Geometriya inqilobchisi. Bernxard Riman

Bernxard Rimanning ishlari, XIX asr aniq va tabiiy fanlar sohasidagi eng buyuk ilmiy yutuqlar sirasiga kiradi. Uning ilmiy ishlari bayonini, kichik bir kitobchaga joylashtirish mumkin, biroq, ularning mazmun mohiyati, o'z vaqtida ham, hozirda ham haqiqiy ilmiy hayratlarga sabab bo'lib kelmoqda. Riman XIX asr ilm fani samosining eng yorqin yulduzlaridan biri bo'lgan...

Georg Fridrix Bernxard Riman, 1826-yilning 17-sentyabrida, Germaniyaning Gannover shahri yaqinidagi kichikroq bir qishloqda tavallud topgan. U oilada 4 qiz va 6 farzandning ikkinchisi bo'lib, otasi Napoleon yurishlari qatnashchisi, Lyuteran cherkovi pastori, onasi esa ishlari unchalik yurishmagan advokatning qizi bo'lgan ekan. Ularning oilasi kamtarona hayot kechirgan. Farzandlarni maktabda o'qitish uchun ro'zg'ordan pul orttira olmagan ota-ona, ularga uyda, o'z qaramog'ida ta'lim berishga majbur bo'lishgan. Rimanning arifmetikaga bo'lgan qiziqishi va iste'dodi 6 yoshidayoq yuzaga chiqib, unga bu borada dars berishga otasining bilimlari cheklanib qoladi. Shunda Rimanning otasi, taxminlarga ko'ra, Lyuteran cherkovidagi hamkasblaridan, yoki, doimiy ibodatga keluvchi xudojo'ylardan biri bo'lgan Shults ismli kishi bilan, o'g'lining matematika borasida o'qishi yuzasidan kelishuvga erishadi. Biroq tezkorlik bilan Shultsning ham Rimanga o'rgatadigan narsalari qolmaydi. Shults, iste'dodli o'quvchisining otasiga, o'g'lining qobiliyati o'zinikidan yuksakroq ekani, hamda, uni kuchliroq ustoz qaramog'iga berish lozimligi haqida tan olib qaytarib kelgan ekan. Riman qolgan bilimlarni mustaqil ravishda egallashga majbur bo'lgan. 14 yoshida u o'zi iste'dodi va tirishqoqligi bilan o'rta maktab rahbariyatini qoyilqoldiradi va uni maktabga qabul qilishadi.

Anchayin xudojo'y va Lyuteran e'tiqodiga sodiq bo'lgan otasi, Rimanni ham cherkov xizmatiga kirishni va ilohiyot bilan shug'ullanishini istagan. Biroq, yetishib chiqayotgan yosh iste'dod egasining qo'rs va yopiq xarakteri, bunday rejalarni yuzaga chiqishiga to'sqinlik qilgan. U doimo, ko'pchilik oldida gapirishga va kishilar bilan chiqishib ketishga qiynalgan. Ko'pincha o'z dunyosiga sho'ng'ib ketib, xayolida matematik gipotezalar ustida tinmay fikrlar ekan.

Gilbert maslalari.
O'tkir matematiklar uchun murakkab muammolar

Olmon matematigi David Gilbert tomonidan 1900-yilda e'lon qilingan 23 ta murakkab matematik masaladan iborat ro'yxat, XX-asr matematiklarining bir necha avlodi uchun ilmiy faoliyatdagi eng oliy maqsad o'laroq gavdalangandi.

1900-yilning 8-avgust sanasida Butunjahon matematiklarining II-xalqaro kongressida olmon matematik olimi David Gilbert (1862-1943) "Matematika muammolari" deb nomlanuvchi tarixiy ma'ruzasini o'qib eshittirdi. Mazkur ma'ruzada 23 ta murakkab matematika masalalar ro'yxat tariqasida beyon qilingan bo'lib, ma'ruzachining ta'rifiga ko'ra, matematika fanining keyingi taraqqiyoti ko'p jihatdan ushbu masalalarning yechilishi bilan uzviy bog'liq bo'lishi taxmin qilingan. Gilbert haq bo'lib chiqdi. U o'sha kongressda bayon qilgan ro'yxatdagi murakkab matematik masalalarning yechimiga keyingi bir necha avlod matematiklar uchun eng oliy ilmiy maqsadga aylandi. Hozirda Gilbert masalalarining aksariyati o'z yechimini topgan, lekin ular ichida hanuz olimlarga tinchlik bermayotganlari ham bor.

Gilbertning o'sha mashhur ma'ruzasidan uch yilcha avvalroq boshqa bir nufuzli olim Anri Puankare (1854-1912) Syurix kongressi uchun shunga o'xshash ma'ruza tayyorlagandi. o'z ma'ruzasida Puankare matematik analiz va matematik fizika orasidagi o'zaro uzviylik masalalariga e'tibor qaratgan bo'lib, ularning hal etilishi ya'ni, isbotlanishi matematika va fizikaning keyingi rivoji uchun ulkan qadam bo'lishini ta'kidlagan.

Parij kongressi uchun Gilbertga shunga o'xshash ma'ruza qilish taklifi bilan chiqishganida, olim bu fikrni Puankarega nisbatan behurmatlik bo'lishini aytib rad etgan edi. Lekin, Gilbertning do'sti va salohiyatda undan kam bo'lmagan boshqa bir matematik olim German Minkovskiy, uni bu borada umuman boshqacha yo'l tutish mumkinligiga ishontirdi. Uning maslahatiga ko'ra, Gilbert o'z ma'ruzasida o'sha davrning eng murakkab masalalari sifatida qaralayotgan, hamda, yaqin kelajak matematiklari hal etishi (isbotlashi) lozim deb qaralgan muammolarni o'rtaga tashlashi kerak edi. Shunday qilib, Minkovskiyning maslahati bilan, Gilbert mana yaqin 100 yildan ziyod vaqtdan buyon dunyo matematiklarini aqlini shoshirib kelayotgan 23 ta muhim va murakkab matematik masalalar ro'yxatini e'lon qildi.