Zivert

30.08.2014 12:53 Muzaffar Qosimov Xalqaro birliklar tizimi - SI - SI ning hosilaviy birliklari
Chop etish
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Zivert

Zivert – Xalqaro Birliklar Tizimidagi SI dagi effektiv va ekvivalent ionlanuvchi nurlanish dozasining o‘lchov birligi. 1979 yildan e’tiboran fanga joriy etilgan. Birlik, ionlanuvchi nurlanishlarning (radiatsiya) inson salomatligiga ta’sirini o‘rganishda katta mehnatlari singgan mashhur shved olimi Rolf Zivert sharafiga shunday atalgan. SI dagi birliklarning nomlarini yozish imlo qoidalariga muvofiq, olim sharafiga atalgan birlikning nomi, so‘z boshida kelgan o‘rinlardan tashqari, so‘z o‘rtasi va oxirida, kichik harflar bilan «zivert» tarzida yoziladi. Uning belgisi esa, matn davomidagi har qanday o‘rinda katta harflar bilan «Zv» tarzida yoziladi.

Zivertning ta’rifi quyidagicha:

 

1 zivert – 1 kg bilogik to‘qimaga yutilgan  1 Gr gamma-nurlanishning ta’siriga teng bo‘lgan  energiya miqdoridir.

SI ning boshqa birliklari orqali zivert quyidagi nisbatlar bilan ifodalanadi:

1 zv = 1 J/kg = 1 m2/s2 (sifat koeffitsiyenti 1.0 ga teng bo‘lgan nurlanishlar uchun).

Grey va zivertning o‘zaro tengligiga ko‘ra, ekvivalent doza va yutilgan nurlanish dozasi, o‘zaro o‘lchamsiz kattaliklar deb baholanadi. Biroq bu tasdiq, effektiv dozaning yutilgan dozaga sanoq bo‘yicha teng ekanligini anglatmaydi.

Ekvivalent dozani aniqlashda, nurlanishning fizik xossalari inobatga olinadi, bunda, ekvivalent doza, yutilgan nurlanish dozasining va u yoki bu nurlanish turkumining biologik faolligiga bog‘liq bo‘lgan nurlanish sifati koeffitsiyentining o‘zaro ko‘paytmasiga teng bo‘ladi. Masalan, alfa-zarralar uchun nurlanish sifati koeffitsiyenti 20 ga teng. Bu esa, massa birligidagi a’zo yoki to‘qimiga yutilgan nurlanish energiyasining teng miqdorlarida, gamma-nurlanishning biologik ta’sir effektiga nisbatan alfa-zarraning biologik ta’sir effekti 20 barobar kuchliroq bo‘ladideganidir.

Effektiv dozani aniqlashda, ionlanuvchi nurlanishlar tufayli zararlangan muayyan a’zo yoki to‘qimalarning, insonning umumiy salomatligiga ta’sir nisbati e’tiborga olinadi. Effektiv doza, muayyan a’zo yoki to‘qimalarning nurlanishdan zararlanganida, butun organizmga nisbatan beradigan umumiy zarari miqdoriga bog‘liq bo‘lgan vazn koeffitsiyenti va ekvivalent dozaning o‘zaro ko‘paytmasiga teng.

Ekvivalent doza radiobiologiya sohasida muhim ahamiyatga ega birlik hisoblanadi. Effektiv doza esa, nurlanish darajasini nazorat qilish muhim bo‘lgan joylarda, nurlanish darajasini gigienikme’yorlash masalalarida o‘ta muhim bo‘lgan birlikdir.

Avvallari (ba’zan hozirda ham) ekvivalent doza uchun, zivert birligi o‘rnida r.b.e. (rengen biologik ekvivalenti) birligi qo‘llanilar edi (xalqaro muqobili remroentgenequivalent man). 1 r.b.e.miqdoran 100 zivertga teng. Shuningdek, 100 rentgen = 1 zivert deb, rentgen nurlanishlariningbilogik ta’sirlari uchun degan izoh bilan birga shartli ravishda qabul qilinadi va qo‘llanadi. Bu tasdiq va shat shuningdek, boshqa foton nurlanishlari, masalan gamma-nurlanishlar uchun ham o‘rinlidir.

