Orbita.uz

Kosmik sayohatlar

30.01.2016 08:56 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Astronomiya

Kosmik sayohatlar

Avvallari inson shunchaki parvoz qilishni orzu qilardi. Koinot haqidagi bilimlar rivojlanib, boshqa osmon jismlarining hamda, umuman fazoning tuzilishi borasida olimlarda muayyan ilmiy faktlar paydo bo'lar ekan, endilikda odamzot shunchaki havoda parvoz qilishni emas, balki boshqa sayyoralarga, boshqa galaktikalarga ham uchishni orzu qilib qoldi. Koinotga parvoz va kosmik sayohatlar haqidagi ilk mulohazalar albatta fantastik adabiyotlarda paydo bo'lgan. Chunonchi 1865-yilda nashrdan chiqqan "Yerdan Oyga" asarida mashhur fantast yozuvchi Jyul Vern Oyga sayohat haqida yozadi. Muallif bu asarda fizika qonunlarini deyarli inobatga olmagan holda, asosan erkin badiiy to'qimalar orqali syujetni ifodalaydi. Lekin Edvard Xeylning "g'isht Oy" nomi hikoyasi haqida bunday deya olmaymiz. Mazkur hikoyada muallif orbitaga g'ishtdan yasalgan sferani uchirilishi haqida yozadi. Hikoya g'oyasiga ko'ra, muhandislar tomonidan yasalgan g'isht sfera aslida Yer orbitasiga chiqarilishi va u Yer sharining hamma joyidan ko'rinib turadigan obyektga aylanishi kerak bo'ladi. Loyihachilar ushbu sferadan navigatsiya signali sifatida foydalanishni ko'zda tutishadi. Lekin uni uchirish paytida qilingan xato tufayli, g'isht sfera ichida odamlar qolib ketadi va ular koinotga parvoz qilishadi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 06.02.2025 10:16

Kremniy - quruqlik elementi

23.04.2016 13:58 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Qiziqarli kimyo

Kremniy - quruqlik elementi

Yerda tarqalganligi bo'yicha ikkinchi o'rinda turuvchi element - davriy jadvaldagi 14-raqamli element - kremniy sanaladi. Yer qobig'ining ≈20% qismini aynan kremniy tashkil qiladi. Tosh, tuproq va boshqa ko'plab qattiq jinslarning asosi aynan kremniydan iborat bo'ladi.

Kremniy tabiatda sof holda uchramaydi. Shu sababli, hatto kimyogarlar orasida ham sof kremniy elementini ko'rganlar juda kamchilikni tashkil qiladi. Kremniyni bir necha xil allotropik shakllarda olish mumkin. Bu ishni tarixda birinchi bo'lib, 1823-yilda shved kimyogari Yens Yakob Berselius amalga oshirgan. Tabiatda keng tarqalgan bo'lishiga qaramay, kremniyni kimyoviy element sifatida qo'llash sohalari unchalik ko'p emas. Lekin, nisbatan yaqin o'tmishda kashf qilingan quyosh panellari balki ushbu elementga bo'lgan talabni keskin orttirishi mumkin.

Batafsil... Mulohaza va fikrlar (2)

Yangilаndi: 20.08.2026 06:01

Quyosh o'z energiyasini qayerdan oladi?

23.11.2016 12:05 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Qiziqarli fizika

Quyosh o'z energiyasini qayerdan oladi?

Quyosh bu - asosan vodorod atomlaridan tashkil topgan favqulodda ulkan plazma sharidir. Bizning yulduzimiz taxminan 1,4 million kilometr diametriga ega bo'lib, lekin Koinotdagi boshqa yulduzlar bilan taqqoslaganda, o'rtacha kattalikdagi oddiy yulduz ekanligi ma'lum bo'ladi. Quyosh har lahzada, uzluksiz ravishda Koinotga juda-juda ulkan miqdordagi energiya taratib turadi. Bunda Quyoshning massasi asta-sekinlik bilan energiyaga aylanib boradi va Quyosh borgan sari "vazn yo'qotib" boradi. Har bir soniyada Quyosh o'z massasidan taxminan 4 million tonnasidan mosuvo bo'ladi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 23.01.2025 14:30

