Orbita.uz

Aerostat

23.01.2014 03:46 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Ixtirolar tarixi

Aerostat

Juda qadim zamonlardanoq odamlar xuddi qushlar kabi parvoz qilishni, osmonu falakka ko'tarilishni, oddiyroq aytganda esa uchishni orzu qilishgan. Ammo, lekin, biroq... Qushlarnikiga o'xshatib sun'iy yasalgan qanotlardan foydalanib bajarilgan ko'p sonli urinishlar doimo bir xil natijani beravergan - har qancha urinmasin, odamzot yerdan oyoq uzib uchib keta olmagan, qaytanga yiqilib mayib majruh bo'lganlari ham bisyor bo'lgan.

o'rta asrlarga kelib, iliq havoning yengil jismlarni yuqoriga ko'tara olishi xususiyati ochilganida, undan odamni yuqoriga ko'tarish uchun foydalanish haqidagi g'oyalar paydo bo'la boshladi. XVI-XVII asrlar davomida, turli olimlar tomonidan aerostatning bir necha xildagi konstruksiyalari taklif etildi. Lekin amalda bu g'oyalar faqat XVIII asr oxiriga kelib ro'yobga chiqa boshladi.

1766-yilda Kavendish vodorodni kashf etdi. Vodorod havodan 14 marta yengil edi. 1781-yili italyan fizigi Kavello vodorod bilan to'ldirilgan sovun pufakchalari ustida tajribalar o'tkazdi. Shunday qilib aerostatning ishlash mohiyati ishlab chiqildi. Endilikda uning qobig'i uchun munosib material topish zarur edi. Bu oson bo'lmadi. An'anaviy matolarning ko'pi aerostat uchun og'irlik qilardi, yoki o'zidan vodorodni o'tkazib yuborar edi. Muammoni Parijlik professor Sharl yechishga muvaffaq bo'ldi. u aerostat uchun qobiqni kauchuk bilan to'yintirilgan (ya'ni kauchukka botirib olingan) shoyi matodan tayyorlash loyihasini amalga tadbiq qildi. Lekin, Sharl o'zining aerostatini havoga ko'tarishidan avvalroq, Anone shahrilik qog'oz ishlab chiqaruvchi fabrika xo'jayining o'g'lilari, aka-uka Jozef va Etyen Mongolfyelar o'z aerostatlarini osmonga chiqarishga muvaffaq bo'lishdi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 23.01.2025 14:00

Neptunning tabiiy yo'ldoshlari

19.05.2014 19:24 Muzaffar Qosimov Ma'lumotnomalar - Astronomiya

Neptunning tabiiy yoâ€˜ldoshlari

Neptunda ham koâ€˜p sonli tabiiy yoâ€˜ldoshlar tizimi hamda juda ingichka va xira halqalar mavjudligi, Voyajer-2 tomonidan olingan tasvirlar orqali aniqlandi. Neptun halqasi asosan silikatlar bilan qoplangan uglerodli materiallardan tashkil topgan muzlagan mayda jismlardan iborat. Hozirgacha Neptunning 5 ta halqasi aniqlangan.

Tabiiy yoâ€˜ldoshlarning eng kattasi - Tritonni, Neptunning oâ€˜zi kashf etilishidan 17 kun oâ€˜tib, Uilyam Lasselning oâ€˜zi ochgan. Triton nomini Kamil Flammarion 1880- yilda fanga tavsiya etgan edi. Biroq, Neptunning 2-yoâ€˜ldoshi Nerida ochilguniga qadar Triton nomi rasmiy qoâ€˜llanilmay, u faqat "Neptun yoâ€˜ldoshi" sifatida yuritilgan. Triton, quyosh tizimidagi tabiiy yoâ€˜ldoshlar ichida oâ€˜z atmosferasiga ega boâ€˜lgan uchta tabiiy yoâ€˜ldoshdan biridir (Io va Titan bilan birgalikda). U ham teskari yoâ€˜nalishda va spiralsimon orbita boâ€˜ylab aylanadi. Olimlarning fikricha aslida Triton Neptunning haqiqiy tabiiy yoâ€˜ldoshi boâ€˜lmay, balki uzoq oâ€˜tmishda Neptun tomonidan "tutib olingan" boâ€˜lishi ham mumkin ekan. Neptunning ikkinchi yoâ€˜ldoshi Nereida 1949-yilda golland olimi Jerard Koyper tomonidan kashf etilgan. Keyingi yoâ€˜ldoshlarni esa 1989-yilda Neptunga Voyajer-2 ning tashrifidan keyin aniqlandi. 2002-2003 yillar davomida Neptunning yana 5 ta yangi tabiiy yoâ€˜ldoshi qayd etildi. Sakkizinchi sayyoraning hozircha oxirgi - 14-chi tabiiy yoâ€˜ldoshi 2013-yilda aniqlangan boâ€˜lib, unga hali nom berilganicha yoâ€˜q (vaqtinchalik nomi - S/2004 N 1).

