Orbita.uz

Bariy

01.03.2019 08:00 Muzaffar Qosimov Ma'lumotnomalar - Kimyo

Bariy

Bariy - Mendeleyev kimyoviy elementlar davriy jadvalning VI davr II guruhga mansub, atom raqami 56 bo'lgan element. Ba formulasi bilan belgilanadi. Oddiy modda shaklidagi bariy yumshoq, oq-kumush rangidagi ishqoriy yer metallidir.

Kashf etilishi tarixi va atama etimologiyasi.

Bariyni dastavval bariy oksidi - BaO ko'rinishida 1774-yilda Karl Sheele va Yuxan Gadolin tomonidan kashf etilgan. 1808-yilda esa, ingliz kimyogari Gemfri Devi bariy gidroksidni elektroliz qilish usuli bilan, bariyning simob bilan qotishmasi - bariy amalgammasini olishga muvaffaq bo'lgan. Ushbu qotishmadagi simobni bug'latib yuborish orqali esa, olim sof metall holidagi bariyni ajratib olgan.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 14.02.2025 08:32

Gaz chang buluti gipotezasi

19.08.2019 13:52 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Tabiat qonunlari

Gaz chang buluti gipotezasi

Quyosh sistemasi gaz va changdan iborat quyuq bulutdan hosil bo'lgan

Quyosh tizimi qanday hosil bo'lgani haqida fikr yurituvchi gipotezalar kosmogoniya sohasiga taalluqlidir. Kosmogoniya - nazariy astronomiyaning eng qadimgi bo'limlaridan biri bo'lib, u aynan Quyosh sistemasining paydo bo'lishi va shakllanish evolyutsiyasiga oid turli gipoteza va nazariyalarni o'zida jamlaydi.

Shunday gipotezalardan eng birinchisini nemis faylasufi Immanuil Kant (1724-1804) ilgari surgan edi va u asosan mantiqiy mulohazalarga tayangan holda, birmuncha jo'n modelni taklif qilgan. Shunga ko'ra, Quyosh sistemasining shakllanishiga oid dastlabki haqiqiy ilmiy gipotezani farang olimi Pyer Simon Laplas tomonidan taklif etilgan deb olinadi. Aynan Laplas, Nyutonning butun olam tortishish qonuni doirasida Quyosh sistemasidagi sayyoralarning harakat mexanizmlarini asoslab bergan.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 13.02.2025 15:56

Bir kun qayoqqa ketdi?

06.09.2019 16:57 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Maqolalar

Bir kun qayoqqa ketdi?

Hech tasavvur qila olasizmi, taqvimda bir kun o'z-o'zidan g'oyib bo'lsa-ya? Aytaylik, 29-dekabrdan so'ng, birdaniga 31-dekabr kelsa nima deysiz?! Bus-butun 1 sutka, ya'ni, 30-dekabr qayoqqa ketadi unda?

Maqola hazil mazmunda emas. Tinch okeanining janubiy qismida joylashgan Samoa davlatida 2011-yilda haqiqatan ham bir kun, ya'ni, 30-dekabr sanasi yo'qolib qolgan!

Keling, avvaliga ushbu davlat bilan yaqindan tanishsak: Samoa - Tinch okeani o'rtasida joylashgan orol davlat. 1962-yilda Yangi Zelandiya tarkibidan mustaqil bo'lib chiqqan. Poytaxti Apia shahri. Mamlakatning avvalgi nomlarini eski xaritalarda G'arbiy Samoa va yoki Germaniya Samoasi tarzida ham uchratishingiz mumkin (u hozirda ham mavjud bo'lgan Amerika Samoasidan farqlash uchun shunday atalgan). Bunga sabab, XIX-asr oxiri va XX-asr boshlarida (1914-yilgacha) orol Germaniya tasarrufida bo'lgan. 1914-yilda Samoani Yangi Zelandiya egallab olgan va to 1962-yilgacha, mamlakat Vellington ma'muriyati orqali boshqarilgan. Aynan shu sababdan, Samoa davlati o'zining sobiq metropoliyasi bo'lmish Yangi Zelandiya bilan iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan hali ham kuchli aloqalarga ega. Aytish mumkinki, Samoa iqtisodiyoti ko'p taraflama Yangi Zelandiya bilan aloqalar ustiga qurilgan.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 29.01.2025 16:17

