlangan. Klyayn butilkasi singari, Boy sirti ham bir taraflama yuzadan iborat bo'lib, qirralari mavjud emas. Boy sirti shuningdek, orientirlanib bo'lmaydigan yuza bo'lib, bu degani, ikki o'lchamli narsa ushbu sirt yuzasida harakatlanishi va o'ziga aks-tasvirlar hosil qiladigan yo'llarni topishi mumkin. Ya'ni, u Boy sirtida harakatlanib borib, boshlang'ich nuqtaga qaytishdan oldin o'zining ko'zgudagi singari aksini kesib o'tadi. Fazoviy geometriyada bu singari orientirlanib bo'lmaydigan yuzalarga shuningdek Klyayn butilkasi va Myobius tasmasi mansubdir.

Ta'rifiga ko'ra, Boy sirti bu - proektiv tekislikning singulyarliksiz uch o'lchamli fazoga o'tishi hisoblanadi. Boy sirtini hosil qilish uchun qator geometrik yo'riqnomalar mavjud. Ularning ayrimlari diskni cho'zish va disk chetlarini Myobius tasmasi bilan birlashtirishdan iborat. Bu jarayonda tekislik o'zini-o'zi aylanib o'tishi mumkin. Lekin uni o'zini-o'zi kesib o'tishi mumkin emas. Aslida Boy sirtini tasavvur qilish juda mushkul. Yaxshiki, zamonaviy kompyuter grafikasi yordamida uni hosil qilish va vizual ko'rish imkoni paydo bo'ldi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 12.02.2025 08:04

Neptunning kashf etilishi

22.04.2017 17:14 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Fan tarixidan....

Neptunning kashf etilishi

Sayyora harakatini aniq kuzatib borish va ayniqsa sayyoraning keyingi holatini oldindan aniq bilish - nihoyatda qiyin masala. Agar, o'zaro tortishayotgan atiga ikkita jism qaralayotgan bo'lsa, unda ularning tortishish kuchi va harakat trayektoriyalarini aniq hisoblash uchun ilm-fanda nihoyatda sodda va aniq qoidalar to'plami mavjud. Lekin, o'zaro tortishayotgan obyektlar atiga bittaga ko'paysa, ya'ni, uchtagina bo'lib qolsa ham, ularning o'zaro ta'sirini hisoblash benihoya qiyin ish bo'lib qoladi. Endi buning uchun biz bilgan sodda fizik qonuniyatlar va matematik usullar ish bermaydi. Bu matematik isbotlangan haqiqatdir. Shunga binoan, Neptunning kashf qilinishi - inson aql-zakovatining haqiqiy tantanasi, matematikaning asl triumfi bo'lgan desak zarracha ham mubolag'a bo'lmaydi. Neptunning kashf etilishi - matematikadagi o'zaro ta'sirlar nazariyasi hamda, Nyuton mexanikasining haq ekanini ko'rsatib bergan, zakovatning chin g'alabasi bo'lgan.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 24.09.2026 08:42

Xo'sh, qani ular?

07.06.2018 15:34 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Astronomiya

Xo'sh, qani ular?

Yulduzlar g'uj bo'lib, osmonni to'ldirgan oydin kechada Somon Yo'lining jozibasidan lol qolgan har qanday odam, favqulodda ulkan Koinot qarshisida o'zining nafaqat mitti zarra ekanini, hattoki, o'ta ojiz va noqis ekanini ham his qiladi. Ko'z oldimizda namoyon bo'ladigan sanoqsiz yulduzlar va poyonsiz osmon manzarasi odamni qandaydir falsafiy o'ylarga toldiradi. Nahotki shunday keng va favqulodda ulkan Koinotda bizdan o'zga ongli mavjudotlar bo'lmasa. Mayli, ongli mavjudotlar tugul, shunchaki hayot asari ham topilarmikin?

Zamonaviy astronomiyadagi ma'lum Koinotning sarhadlarining qay darajada ulkan va cheksiz ekanini aqlga sig'dirishi qiyin. Qanchalik qiyin bo'lmasin, katta sonlarni va Borliq masshtablarini tasavvur qilishga urinib ko'ring. Biz esa misollar bilan siga yordam berishga urinamiz.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 23.01.2025 14:29

Kislorod - nafas elementi

01.06.2018 00:00 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Qiziqarli kimyo

Kislorod - nafas elementi

Davriy jadvalda kislorod 8-raqam ostida joylashgan. U Yer sayyorasida eng koâ€˜p tarqalgan elementdir. Sayyoramizning deyarli yarmisini aynan kislorod atomlari tashkil qiladi. Birgina Yer qobigâ€˜ining 16-km qalinlikdagi eng yuqori yuza tashqi qismining oâ€˜zida umumiy massaning 1/3 qismi kislorod atomlaridan iborat.

Kislorod quruqlikdagi koâ€˜plab birikmalarning tarkibida mavjud boâ€˜ladi. Ya'ni, u boshqa koâ€˜plab turdagi atomlar bilan birikib, xilma-xil molekulalar hosil qila oladi. Bizni oâ€˜rab turgan havoda esa kislorod alohida element sifatida mavjud. Havoning 1/5 qismi ikki atomli kisloroddan iborat boâ€˜ladi. Shu kabi, ikkita kislorod atomlaridan iborat molekulani kislorod molekulasi deyiladi.

Kislorod nafaqat eng keng tarqalgan element, balki, Yerdagi hayot mavjudligi uchun eng muhim va zaruriy element hamdir. Biz nafas olganimizda oâ€˜pkamizga havo toâ€˜playmiz. oâ€˜pkada esa, havodagi kislorod organizm ehtiyojlari uchun singdirib olinadi. Tanamizga tushgach, kislorod atomlari oziq-ovqatlar orqali kirib kelgan boshqa moddalar bilan birikadi. Shu tariqa, organizmning hayoti va faoliyati uchun zaruriy energiya ishlab chiqariladi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 21.11.2018 10:24

Moddaning agregat holatlari

09.09.2018 09:00 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Tabiat qonunlari

Moddaning agregat holatlari

Modda oddiy sharoitda qattiq, suyuq, yoki, gaz holatida bo'lishi mumkin, shuningdek, moddaning plazma holati ham mavjud.

Har qanday narsa molekulalardan tashkil topgan bo'lib, uning fizik xossalari, o'sha molekulalarning o'zaro qanday ta'sirlashayotgani, hamda, qanday tartibda joylashgani bilan bog'liq. Kundalik turmushda, ya'ni, oddiy sharoitlarda biz moddalarning uch xil agregat holatini, ya'ni, qattiq, suyuq, va gaz holatlarini kuzatamiz.

Gaz o'zi egallagan hajmni to'liq to'ldirmaguncha kengayaveradi. Agar biz gaz moddaga molekulyar miqyosda nazar solsak, unda har yoqqa betartib harakatlanib, ora-sirada o'zaro to'qnashib ham turgan ko'p sonli molekulalarni ko'ramiz. Lekin bu molekulalar bir-biri bilan deyarli ta'sirlashmaydi. Agar hajmni kichraytirilsa, yoki, kattalashtirilsa, molekulalar yangi hajm ichida ham bir me'yorda, ravon tarqaladi. Gazlarning harorati va bosimi singari makroskopik xususiyatlari bilan uning molekulyar xossalari o'rtasidagi aloqadorlikni molekulyar-kinetik nazariya o'rganadi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 13.02.2025 15:57

Mavzuga oid boshqa mаqоlаlаr...