Batafsil...

Yangilаndi: 27.12.2018 13:53

Uzoq sharqning o'lchov va birliklari

06.01.2016 09:48 Muzaffar Qosimov Xalqaro birliklar tizimi - SI - Tizimlashmagan birliklar

Uzoq sharqning o'lchov va birliklari

Xitoyda o'lchovlar va birliklarni unifikatsiyalash borasidagi ilk islohotlarni eramizdan avvalgi 221 yilda taxtga o'tirgan imperator Shi Xuang Ti amalga oshirgan. Asosiy og'irlik birligi sifatida shi ishlatilgan. Ko'p bosqichli tekshirishlar natijasida olimlarning aniqlashicha, qadimgi Xitoyning 1 shi og'irlik o'lchovi taxminan 60 kg ga teng bo'lgan ekan. Ushbu o'lchov birligining ≈71,68 kg teng varianti Chin o'lkasida XX-asr boshlarida ham ishlatilar edi.

Xitoyliklarning masofa o'lchov birligi li deb nomlangan. Uning kattaligi nafaqat zamondan zamonga, balki hududdan hududga ham o'zgarib borgan. o'rtacha olinganda bir li taxminan ≈500 metr atrofida bo'lgan. Aynan shu nomli masofa birligi Koreyada ham mavjud edi. Koreyslardagi li Xitoylarnikidan ancha kattaroq bo'lib, 3,93 km ni tashkil qilgan. Xitoyda shuningdek chi va chan uzunlik birliklari qo'llangani ma'lum. Turli manbalarda bir chi 27,9 sm dan 40 sm gacha bo'lgani qayd etiladi. Chan esa chining karralisi bo'lib, u 10 chiga teng bo'lgan (≈3,3 metr). XIX-asrda Xitoy va Yevropa savdo munosabatlari rivojlana boshlagach, Xitoyliklar ushbu uzunlik birliklarini rasmiy qonunlashtirib qo'yishgan. Masalan, 1844 yildagi Xitoy-Angliya savdo bitimida, yoki 1860 yildagi Xitoy-Fransiya savdo shartnomalarida Xitoy tovarlari o'lchovlari chi birligida ko'rsatilgan hamda uning 35,5 sm ekanligi qayd etib qo'yilgan. In esa channing o'n barobari bo'lgan va u 33,3 metrni tashkil qilgan. Bunday ko'rinishda u XX-asrning 40-yillariga qadar muomalada bo'lgan.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 20.01.2025 16:16

Ser Rojer Penrouz - takrorlanmas mozaika va tafakkur ildizlari haqida bahs

15.07.2015 12:33 Muzaffar Qosimov Olimlar - Horijiy olimlar

Ser Rojer Penrouz - takrorlanmas mozaika va tafakkur ildizlari haqida bahs

Birlashgan Qirollikda davlat va jamiyat uchun buyuk xizmatlar ko'rsatgan shaxslarga Ritsarlik maqomi hamda, Ser unvoni berilishi tarixiy an'ana sanaladi. 1994-yilda zamonamizning eng nomdor olimlaridan biri, fizika, matematika, hamda, inson tafakkurining neyrofiziologik jihatlarini tadqiq qilish borasidagi eng ilg'or tadqiqotlar muallifi Rojer Penrouz ham, qirolicha Elizaveta II tomonidan Angliyaning mazkur yuksak unvon va maqomlari bilan taqdirlandi. Haqiqatan ham u tom ma'noda zamonamiz ilm-fanining shavkatli ritsaridir. Keling, uning tarjimai holi va ilmiy faoliyati haqida ushbu maqola orqali imkon qadar batafsil to'xtalamiz.

