Orbita.uz

Gafniy

16.06.2016 10:34 Muzaffar Qosimov Ma'lumotnomalar - Kimyo

Gafniy

Gafniy - Mendeleyev kimyoviy elementlar davriy jadvalning VI davr IVB guruh elementi. Atom raqami 72. Hf (lotincha Hafnium soâ€˜zidan) formulasi bilan belgilanadi. Oddiy modda shaklidagi gafniy qiyin eriydigan kumush-oq rangdagi metall yarqiroq holida boâ€˜ladi.

Tarixi va atama etimologiyasi.

Gafniy 1923-yilda kashf etilgan. Mendeleyev davriy jadvalining VI-guruhi tarkibi hali toâ€˜liq ma'lum boâ€˜lmagan paytlarda gafniyni nodir yer metallari safidan qidirishgan. 1911-yilda fransuz kimyogari Jorj Urben (1872-1938) oâ€˜zining yangi kimyoviy element kashf etgani va uni keltiy deb nomlaganini e'lon qilgan edi. Biroq, keyingi tekshirishlar shuni koâ€˜rsatdiki, Urben aslida itterbiy, lyutetsiy hamda juda oz miqdorda gafniy elementlari mavjud boâ€˜lgan aralashma ajratib olgan ekan xolos. Shundan keyin, gafniyni kashf etish borasidagi izlanishar yana davom etdi va bu boradagi izlanishlarga faqatgina Nils Borning kvant mexanikasiga asoslanib keltirgan hisob-kitoblariga koâ€˜ra, nodir yer metallari orasida oxirgisi - lyutetsiy ekanligi ma'lum boâ€˜lgachgina oydinlik kiritildi. Ya'ni, Borning hisoblashlari, gafniyni nodir yer metallari orasidan qidirish amaliyotini istisno qilish lozimligini koâ€˜rsatib bergan edi. Shunga koâ€˜ra, kimyogarlar gafniy sirkoniyning oâ€˜xshashi ekanini bilib olishdi va izlanishlarni ushbu asosga koâ€˜ra davom ettirishdi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 11.02.2020 08:38

Kechayu-kunduz atrofingda parvona..

08.10.2016 15:26 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Maqolalar

Kechayu-kunduz atrofingda parvona...

(Ayzek Azimovdan tarjima)

Sarlavha lirik chekinish emas. Balki, sof astronomik hodisaning tavsifidir.

Astronomiya haqida oddiy kitobxon uchun maqola yozish istagida bo'lgan har qanday muallif oldida, bir kunmas bir kun, qanday qilib Oyning Yerga faqat bir tarafi bilan yuzlangani, shu bilan birga u yana o'z o'qi atrofida ham, Yer atrofida ham aylanishini tushuntirish masalasi ko'ndalang bo'ladi.

Astronomiyada chuqur bilimga ega bo'lmagan kishi uchun ushbu fakt yaqqol tushunarsiz, bir-birga zid fikrdek ko'rinadi. Shunga qaramay, Oyning Yerga faqat bir tarafi bilan yuzlangani hammaga oydek ravshan. Chunki, Oy har safar Yerga faqat bir tarafi bilan qarab turishini hech qanday qo'shimcha asbob uskunalarsiz, hamda hisob-kitoblarsiz ham, shunchaki ko'z bilan kuzatish orqali ishonch hosil qilish mumkin. Har safar oydin kechada Oyga qaraganimizda, uning yuzidagi qoramtir joylari (dog'lari) o'z joyida turganini guvohi bo'lamiz. Agar u aylanganida edi. Bu joylari asta-sekin siljib, ko'rinmay qolishi va keyinroq yana ko'rina boshlashi lozim edi. Shunday holatda, biz Yerdan turib ham, Oyni hamma tomonini ko'rishimiz mumkin bo'lardi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 31.01.2025 10:41

Koinotdagi orollar

16.02.2017 11:16 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Astronomiya

