Orbita.uz

Tashqi bilyardlar

05.04.2017 20:38 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Qiziqarli matematika

Tashqi bilyardlar

Tashqi bilyardlar konsepsiyasi 1950-yillarda Britaniyalik matematik Bernxard Neyman tomonidan ishlab chiqilgan. AQSHlik matematik Yurgen Mozer esa 1970-yillarda tashqi bilyardlar nazariyasini ajoyib tarzda ta'riflab berdi va uni sayyoralar harakatining soddalashtirilgan modeli tarzida talqin qildi. Tashqi bilyardlar nazariyasi uchun tajriba sifatida ko'pburchak chizib olamiz. x₀ nuqtani esa ushbu ko'pburchakdan tashqari o'rnatamiz. Ushbu nuqta biz uchun bilyard sharini urish nuqtasi bo'lib xizmat qiladi. Sharni ko'pburchak tomonga urib yuborsak u to'g'ri chiziq bo'ylab harakatlanib, uchlaridan biriga borib uriladi va unga teginib, yangi nuqta, ya'ni, x₁ tomonga yo'naladi. Ko'pburchakning shar kelib urilgan uchi esa x₀ va x₁ nuqtalar orasidagi kesmaning o'rtasi bo'ladi. Soat strelkasi bo'ylab harakatlanib, yuqoridagi ishni ko'pburchakning hamma uchlari bilan takrorlab chiqamiz.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 20.02.2025 10:25

Atmosfera bosimining kashf etilishi

15.05.2013 15:07 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Kashfiyotlar tarixi

Atmosfera bosimining kashf etilishi

Havoning moddiy mavjudligi insoniyatga qadimimdan ma'lum. Eramizdan avvalgi VI-asrda yashagan yunon faylasufi Anaksimen havo barcha unsurlarning asosi deb hisoblagan. Shu bilan birga havo odam ko'zi ilg'amas qandaydir kuchga ega, xuddiki moddiyatdan holi (ushlab, hidlab yoki ko'rib bo'lmaydigan) "ruh"ga o'xshaydi deb fikr bildiradi. Qadimgi dunyo allomalari - Demokrit, Epikur va Lukretsiylar havoning modda xususiyatiga shubha qilmaganlar va ular havoning yumaloq shakldagi mayda zarralar - atomlardan tuzilgan degan ta'limotni ilgari surganlar. Bundan tashqari ular inson qalbi ham atom tabiatiga ega ekanligini, qalb atomlari favqulodda yengil va kamharakat ekanligini ta'kidlaganlar. Aristotel havoni tabiatni tashkil etuvchi asosiy to'rt unsurdan biri sifatida e'tirof etar ekan, u havoning vazni mavjudligini va bu vaznni uning o'zi ichiga havo puflangan va puflanmagan sharlarning vaznini o'lchash orqali tajribada isbotlaganini yozadi. Aristotel siyrak havoli bo'shliq (manfiy bosimli)ning so'rish xususiyatini yaxshi bilgan va bu faktdan "Tabiat bo'shliqdan qo'rqadi" degan o'zining mashhur noo'rin iborasini asoslagan. Reron esa havo mayda zarrachalardan iborat va ular kichik bo'shliqlar orqali bir biridan alohidalangan deb ta'kidlaydi. U siyrak havoli fazoda "katta bo'shliq" lar bo'lishi mumkinligini inkor etgan va buni tabiat qonunlariga zid deb tushuntirgan. Shuni ta'kidlash kerakki, ko'plab pnevmatik asboblarning dastlabki ixtirochisi aynan Reron hisoblanadi.

Batafsil... Mulohaza va fikrlar (2)

Yangilаndi: 22.01.2025 09:11

Rux

31.12.2015 13:02 Muzaffar Qosimov Ma'lumotnomalar - Kimyo

Rux

Rux - Mendeleyev kimyoviy element davriy jadvalining IV-davr, ikkinchi guruhchasida joylashgan kimyoviy element. Atom raqami 30. Zn (lotincha Zincum) formulasi bilan belgilanadi. Oddiy modda sifatidagi rux, me'yoriy sharoitlarda ko'kish-oq rangdagi mo'rt metall bo'lib, havo ta'sirida xiralashadi (chunki uning sirti yupqa rux oksid qatlami bilan qoplanadi).

Tarixi va atama etimologiyasi.

Ruxning mis bilan qotishmasi qadimgi Yunoniston, qadimgi Misr, qadimgi Hindiston (VII asr), hamda Xitoyda (XI asr) ma'lum bo'lgan. Biroq uzoq asrlar davomida ruxni sof holatda ajratib olishni hech kim bilmagan. Faqatgina 1738-yilga kelibgina Angliyalik Uilyam Chempion ismli mutaxassis ruxni distillyatsiya usulida ajratib olish yo'lini topdi. Ruxni sanoat miqyosida ishlab chiqarish ham o'sha yillarda yo'lga qo'yilgan. Uilyam Chempionning o'zi 1743-yilda Bristol shahrida birinchi rux zavodini ishga tushirgan. 1746-yilda Germaniyada ham Andreas Marggraf tomonidan Chempionnikiga o'xshash usulda rux olish yo'li kashf qilindi. Chempiondan farqli ravishda Marggraf o'zi ixtiro qilgan rux olish usulini barcha tafsilotlari bilan bayon qilib nashr ettirgan. Shu sababli ham ruxni aynan Marggraf kashf qilgan degan yanglish tushuncha shakllanib qolgan.