Matematik ramziy belgilar - raqamli-harfli ajabsanda

09.11.2016 12:33 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Qiziqarli matematika

Matematik ramziy belgilar - raqamli-harfli ajabsanda

Matematik formulalar va hisoblashlar, muayyan grafik belgilar vositasida ifodalanadi. Siz matematik ramzlarni ko'rganingizda, ushbu belgining qachon va qanday paydo bo'lganini, yoki uning qaysi matematik tomonidan iste'molga kiritilgani haqida hech o'ylab ko'rganmisiz?

Matematika - turli shartli belgilarni juda keng qo'llaydi. Matematika bir turdagi shartli belgilardan boshqalarini keltirib chiqaradi. Aytish mumkinki, matematika bu - ramziy mavhumiyatni o'rganadigan fandir.

Fanlar shohi endi-endi tizimli tarzda o'rganilayotgan davrlarda uning muomala tili ha juda sodda bo'lgan. Xususan, ilk matematik kitoblarni bitgan mualliflar, o'zlari keltirmoqchi bo'lgan misollarni oddiy so'zlashuv tilida, matn tarzida keltiraverishgan. Masalan, "falon buyumdan falonchasini bunchaga ko'paytirsa, manabuncha bo'ladi" qabilidagi gaplar bilan misollarni yozaverishgan. Keyinchalik, matematiklar, ifoda uslubini tobora soddalashtirib borishdi va asta-sekin, siz bilan biz ko'nikkan matematik "til" - turli belgi va ishoralardan iborat o'ziga xos ramziy ifoda usuli vujudga keldi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 20.02.2025 10:39

Kometalar

04.09.2013 17:32 Muzaffar Qosimov Ma'lumotnomalar - Astronomiya

Kometalar

Kometalar - Quyosh tizimidagi eng g'aroyib obyektlardan bo'lib, odatda yorqin yumaloq yadro - kalla qismi va unga ergashuvchi dumi bor bo'lgan osmon jismi sifatida gavdalanadi. Kometalar Quyoshga 4-5 a.b. masofagcha yaqinlashganidagina kuzatilishi mumkin bo'la boshlaydi. Kometaning yadrosi, ya'ni kallasi muzlagan holatda bo'lib, u quyosh atrofida davriy, lekin, juda ajoyib orbita bo'ylab aylanadi. U davriy ravishda quyoshga juda yaqin keladi va undan o'ta uzoqlashadi. Kometa yadrosi Quyoshga 4 a.b. masofaga yaqinlashib kelganida, uning muzlagan jismini quyosh nurlari qizdira boshlaydi. Undan, gaz va changlar ajralib chiqib, quyoshning yoritishi natijasida, qorong'u osmonda ko'zga yaqqol ko'rina boshlaydi. Kometa atmosferasi quyosh shamoli, quyosh yorug'ligi bosimi va kometaning ilgarilanma harakati ta'sirida uzliksiz ochiq fazoga sochilib boradi va bu kometaning dumini keltirib chiqaradi. Kometa kallasi va dumi aniq chegaralarga ega bo'lmaydi. U yadroning hajmi va kometaning quyoshga yaqinlashish darajasiga ko'ra, kattalashib boradi. Kometa kallasi va dumining o'lchamlari ajralib chiqayotgan gaz va changlarning intensivligiga chambarchas bog'liq.

Kometa kallasining ko'ndalang kesimi bir necha yuz kilometrlargacha bo'lishi mumkin. 1680 yilgi kometa va 1811-yilgi yorqin kometada bu ko'rsatkich 1000000 km dan ham ziyod bo'lgan. Dum uzunligi esa 300 million kilometrgacha cho'zilgan bo'lib, bu yerdan quyoshgacha bo'lgan masofdan 2 barorbar kattadir!

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 09.10.2026 10:37

Mavzuga oid boshqa mаqоlаlаr...