Orbita.uz

Ayzek Azimov

08.10.2015 00:00 Muzaffar Qosimov Olimlar - Horijiy olimlar

Ayzek Azimov
(Isaak Yudovich Azimov)

Ilm-fanni ommalashtirish, ilmni olimlardan tashqarida, oddiy xalq orasida ham keng yoyishga intilish masalasi juda dolzarbdir. Chunki jamiyat hayotining ajralmas va eng ustivor qismi bo'lgan ilm-fan sohasiga taaluqli ma'lumotlar, ham qiziqarli hamda kundalik turmushda asqotadigan foydali ahamiyatga ega bo'ladi. Ayniqsa ommobop-ma'rifiy ilmiy asarlar vositasida, yosh avlodni ilmiy sohalarga qiziqtirish, iste'dodli yoshlarni tegishli ilm yo'nalishlariga jalb etish borasida ulkan muvaffaqiyatlarga erishish mumkin. Bunday muddaoga amalda erishmoq uchun esa, ilmiy masalalar mohiyatini ommaga tushunarli va qiziq tilda bayon qiluvchi malakali yozuvchilar maydonga chiqishadi. Bunday yozuvchilarni jahon va yurtimiz adabiyotidan juda ko'plab misollar orqali keltirishimiz mumkin. Ilmiy-ommabop va fantastik asarlar yozuvchilari orasida eng mashhuri va ta-bir joiz bo'lsa, janr Shekspiri - atoqli amerika yozuvchisi, biokimyogar mutaxassis, fan doktori - Ayzek Azimov sanaladi. Ushbu maqolamizda, barcha davrlaning eng yetuk fantasti yozuvchisi bo'lmish Azimov hayoti va ijodi haqida so'z yuritamiz.

XX-asr ilmiy-ommabop va ilmiy-fantastik adabiyotining yorqin namoyondasi, amerika yozuvchisi Ayzek Azimov 1920-yil 2-yanvar sanasida Rossiyaning Mogilyov guberniyasi (hozirda Smolensk viloyati), Petrovichi shahrida, tegirmonchi oilasida tug'ilgan. Unga ona tomondan bobosining xotirasi uchun, bobosining ismini qo'yishgan ekan.

1923-yilda Azimovlar oilasi AQSHga muhojirlikka ketishadi. U o'zi haqida xazil aralash "ota-onam meni chamadonda olib kelishgan"der edi. Ular Bruklinda joylashib, qandolatchilik do'koni ochishadi.

Ayzek Azimov 5 yoshida Bredford-Stayvesant maktabiga o'qishga boradi. 1935-yili 15-yoshli Azimov maktabni tamomlab, Set-Lou kollejiga o'qishga kiradi. Lekin u o'qishga kirganidan keyingi bir yil ichida mazkur kollej butunlay yopiladi va u o'qishni boshqa ta'lim muassasida - Kolumbiya universitetining Nyu-Yorkdagi kimyo fakultetida davom ettirishga qaror qiladi. 1939-yilda u mazkur universitetning kimyo fakulteti bakalvr diplomini, 1941-yilda esa magistr diplomini qo'lga kiritgan. Kimyo bo'yicha ilmiy ishlarni davom ettirish uchun aspiranturaga kirgan Ayzek Azimovni, 1942-yilda Filadelfiyadagi harbiy kemasozlik korxonasiga kimyogar mutaxassisligi bo'yicha ishga jalb qilinadi. 1945-yilda esa uni AQSH armiyasiga harbiy xizmatga chaqirishdi. 1946-yilning iyuligacha armiya safida bo'lgan Azimov, shu yili xizmatni o'tab Nyu-Yorkka qaytadi va aspiranturani davom ettiradi. 1948-yilda u aspiranturani muvaffaqiyat bilan yakunlab, biokimyo doktori (PhD) darajasiga erishgan. 1979-yilda Ayzek Azimov Kolumbiya universiteti professori maqomigacha ko'tarilgan.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 22.01.2025 13:51

Biz qanchalik tezlashdik? (Infografika)

06.01.2016 12:16 Muzaffar Qosimov Bu-qiziq - Infografika

Biz qanchalik tezlashdik?

(Valentina D'Efillippodan tarjima)

"Haqiqat oyoq kiyimini kiygunicha, yolg'on dunyoning yarmini aylanib chiqadi" qabilidagi iborani odatda Uinston Cherchilldan (1874-1965) iqtibos sifatida keltirishadi. Bu qanchalik haqiqat ekanligini tekshirib ko'rishning iloji yo'q. Chunki muhandislar yolg'onning tarqalish tezligini o'lchaydigan asbobni haligacha yasashgani yo'q. Yolg'onni qo'ya turaylikda, keling, biz odamlar foydalangan va foydalanayotgan, tarixda ma'lum asosiy transport vositalarining maksimal tezligi bilan dunyoni qancha vaqt ichida aylanib chiqish mumkinligini hisoblab ko'ramiz. Bunda transportning maksimal harakatlanish uzoqligi, suvda yura olish-olmasligi kabilari e'tiborga olinmaydi. Biz faqat uning tezligiga ahamiyat qaratamiz. Bu shunchaki yaqqol namoyish qilish vositasi xolos, avtomobilda okeanni suzib o'tishga urinmang, iltimos

Topshiriq: Yer sharini ekvator bo'ylab aylanib chiqish.

