Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Ixtirolar va Kashfiyotlar
Ixtiro va kashfiyotlar tarixi.

Butun olam tortishish qonuni

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 38
Juda yomon!A'lo! 

Butun olam tortishish qonuni

 

Jismalrning yerga tushishiga sabab yer sharining tortish kuchi ekanligi haqidagi fikr yangilik bo’lmagan: buni qadimgilar ham, masalan Platon bilgan. Lekin bu tortishishning  kuchini qanday o’lchash kerak? Yer sharining hamma joyida u kuch bir xilmi?  - ushbu savollar, Butun olam tortishish qonuni muallifi Nyutongacha bo’lgan olim va faylasuflarni birdek ajablantirib, o’ylantirib va shubhaga solib kelgan.

Kepler o’zining uchinchi qonunini ochganida shunday ahvolga tushdiki, u o’zining to’g’ri fikrlayotganidan shubhalanib qoldi. 1619 yilda Kepler e’lon qilgan o’zining mashhur «Olam tuzilishi garmoniyasi» asarida mazkur savollarga javobni qisman bergan va muhim qonunni ochishga juda yaqin kelgan edi. Lekin u o’zi qilgan mulohazalardan to’liq ratsional xulosa chiqara olmadi. Bundan tashqari Kepler sayyoralar harakatini qandaydir o’zaro tortishish kuchlariga bog’ladi, va «kvadrat prportsiyalar» (ya’ni, ta’sir, masofalar kvadratiga teskari proportsonalligi) qonunini qabul qilishga ham tayyor edi. Lekin u ko’p o’tmay, bu qonundan voz kechdi va uning o’rniga tortishish kuchi sayyoralar orasidagi masofa kvadratiga emas, balki masofaning o’ziga teskari proportsional degan xulosaga keldi. Keplerga sayyorlar harakitining mexanik asoslariga taaluqli, o’zi ochgan qonuniyatlarni ilmiy asoslash nasib etmadi.

Yangilаndi: 26.07.2013 09:23
 

Qog’oz

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 8
Juda yomon!A'lo! 

Qog’oz

Qog’ozni xitoyliklar kashf etishgan. Va bu tasodif emas.

Qog'oz

Birinchidan, Xitoy juda qadim zamonlardayoq o’zining kitobiy sermushohada mafkurasi hamda, amaldorlardan doimiy hisobot talab etuvchi murakkab rasmiyatchilik tizimi bilan dong taratgan. Shu tufayli, bu yerda doimo, ixcham va arzon yozuv vositasi va materialiga talab yuqori bo’lgan. Qog’oz ixtiro qilingunicha Xitoyliklar bambuk taxatachalari yoki shoyi matolarga yozishgan. Lekin shoyi doimo o’ta qimmat, bambuk esa, noqulay va o'g'ir bo’lgan. Masalan bitta bambuk taxtachaga o’rtacha 30 ieroglif siqqan. Endi tasavvir qiling, bitta o’rtacha hajmdagi kitob yozish uchun bunday taxtachadan qancha zarur bo’lgan ekan? Bunday «Bambukli kitob»ni ko’tarib yurish uchun butun boshli arava darkor bo’lgan.

Yangilаndi: 26.07.2013 08:54
 

YELKAN va KEMA

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 1
Juda yomon!A'lo! 

YELKAN va KEMA

Yelkanning ajdodi juda qadimdayoq, odam endigina qayiqlar yasab, degizga chiqishga jur’at etgan zamonlardayoq paydo bo’lgan deb hisoblanadi. Dastavva yelkan sifatida yog’ochlarga maxkamlab bog’langan hayvon terisi hizmat qilgan. Qayiqda turgan odamga uni doimiy qo’lda tutib turishga va shamol yo’nalishiga muofiq burib – sozlab borishga to’g’ri kelgan.  Odamlar  yelkanlarni maxkamlash uchun machta va to’sinlardan foydalanishni qachon ixtiro qilgani noma’lum. Lekin, davrimizgacha yetib kelgan qadimgi Misr malikasi Xatshepsut kemalarining tasvirlaridayoq yog’ochdan ishlangan kema machtasi va to’sinlarini, shuningdek shtag (machtani orqasiga ag’anab ketishidan tutib turuvchi chilvir arqonlar) hamda, yelkanni ko’tarib, tushirishga mo’ljallangan moslamalrni ko’rish mumkin. Shu tufayli Yelkanli kemalarning paydo bo’lishini ham jufa qadim zamonlarga bog’lash o’rinli. Bu borada ilmiy jamoatchilikning aniq fikri yoq.