Koinotdagi orollar

Somon Yo'lining xira tutunsimon yog'dusi aslida son-sanoqsiz yulduzlarning bir joyda o'zaro yaqin g'uj bo'lishidan hosil bo'lishini Galiley ham kuzatgan edi. Uilyam Gershel esa ushbu yulduzlarni xaritalashtirish asnosida, ular ulkan tekis disk hosil qilishini payqadi va bu singari yulduzlar g'uj bo'lgan ulkan kosmik obyektlarni "Galaktika" deb nomlay boshladi. Bizning Quyosh tizimimiz - galaktikaning juda kichik bir qismi xolos. Shunga qaramay, astronomlar galaktikamizdan tashqarida joylashgan va yog'du taratib turgan obyektlarni ko'rishganida, Koinotda Somon Yo'lidan ham kattaroq boshqa yana biror obyekt bormikan degan savol yuzaga qalqib chiqdi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 14.02.2025 14:23

Eng og'ir suyuqlik

17.11.2016 15:09 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Qiziqarli kimyo

Eng og'ir suyuqlik

Dunyoda eng og'ir suyuqlik qaysi? - degan savolga aksariyat odamlar o'ylamay-netmay, simob deb javob beradilar. Haqiqatan ham, 1 litr hajmdagi simobning og'irligi 13,6 kg keladi. Demakki, atiga bir paqir simobni ko'tarish uchun og'ir atletikadan ayrim ko'nikmalarga ega bo'lish zarur. Lekin, agar harorat bo'yicha muayyan shartlar joriy etilsa, unda eng og'ir suyuqlik simob emas, balki, suyuq osmiy bo'lib chiqadi. 3000 K haroratdagi 1 litr osmiyning massasi 20,1 kg bo'ladi. Suyuq osmiy bilan to'ldirilgan paqirni hatto og'ir atletikachi ham ko'tarolmagan bo'lardi.

Metall bo'lmagan moddalar ichida odatiy sharoitda ham eng og'ir bo'lishi mumkin bo'lgan suyuqliklar haqida to'xtaladigan bo'lsak, sof noorganik moddalar ichida eng og'iri volfram geksaftoridi (WF₆) bo'ladi. Bu moddaning 1 litr hajmdagisi naq 3,44 kg tosh bosadi. Lekin, bu modda bilan o'ynashib bo'lmaydi. Chunki u avvalo zaharli modda bo'lsa, qolaversa, u juda oson qaynaydi. WF₆ning qaynab ketishi uchun atiga 17,3 °C kifoya. Ya'ni, xona haroratida bu modda o'z-o'zidan qaynayveradi. Bunday suyuqliklarni kimyogarlar maxsus zich ampulalarda saqlaydilar.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 22.01.2025 11:28

Harorat shkalalari orasidagi nisbatlar

23.02.2017 08:40 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Qiziqarli fizika

Harorat shkalalari orasidagi nisbatlar

Avvaliga harorat o'zi nima? - degan savolga javob izlab ko'rsak. Harorat bu - jismning energetik holatini ifodalovchi miqdoriy kattalikdir. Tabiatda hamma-hamma narsa atom va molekulalardan tashkil topgan bo'lib, jismlarni tashkil qiluvchi atomlar muntazam harakatda bo'ladi. Jismni tashkil qilgan atom va molekulalarning harakati qanchalik jadal bo'lsa, jismning harorati shunga muvofiq baland bo'ladi. Shunga ko'ra, jismning harorati deganda, uni tashkil qiluvchi atom va molekulalarning o'rtacha kinetik energiyasi nazarda tutilishini tushunib olish zarur. Xalqaro Birliklar Tizimiga ko'ra, harorat birligi sifatida Kelvin qabul qilingan. Kelvin haqida gap ketganda, uni termodinamik harorat birligi, yoki, mutlaq harorat birligi ham deyiladi. Kelvin, fundamental fizik birlik bo'lib, u suvning uchlanma nuqtasi termodinamik haroratining 1/273,16 qismi sifatida aniqlanadi.