Ekvator aylanasi uzunligi: 40075 km.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 31.01.2025 09:08

Pifagor maktabi

15.10.2016 12:22 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Fan tarixidan....

Pifagor maktabi

Eramizdan avvalgi 530-yilda qadimgi yunon matematigi va faylasufi Pifagor hozirgi Italiya hududida bo'lgan Korton shahriga kelib joylashdi. Uning maqsadi, ushbu shaharda matematika, musiqa va ruhning ko'chib yurishi haqidagi o'z ta'limotlarini yoyish edi. Aslini olganda, hozirgi zamon ilm-fanida Pifagor nomi bilan keltiriladigan ko'plab ilmiy faktlar, Pifagorning o'ziga tegishli emas. Aksincha, muallifi Pifagor deb keltiriladigan ilmiy tushunchalarning aksariyatini uning maslakdoshlari va shogirdlaridan iborat katta ilmiy guruh tomonidan shakllantirilgandir. Albatta, Pifagor o'zi ushbu guruhning rahnamosi va ilmiy yetakchisi bo'lgan. Shuning uchun ham, uning atrofida to'plangan mazkur katta ilmiy guruhni tarixchilar "Pifagor maktabi", yoki, "pifagorchilar" deb qayd etishgan. Pifagorchilar tomonidan o'rtaga tashlangan ko'plab muhim ilmiy g'oyalar, uzoq asrlar davomida ayniqsa arifmetika sohasida eng ilg'or ilmiy g'oyalar bo'lib qolaverdi.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 12.02.2025 07:41

Giposikloidalar

23.09.2016 09:57 Muzaffar Qosimov Ma'lumotnomalar - Matematika

Giposikloidalar

Giposikloida - qo'zg'almas aylana ichida joylashgan, radiusi ushbu aylanadan kichikroq bo'lgan ikkinchi aylanaga tegishli nuqtaning harakati chizadigan trayektoriyalarning umumiy nomidir. Bunda ichkaridagi kichik aylananing, ya'ni harakatlanuvchi aylananing radiusi b bilan; tashqi katta aylana, ya'ni, qo'zg'almas aylananing radiusi a bilan belgilanadi. Shuni e'tiborga olish muhimki, giposikloidada har doim a radiusdan b radius kichik (b<a) bo'lishi shart. Ushbu radiuslarning o'zaro nisbati, ya'ni, a/b ning qiymatiga qarab, giposikloidalarning shakli ham turlicha bo'ladi. Masalan, a radius b radiusdan ikki barobar katta bo'lsa, unda kichik aylanadagi nuqtaning harakatidan, katta aylananing diametrini ifodalovchi kesma hosil bo'ladi. Diametr esa to'g'ri chiziq ekanini inobatga olsak, aynan shu holatda, ushbu giposikloida misolida biz to'g'ri chiziq (kesma) ham egri chiziqning xususiy holi ekanini ko'rishimiz mumkin. a/b nisbatning kattalashishi bilan, borgan sari yangi-yangi turdagi egri chiziqli giposikloida shakllar hosil bo'la boshlaydi. Ushbu giposikloidalarning a/b=n nisbatda, uchlari ham doimo n ga teng bo'ladi. Quyidagi tasvirlarda ushbu fikrni tasdiqlovchi misollarni ko'rishingiz mumkin:

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 25.09.2026 09:31

Angstrem

22.11.2016 15:32 Muzaffar Qosimov Xalqaro birliklar tizimi - SI - Tizimlashmagan birliklar

Angstrem

Angstrem - o'zbekcha va xalqaro belgilanishi - (shved alifbosidagi harf), SI tizimiga kirmaydigan, tizimlashmagan maxsus uzunlik o'lchov birligi. 1 angstrem 10^-¹⁰ metrga (1 metrning o'n ming milliarddan bir ulushiga), boshqacha aytganda, 0,1 nanometrga teng. Ushbu birlikni 1868-yilda shved fizigi va astronomi Anders Yonas Angstrem (1814-1874) tomonidan fanga taklif etilgan va keyinchalik olimning o'z familiyasi bilan atala boshlangan. Qoidaga ko'ra, birlik belgisi sifatida yozilganda - tarzida yozilaveradi. Lekin, matn ichida to'liq yozma shaklda keltirilganda, kichik harflar bilan, "angstrem" ko'rinishida yoziladi. Ushbu o'rinda, olim familiyasi emas, aynan birlik nomi yozilayotgani e'tiborga olinadi (olim familiyasi bo'lsa har qanday o'rinda albatta katta harf bilan yozilishi shart).