Qadimgi Misr kemasiKo’p faktlarning guvohlik berishicha dastlabki yelkanli kemalar  qadimgi Misrda paydo bo’lgan va Nil daryo transport qatnovi rivojlanishiga yo’l ochgan ilk daryo bo’lgan.  Har yili iyuldan noyabrgacha bu azim daryo o’z qirg’oqlaridan toshib chiqib, chor atrofni suvga bostirgan. Qishloq va shaharlar huddi orollar misol bir birlaridan uzilgan holatga tushib qolganlar. Shu tufayli qadimgi Misr aholisi uchun kemalar hayotiy zaruratga aylangan.  Kishilar xo’jalik faoliyati munosabatlarida suv transporti g’ildirakli transportlardan ko’ra muhimroq ahamiyatga ega bo’lgan. Shunday Misr kemalaridan biri, eramizdan avvalgi 5 – ming yillikda paydo bo’lgan  - Barka hisoblanadi. U zamonaviy olimlarga bir necha namunalarda ma’lum bo’lib, bu namunalar asosan ehromlar ichkarisida o’rnatilgan nusxalardan olingan. Misr yog’och yetishtirish mumkin bo’lgan o’rmonlarga boy emas. Shu sababli, Misrliklar kemasozlikda asosiy qurilish ashyosi sifatida Papirusdan foydalanishgan. Mazkur xom ashyoning fizik xususiyatlari misrliklar kemalarining konstruktsiyasini belgilab bergan. Bu papurus bog’lamlaridan iborat, yoysimon shakldagi, quyruq va tumshuqlari yuqoriga keskin qayrilgan ko’rinishdagi suv transporti bolgan. Kemaning mustaxkamligini oshirish uchun, chilvirlar bilan ko’ndalangiga bog’lab chiqilgan. Keyinroq, Misr va Finikiya o’rtasida muntazam savdo aloqalari yo’lga qo’yilganidan so’ng, mamlakatga Livanqarag’ayi yetkazib keltirila boshladi va kemasozlikda yog’ochdan keng ko’lamda foydalanish imkoniyati yuzaga keldi.

Yangilаndi: 22.07.2013 05:23
 

Bronza

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 

Bronza

 

Milodgacha bo’lgan uchinchi ming yillikdayoq insonlar o’z xo’jalik faoliyatlarida metallardan keng miqiyosda foydalana boshladilar. Toshdan yasalgan mehnat qurollaridan metal asboblarga o’tish jarayoni insoniyat tarixida juda ulkan va mislsiz ahamiyatga ega bo’lgan. Aytish mumkinki, inoniyatning ijtimoiy taraqqiyotiga boshqa hech bir ixtiro bu darjdagi ta’sir ko’rsatmagan.

Keng miqiyosda qo’llanila boshlagan birinchi metal – mis bo’lgan. Mis ajratib olish uchun zarur tosh ma’danlarni doimiy izlash jarayonida qadimgi odamlar misning qizg’ish-yashil yoki, yashil-kulrang ranglardagi tabiiy yaxlit namunasiga e’tibor qaratishgan.  Qoyatoshli sohillar bo’ylab ular mis kolchedan va qiliz misli ruda (kuprit)lar duch kelishgan. Avviliga odamla ularni oddiy toshlarga ishlov bergandek qayta ishlab foydalanishgan. Tez orada ular mis bo’lagining toshbolg’a zarbalari bilan urib ishlov berilganidan so’ng, uning qattiqlik xususiyati sezilarli darajada ortgani va yanada qulayroq asboblar yasash uchun yaroqli holatga kelganini payqashdi.

Yangilаndi: 21.07.2013 04:13
 

Boyl – Mariott qonuni

E-mail Chop etish PDF

Boyl – Mariott qonuni

 

Buyuk ingliz olimi Robert Boylning tadqiqotlari Kimyo fanining yangi bosqichga ko’tarilishi va mustaqil fan sifatida shakllanishiga asos bo’lib hizmat qildi. U kimyoni alohida fan sifatida ajratib, uning muammolarini, mustaqil maqsad vazifalarini va ularni yechishning alohida, tibbiyotdagidan farq qiluvchi xususiy yo’nalishlari zarur ekanligini ko’rsatib berdi. Ko’p sondagi rang reaksiyalari hamda cho’kish reaksiyalarini tizimli ravishda tadqiq qilib borib, Boyl analitik kimyoga asos soldi. U endigina yuzaga kelib, tartiblanib borayotgan fizik-kimyo faning dastlabki qonunlaridan birini ochdi va u orqali fan tarixiga o’z nomini abadiy muhrlab qo’ydi. Robert Boyl (1627-1691) qirolich Yelizavetta zamonida yashagan omadli va o’tkir xarakterli amaldor – Korkning birinchi gertsogi Richard Boylning 14 ta farzandi orasidagi o’n uchinchisi bo’lgan. Uning otasi ko’plab yurishlarda ishtirok etib, katta miqdorda yer-mulklar va boyliklar orttirgan edi. Robert Boyl ham otasining yerlaridan biri – Irlandiyadagi Lismor Kasle hududida tug’ilgan va butun bolaligini o’sha yerda o’tkazgan. U o’z uyida, malakali murabbiylardan nihoyatda yaxshi darajada ta’lim olgan va 8 yoshida Iton universiteti talabasiga aylangan. U yerda to’rt yil ta’lim olgach, oatsining yangi yer muklaridan yana biri – Stolbridjga yo’l oladi.

Yangilаndi: 31.07.2013 18:23
 


Maqolaning 5 sahifasi, jami 5 sаhifа
Banner

Ixtiro va Kashfiyotlar

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

СмешноУлыбаюсьПодмигиваю

Agar yakuniy natija masalani yechish usuliga bog’liq bo’lmasa, u matematika,

agar bog’liq bo’lsa u – buxgalteriya...


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 762
O'qilgan sahifalar soni : 2521268

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)