Gippokrat yarim oylari

20.04.2019 14:23 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Qiziqarli matematika

Gippokrat yarim oylari

Qadimgi yunon matematiklari geometriyaga xos simmetriya va tartib asosidagi go'zallikdan lol qolishar edi. Taxminan eramizdan avvalgi 470-400 yillar orasida Xios shahrida yashab o'tgan yashab o'tgan Gippokrat ismli matematik berilgan yarimoy shaklidagi figura yuziga teng yuzaga ega kvadrat yasash usulini o'ylab topgan edi. Gippokrat tomonidan yarimoy shaklining kvadraturasining topilishi matematika tarixidagi eng dastlabki matematik isbotlardan biri sanaladi. Boshqacha aytganda, Gippokrat ushbu yarimoy shakllarning yuzi boshqa bir to'g'ri chiziqli shakl orqali, aniqrog'i, kvadratura orqali ifodalanishi mumkinligini ko'rsatib bergan edi. Rasmda ko'rsatilgan misolda, to'g'ri burchakli uchburchakka urinma tarzida joylashgan va ichi sariq rangga bo'yalgan yarimoylarning yuzi ushbu to'g'ri burchakli uchburchak yuziga teng.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 20.02.2025 10:08

Elektrodinamika. Andre-Mari Amper

23.12.2013 17:15 Muzaffar Qosimov Maqolalar - Kashfiyotlar tarixi

Elektrodinamika

Erstedning kashfiyotidan keyinroq, fiziklarda, o'tkazgichdan elektr toki o'tganida u magnitga aylanib qoladi degan tasavvur paydo bo'ldi. Bunday tushuntirishni Arago hamda Bio tomonidan qabul qilingan edi.

Bio 1820-yilda quyidagicha taklif kiritdi: "To'g'ri chiziq bo'ylab harakatlanayotgan tok, magnit molekulasiga ta'sir ko'rsatganida, bu ta'sir kuchining tabiati, o'tkazgich yoniga ma'lum yo'nalishda qo'yilgan magnitlangan strelkaga bo'lgan ta'sir kabi, volt toki yo'nalishiga nisbatan doimiy bo'ladi ".

Bio va uning tarafdori bo'lgan boshqa fiziklar, elementar magnitlarning o'zaro ta'sirlashuvining elektrodinamik xususiyatlarini tushuntirishda, tok o'tayotgan har qanday o'tkazgich magnit trubkasiga aylanib qoladi degan yanglish fikrni ilgari surganlar.

Tamomila boshqacha taklifni Amper tavsiya qildi... Keling avval uning tarjimai-holi bilan tanishib olamiz:

Andre-Mari Amper (1775-1836) Lion yaqinidagi otasiga qarashli, katta bo'lmagan Polemye yer-mulkida tavallud topdi. Amperning iste'dodi ancha erta namoyon bo'la boshlagan. U hali maktabga bormay turib ham o'qish va arifmetikani mustaqil o'zlashtirib olgan ekan. U otasining kutubxonasida nimaiki topsa, bir boshdan o'qib chiqavergan. 14 yoshida esa "Farang ensiklopediyasi"ning barcha 28 jildini o'qib bo'lgan. Amper fizika va kimyo fanlariga alohida qiziqish bilan yondoshgan. Lekin aynan shu fanlarga oid kitoblar otasining kutubxonasida mavjud emas edi. Shu sababli Andre Amper Lion kollejining kutubxonasiga borib, o'sha yerda buyuk fizik va matematiklarning asarlarini mutolaa qilishga kirishdi. Bo'lajak olimning tengsiz iqtidoridan shu narsa ham dalolat berib turibdiki, manbalarda qayd etilishicha Andre-Mari Amper 13 yoshidayoq Lion akademiyasiga o'zining matematikaga oid ilk ishlarini taqdim qilgan ekan.

Batafsil... Mulohaza bildiring

Yangilаndi: 29.01.2025 09:07

Mavzuga oid boshqa mаqоlаlаr...