Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Xalqaro Birliklar Tizimi - SI
Fizik kattaliklarning xalqaro birliklari tizmi - SI

Bu bo'limda Siz hozirgi kunda fan-texnikaning turli sohalarida amal qilib kelayotgan Xalqaro Birliklar tizimi va uning tarkibiy birliklari bilan tanishasiz...



Qadimgi yunonistonning ishonchli Draxmasi.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Qadimgi yunonistonning ishonchli Draxmasi.

Eramizgacha bo’lgan XI asrda Yunoniston hududlarida istiqomat qilgan Doriyar qabilasi temirdan foydalanishni yaxshi bilishgan. Bizga yaxshi ma’lumki, aynan metallarni qayta ishlash va ularning oldi sotdisi munosabatlari natijasida, dastlabki tarozilarga ehtiyoj paydo bo’lgan va bunday tarzoilar kelib chiqishiga sabab bo’lgan. Keyinroq esa metall pullar – tangalar (eramizgacha bo’lgan VII asr) paydo bo’ldi.

Yunonistondagi qadimgi har bir shahar davlat o’z tanga pullarini zarb qilgan va ular boshqa shahar davlatlarnikidan maxsus yorliq belgilari – o’ziga xos tamg’alari bilan ajralib turgan. Masalan, Afina pullarining asosiy belgisi – boyqush bo’lgan ekan. Makedoniya esa o’z tangalarini tulporlar tasvirlari bilan zarb etgan. O’sha zamonlarda (xatto yaqin o’tgan asrlarda ham) otliq qo’shin, umuman ot bilan bog’liq barcha narsa strategik muhim ahamiyatga molik hisoblangan. Makedoniyalik Iskandarning otasi – Filipp (ismi ham «otlarni sevuvchi» ma’nosini anglatgan) tomonidan uyushtirilgan va ko’pincha o’zi ha ishtirok etgan dabdabali ot poygalari haqida afsonalar mavjud.

Argoss ibodatxonalaridan esa yaqindagina topilgan, nisbatan eng qadimgi yunon tanga – pullari jamlanmasi esa, Egina oroli podshosi Fidon nomi bilan bog’liq bo’lib, bu podsho, o’z davri uchun dastlabki yagona o’lchov birliklarini joriy etgan hukmdor sifatida ham metroligiya tarixidan joy olgan.Bu haqida qadimgi qo’lyozma hujjattlardan biri – «Paross solnomasi» dalolat berib turibdi.

Yangilаndi: 25.01.2014 04:43
 

MKSA tizimi.

E-mail Chop etish PDF

MKSA tizimi.

II-Jahon urushidan keyin jahon miqiyosida elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi keskin ortdi. Xalq xo’jaligi va sanoatda elektr energiyasi va elektronikaning ahamiyati hal qiluvchi ta’sir ko’rsata boshladi. Ba’zi mamlakatlarda bu soha xalq xo’jaligiga yetkazib beriladiga energiya hajmining deyarli 100% ulushini tashkil qilardi. Elektron lampalar va tranzistorlarning kashf etilishi, axborot texnologiyalari va axborot almashinuvi jarayonlarini ham to’liq spektrda qamrab olinishiga zamin yaratdi. Elektrotexnika yana metrologik unifikatsiyaning yangi shakllariga ehtiyoj seza boshladi.

Elektrotexnika uchun MTS tizimining jiddiy noqulaylilari mavjud edi. Chunki MTSda, elektr birliklari uchun juda katta miqdorlar belgilangan bo’lib, amalida qo’llash uchun mushkulliklar keltirib chiqargan. SGS tizimida esa, elektr birliklari katta qiymatlarda ifodalanardi. Sonlarning ko’p xonali bo’lishi, hisoblashlarning matematik qismini murakkablashtirib yuborgan.  Shu sabali, XX asrning 50-yillarida, italyan olimi J. Jorji tavsiya qilgan Elektr va magnetizm sohalari bilan bog’liq kattaliklarni o’lchash uchun alohida birliklar tizimi – MKSA (metr, kilogramm, soniya, amper asosida) tizimi yana maydonga chiqdi.

Jorji tizimida asosiy birlik sifatida amperni qo’llash ko’zda tutilgan. Amperni elektr sohasi uchun asosiy birlik sifatida qabul qilish allaqachon – 1881 yildayoq Britaniya elektr etalonlari qo’mitasi tomonidan ilmiy jamoatchilikka tavsiya etilgan edi. 1893 yilda esa amaliy elektr birliklari tarkibida rasman tasdiqlangan

MKSA esa 1950 yilda Xalqaro elektrotexnika komissiyasi tomonidan qabul qilingan. Aytib o’tilganidek, bu tizim uchun asosiy birlik qilib, amper, kilogram, soniya va metr qabul qilingan edi. Bu tizimda quvvat birligi  Joul taqsim soniya, kuch birligi esa Nyuton, bo’lib, mazkur birlik Amerika Elektrotexnika jurnali tomonidan, buyuk olimning nomini abadiylashtirish maqsadida taklif qilingan edi.

Umuman olganda MKSA tizimi SIga juda yaqin. 1960 yilga kelib, MKSA birmuncha takomillashgan ko’rinishda dunyo bo’ylab keng tarqaldi. U anchagina vaqt davomida o’z qulayligi va hisoblashlar uchun soddaligi bilan amaliy ahamiyatini saqlab qoldi. Shuni aytib o’tish kerakki, vaqt o’tishi bilan MKSA ning turli variantlari ham ko’payib ketdi. Masalan MKSM (asos uchun magnit kattaliklari), MKSY (yorug’lik kattaliklari uchun), MKSG, MSS va ho kazo shakllari paydo bo’lib, ular ham ba’zi davlatlarda milliy standartlar tarkibiga kiritilib yuborildi.