Karrali va ulushli birliklari

kattalik

nomi

belgisi

kattalik

nomi

belgisi

o‘zbekcha

xalqaro

o‘zbekcha

xalqaro

101

dekazivert

daZv

daSv

10?1

detsizivert

dZv

dSv

102

gektozivert

gZv

hSv

10?2

Santizivert

sZv

cSv

103

kilozivert

kZv

kSv

10?3

Millizivert

mZv

mSv

106

megazivert

MZv

MSv

10?6

Mikrozivert

mkZv

µSv

109

gigazivert

GZv

GSv

10?9

Nanozivert

nZv

nSv

1012

terazivert

TZv

TSv

10?12

Pikozivert

pZv

pSv

1015

petazivert

PZv

PSv

10?15

Femtozivert

fZv

fSv

1018

eksazivert

EZv

ESv

10?18

Attozivert

aZv

aSv

1021

zattazivert

ZZv

ZSv

10?21

zeptozivert

zZv

zSv

1024

yottazivert

YZv

YSv

10?24

yoktozivert

yZv

ySv

 

Inson salomatligi uchun chegaraviy va halokatli dozalar.

Tibbiy tashxis jarayonlarida (rentgenoskopiyada, rentgen nurlanishlariga asoslangan kompyuter tomografiyasida) doza o‘lchovi sifatida asosan millizivert (mZv) qo‘llanadi.

Dunyo bo‘yicha rentgenografik tibbiy tekshirishlar natijasida aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha nurlanish dozasi 0.4 mZv ni tashkil qiladi. Lekin, yuqori darajadagi tibbiy xizmat yo‘lga qo‘yilgan (bu o‘rinda 1000 nafar aholi soniga nisbatan 1 tadan ortiq malakali vrach xodim to‘g‘ri keladigan mamlakatlar nazarda tutiladi) aholi jon boshiga nisbatan rentgen nurlanishi dozasi 1.2 mZv gacha oradi. Boshqa texnogen nurlanish manbalaridan olinadigan nurlanish dozasi esa nisbatan kam bo‘lib, xususan, yadro sinovlaridan keyingi hudud atmosferasida qolgan radionuklidlardan qolgan nurlanish miqdori 0.005 mZv, Chernobil falokati hududida 0.002 mZv, yadro energetikasi ishlab chiqarish hududlarida ham 0.002 mZv ni tashkil qiladi.

Dunyo bo‘yicha tabiiy nurlanishlar manbalaridan aholi jon boshiga yillik yutiladigan nurlanish miqdori, o‘rtacha 2.4 mZv ni tashkil qiladi. Tabiiy nurlanishlarning asosiy manbalari quyidagilardir:

-          Kosmik nurlanishlardan 0.4 mZv (bu qiymat joyning dengiz sathidan balandligiga bog‘liq ravishda 0.3 mZvdan 1.0 mZv gacha o‘zgaradi).

-          Tashqi gamma-nurlanishlaridan 0.5 mZv gacha (tashqi atrof muhit – tuproq, qurilish materiallari va ho kazolarning radioaktivligiga bog‘liq holda, 0.3 mZvdan 0.6 mZv gacha).

-          Ichki nurlanishlar, atmosferadagi radionuklidlarning (asosan Radonning) nafas yo‘llariga tushishidan 1.2 mZv gacha (radonning mahalliy atmosferadagi konsentratsiyasiga bog‘liq ravishda 0.2 mZvdan 0.8 mZv gacha).

Badanning birdaniga yalpi nurlanishga uchragan holatida, tezkor maxsus tibbiy yordam ko‘rsatilmasa, o‘tkir nurlanish kasalligi sodir bo‘lgan taqdirda, 50% hollarda o‘limga olib keladi. Xususan, 3-5 Zv nurlanish yutilganida, orqa miyaning zararlanishi tufayli 30-60 kun ishida; 10-15 Zv nurlanish olganda, oshqozon-ichak faoliyatining buzilishi tufayli 10-20 kun ichida; va 15 Zv dan yuqori darajadagi nurlanish yutilganda, butun asab-nerv tizimining zararlanishi oqibatida 1-5 kun ichida o‘lim sodir bo‘ladi.

 

 

Yangilаndi: 30.08.2014 13:17