Batafsil... Mulohaza va fikrlar (2)

Yangilаndi: 28.01.2025 16:27

Yuriy Alekseevich Gagarin

16.03.2015 04:10 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Fan tarixidan....

Yuriy Alekseevich Gagarin

Yuriy Alekseevich Gagarin 1934-yilning 9-mart kuni, Rossiyaning Gâ€˜arbiy viloyati (hozirgi Smolensk), Gjat tumanidagi Klushino qishlogâ€˜ida tugâ€˜ilgan. Rus harbiy uchuvchisi, fazogir. Insoniyat tarixida koinotga parvoz qilgan eng birinchi shaxs.

Gararinning otasi Aleksey Gagarin duradgor, onasi Anna Matveyeva esa, sut fermasida ishlagan. Yuriy Gagarin boshlangâ€˜ich ta'limni dastlab, 1941-yilning 1-sentyabrida, Klushino qishlogâ€˜idagi oâ€˜rta maktabda boshlagan. Biroq 6-oktyabrga kelib Gagarin yashayotgan qishloqni nemis - fashistlar armiyasi bosib oladi barcha soha singari, maktab faoliyati ham toâ€˜xtatiladi. 1943-yilda qishloq ozod etilgach, Gagarin yana oâ€˜qishni davom ettiradi. U 1949-yilda Gjat oâ€˜rta maktabining 6-sinfini tugallab, Lyubertsk hunarmandchilik bilim yurtiga oâ€˜qishga kiradi va uni 1951-yilda metall quyuvchi va shakl beruvchi mutaxassis sifatdiaa'loga tamomlaydi. 1951-yilning oâ€˜zida u Saratov sanoat texnikumiga oâ€˜qishga kiradi. 1954-yilning 25-oktyabrida esa, u Saratov aeroklubiga a'zo boâ€˜ladi. U mazkur aeroklubda yuksak natijalarga erishadi va oâ€˜zining ilk mustaqil parvozini YaK-18 samolyotida amalga oshiradi. Gagarin Saratov aeroklubini ham a'loga tamomlagan. U, umumiy hisobda 42 soat va 23 daqiqa parvoz qilib, jami 196 marta havoga koâ€˜tarilgan.

1955-yilda Yuriy Gagarin harbiy xizmatga chaqiriladi va u 1955-1957 yillarda harbiy qiruvchi uchuvchi sifatida xizmat oâ€˜taydi. 1955-yilning 27-oktyabrida Yuriy Gagarin, Orenburg (oâ€˜sha vaqtdagi nomi Chkalov) shahriga, 1-sonli harbiy aviatsiya uchuvchilari bilim yurtiga yoâ€˜llanadi. 1957-yilning 25-oktyabrida Gagarin mazkur bilim yurtini ham a'loga tamomlab, Murmansk yaqinidagi, Shimoliy flotga tegishli boâ€˜lgan 169-qiruvchi aviatsiya polkining 122-qiruvchi aviatsiya diviziyasida harbiy xizmat oâ€˜tashni boshlaydi. Shu yili Gagarin, Valentina Gorycheva bilan turmush quradi. Ular ikki nafar qiz farzand koâ€˜rishgan.

Batafsil... Mulohaza va fikrlar (1)

Yangilаndi: 22.12.2018 11:05

Kutib oling, yangi kimyoviy elementlar: Nihonium, moskovium, tennesin va oganesson.

09.06.2016 12:34 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Maqolalar

Kutib oling, yangi kimyoviy elementlar: Nihonium, moskovium, tennesin va oganesson.

Ilgari xabar berganimizdek, 2015-yilning 30-dekabr sanasida Xalqaro Amaliy va Nazariy Kimyo Ittifoqi (IUPAC) tomonidan, kimyoviy elementlarning Mendeleyev davriy jadvaliga 4 ta yangi element qo'shilganini e'tirof etgan edi. o'sha paytda, davriy jadvalga yangi qo'shilgan mazkur elementlarga vaqtinchalik nomlar berilgan bo'lib, ular elementning jadvaldagi tartib raqamiga mos ravishda, ushbu raqamning lotinchadagi talaffuzi bilan muvaqqat nomlangan. Xususan, jadvalga qo'shilgan 113- elementni "ununtriy" (so'zma-so'z tarjimasi "bir yuz o'n uchinchi"), 115-elementni "ununpentiy" ("bir yuz o'n beshinchi"), 117-elementni "ununseptiy" va 118-elementni "ununoktniy" deb nomlangan. Biroq, aytib o'tilganidek, bu nomlar elementlarga vaqtinchalik biriktirilgan bo'lib, ushbu elementlarni kashf qilgan olimlar va ilmiy laboratoriyalarga o'z kashfiyotlari uchun nom berish huquqi taqdim etilgan. 8-iyun sanasida esa, IUPACning rasmiy saytida, ushbu 4 yangi kimyoviy element uchun rasmiy nomlar biriktirilgani haqida xabar e'lon qilindi.