Qopqondagi pishloq (yoki, moliyaviy piramida haqida)
Bundan to'rt-besh yil muqaddam Farg'onada asosan yoshlarni va qisman katta yoshdagilarni o'z girdobiga tortgan bir narsa avj olgan edi. O'shanda mening ham bir necha do'stlarim bunga aralashib qolib keyin ancha afsuslanib yurishdi. Yaxshiki tegishli idoralar tezkor choralar ko'rib, qalloblikning payini qirqishdi. Biroq ular, ancha munchasini chuv tushurib ulgurishgan edi..
O'zlarini allambalo tushunarsiz ajnabiy tildagi bolaxonali nomlar bilan atab olgan bir firma, arzimagan buyum va mayday-chuydalarni falon pulga sotar, bunda sotib oluvchilarga ham qandaydir usullarni tavsiya etib, tez boyib ketishga va'dalar berar edi. Firmachilar bir binoni ijaraga olib, bashang kiyingan holda, tillarida rasmiy jumlalarni qo'llab, odamlarni (tuzog'lariga ilingan bechoralarni desa yanglishmagan bo'laman) boplab laqillatib, qo'ynilarini puch yong'oqqa to'ldirib, oqibatda esa, arzimas buyumlarini falon so'mga pullab olishar edi. Matbuotda bunday holatni "Moliyaviy piramida" deb atashadi. Ya'ni, piramida kabi, yuqoridan pastlagan sari kengayib, tarmoq yoyib boradi. Foydani esa faqat eng yuqoridagi, piramidaning cho'qqisidagi(lar) ko'radi. Ular taklif qilayotgan tez boyish sxemasi esa ancha sodda:
Siz bu firma taklif qilayotgan biror buyum yoki xizmatni sotib olasiz. Bu narsalar arzon emas, masalan, kuchni ko'paytiradigan g'ayritabiiy xususuiyati bor bir allambalo shishaga o'xshagan matoh 650$ turadi. Ular taklif qilayotgan buyumlar orasida eng arzoni mana shu. Qolaversa, ularda qandaydir sanoqli sondagi Misr tilla tangalarimiey, qanaqadir taqinchoqlar va ho kazolar, yirik shaharlarga sayohatlar mavjud. Xullas, shulardan birini sotib olasiz va shu bilan birga firmaga a'zo bo'lasiz. Keyin esa, o'zingizga o'xshaganlardan yana uchtasini topib kelasiz. Ular ham o'sha narsalardan sotib olishadi. Ularni siz olib kelganingiz uchun, firmachilar, siz olib kelgan haridorlarning qilgan harid summasidan, adashmasam chorak qismini sizga berishadi. Keyin esa, ular ham o'zlari uchun uchtadan haridor topib kelishadi. Ulardan ham, sizga foyda tariqasida ma'lum ulush tegadi. Shu tarzda piramida davom etaveradi. Qarabsizki siz boyib ketasiz. Faqat dastlabki, haridni qilib, o'zingizga uch nafar haridor topib kelib ularni ham buyumlardan sotib olishga ko'ndirsangiz bas.