Ser Rojer Penrouzning ota-onasi tibbiyot mutaxassislari bo'lishgan. Chunonchi uning otasi Laynoel Sharplz Qirollik Jamiyati a'zosi bo'lib, tibbiy genetika bo'yicha o'z davrining yetakchi mutaxassislaridan sanalgan. Qahramonimiz Rojer Penrouz otasining 1931-yilda Kolchester shahrida o'tkazilgan maxsus ilmiy tadqiqot dasturida ishtirok etayotgan paytida, o'sha yilning 8-avgust sanasida dunyoga kelgan.

Penrouzlar oilasi ilm-fanga nisbatan e'tiqodiy darajada yondoshadigan oila bo'lgan. Ularning oilaviy yalpi aqliy salohiyatidan shu narsa yaqqol darak beradiki, oilada Rojerdan boshqa farzandlar ham kuchli ilmiy salohiyatli olimlar bo'lib yyetishishgan. Xususan, akasi Oliver Penrouz ham Rojer singari fizik va matematik mutaxassis bo'ib yetishgan bo'lsa, uning ukasi Jonatan Penrouz esa, kasbi bo'yicha psixolog, shuningdek Britan orollarida dong'i ketgan mashhur shaxmatchi bo'lib tanilgan. Ma'lum sabablarga ko'ra, Penrouzlar oilasi 1939-yilda avval AQSH va keyin Kanadaga ko'chib o'tadi. Aynan shu paytlarda Rojerda matematikaga nisbatan ishtiyoq paydo bo'la boshlaydi. Chunki bu vaqtlarda uning ota-onasi ham mazkur fan bilan qattiq berilib shug'ullanar edi. Ayniqsa otasi o'zi genetik bo'lishiga qaramay, geometriyaga mukkasidan ketar darajada ishtiyoq bilan yondoshgan.

1945-yilda Yevropa II-jahon urush olovidan qutilgach, Penrouzlar yana Angliyaga qaytib kelishadi va Londonga joylashishadi. Ota Penrouz London Universitet Kollejida odam genetikasi fanidan professor unvoni bilan ishlay boshlaydi. U farzandlarini ham aynan shu dargohda ta'lim olishlarini istagan. Ayni istakka ko'ra Rojer ham mazkur kollejga o'qishga kiradi. Kollejdagi o'qish yakuniga ko'ra unga ota-onasi oilaviy an'analarni davom ettirishni, ya'ni tibbiyot xodimi bo'lib yetishishi uchun, biologiya va kimyo yo'nalishi mutaxassisligini taklif etishadi. Lekin Rojer ularning xafsalasini pir qilgancha, fizika va matematika sohalarini o'zi uchun istiqbolli deb tanlaydi.

Batafsil... Mulohaza va fikrlar (2)

Yangilаndi: 18.02.2025 08:19

Fuko mayatnigi

17.09.2016 12:44 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Fan tarixidan....

Fuko mayatnigi

"Yer aylanadi!" - degani uchun Jordano Brunoni dahriylikda ayblab, gulxanda tiriklayin yoqib yuborishgan. Aynan shu tasdiq uchun Galileo Galiley uzoq muddat inkvizatsiya sudining qiynog'ida bo'lib, kasallanib jon bergan...

Qanchalik ayanchli bo'lmasin, yuqorida aytilgan gaplar tarixiy haqiqat. Bugungi kunda Yerning o'z o'qi va Quyosh atrofida aylanishini adashmasam 4-sinf tabiatshunoslik darsligidan boshlab, hammaga tushuntiriladi va zamonamizda Yerning aylanishiga shubha qilguvchilar qolmagan bo'lsa kerak. Biroq, Brunoning hayotiga zomin bo'lgan ushbu haqiqatni olimlar inkor etib bo'lmas aniq tajriba va dalillar orqali isbotlashganiga ham ko'p bo'lgani yo'q.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 06.02.2025 10:05

Mavzuga oid boshqa mаqоlаlаr...