Yangilаndi: 14.08.2013 19:28
 

Xalqaro Birliklar Tizimi - SI ning paydo bo'lishi

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 7
Juda yomon!A'lo! 

Xalqaro Birliklar Tizimi - SI ning paydo bo'lishi

XIX asr oxiri va XX asr boshida SGS, MTS, MKSA, MKKGS kabi bir necha xil birliklar tizimlari paydo bo'ldi. Shu tahlit, xalqaro miqiyosda qabul qilingan birliklar tizimlari ko’payib ayni bir kattalikka tegishli qiymatni turli tizimlarda turlicha ifodalash, kattalikni o’zini esa har xil ta’riflashga majbur bo’linadigan vaziyat yuzaga keldi. Bundan tashqari amalda ko’p qo’llaniladigan lekin tizimlashmagan nostandart birliklar, hamda ko’plab davlatlarda mahalliy ijtimoiy tuzumda uzoq asrlardan beri muqim o’rnashib qolgan milliy birliklarning ham amaliy ahamiyati yuqoriligicha qolgan bo’lib, bu holat hisoblashlarda, xalaqaro savdo munosabatlarida va ilmiy natijalarni ifodalashda bir qancha murakkabliklarni keltirib chiqarar edi. Xususan, biror birlikni bir tizimdan ikkinchi tizimga o’tkazishda kattaliklar qiymatlarining oldiga o’tkazish koefitsientlarini qo’yish, bir qancha matematik amallarni qo’shimcha bajarishga majbur bo’linardi. Natijada, fizik kattaliklarning metrik tizimiga asoslangan yagona xalqaro tizimini ishlab chiqish va dunyo miqiyosida joriy etish, kun tartidagi dolzarb masalaga aylandi. Bu tizimga qo’yiladigan asosiy talablarga binoan, qabul qilinishi lozim bo’lgan yangi tizim, amaldagi barcha tarqoq xalqaro birliklar tizimlarining va tizimlashmagan nostandart birliklarning o’rnini butunlay bosa olishi hamda, amaliy foydalanishga qulay bo’lishi shart edi.

 

MTS tizimi

E-mail Chop etish PDF

MTS tizimi.

MKKGS ning asosiy birliklari kundalik turmushda birmuncha qulay bo’lishiga qaramay u faqat mexanika sohasi uchungina tadbiq qilinar edi. Lekin XIX – XX asrlar chegarasida dunyo bo’ylab avj olgan ulkan miqiyosdagi qurilishlar, osmono’par binolar va inshootlar, xalqaro savdo va ishlab chiqarish hajmlarining keskin ortishi natijasida, yanada kattaroq o’lchamlarda ish yuritishga to’g’ri kela boshladi. MTS tizimi aynan shu zaruriyat yuzasidan dunyoga keldi. MTS –  Metr–Tonna–Soniya asosiga qurilgan tizim bo’lib, anglaganingizdek, bunda massa birligi sifatida – tonna ko’rsatilmoqda.

MTS tizimini hosilaviy birliklariga misol qilib, zichlik birligi – tonna/m3; kuch birligi – sten (sn); bosim birligi – peza (pz); va ish birligi – kilojoul (kj) ni keltirish mumkin.

Tonnaga asoslanganligi uchun bu tizimda 1 massasi tonna jismga yo’nalish bo’yicha 1 sm/soniya2 tezlanish beradigan kuchga teng. bi birlikni sten deb atashdi. Sten SI da esa, tushunarliki, 1000 N gat eng bo’ladi. MTS da quvvatni soniyasiga-sten metrlarda o’lchashgan. Bu ham SI dagi 1 kilovattga to'g'ri keladi.

 

SGS tizimi. (mutloq tizim)

E-mail Chop etish PDF

SGS tizimi. (mutloq tizim)

O’lchov birliklarini xalqaro miqiyosda yagona tizimga keltirish g’oyasi XIX asrda paydo bo’ldi. Nemis olimi Karl Fridrix Gauss tomonidan ishlab chiqilgan va Santimetr – Gramm – Soniya birliklariga asoslangan SGS (asosiy birliklarning bosh harflaridan yig’ma akronim) tizimi 1832 yilda xalqaro tizim sifatida fanga taklif etilgan edi. SGS tizimini «mutloq tizim» deb ham nomlashgan. 1881 yilda, o’sha davr uchun yangi va istiqbolli soha hisoblangan elektr sohasi mutaxassislarining I Xalqaro kongresida SGS tizimi rasman qabul qilindi. SGSni joriy etishdan asosiy maqsad eng muhim elektrotexnik hisoblashlar uchun yagona va unifikatsiyalangan birliklarni xalqaro miqiyosda qabul qilish bo’lgan.

SGS tizimi Britaniya elektrotexnika etalonlari qo’mitasi tomonidan 1862 – 1870 yillarda ishlab chiqilgan. U hozirgi amaldagi SI tizimi tarkibiga to’liq kirmaydi, lekin, fizika fani uchun professional tizim sifatida juda qulay va o’zining turli ko’rinishlari – SGSE, SGSM kabilar orqali ilm fanning turli sohalarida keng qo’llanilgan.

Yangilаndi: 10.08.2013 15:10
 


Maqolaning 3 sahifasi, jami 7 sаhifа
Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

СмешноУлыбаюсьПодмигиваю

Agar qizil qalpoqcha,
bo'ridan yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda qochsa,
u infraqizil qalpoqchaga aylanadi...


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 762
O'qilgan sahifalar soni : 2517329

Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!