Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Olimlar
Olimlar

Insoniyat va uning tasarrufidagi ilm-fan qadimgi Misr va Bobil yodgorliklaridan boshlab, murakkab Atom elektrostansiyalari, kosmik parvozlar va lazer nurlarigacha bo‘gan mashaqqatli va sharafli yo‘ni bosib o‘tdi. Odatda ilm-fanning zamonlar osha avlodlardan avlodlar o‘tib, taraqqiy etib, boyib va mukammallashib borishi haqida gapiriladi. Bu - to‘g‘ri mulohaza. Evklid va Arximedsiz - Nyuton, Nyutonsiz - Eynshteyn va Nils Borlarning ilmiy ishlari umuman bo‘masligi ham mumkin edi. Lekin, umuman olganda hamma zamonlarda ham, ilm fan taraqqiyoti jarayoning eng zarbdor yetaklovchi kuchi bu o‘z sohasining asl bilimdoni bo‘gan tafakkur sohiblari - olimlar hisoblanadi. Noyob aql zakovat egalarining ilmiy mulohazalari, amaliy tajribalari va eng muhimi, o‘zlaridan qoldirgan qimmatli ilmiy meroslar - kitob va ilmiy ishlari, butun bashariyatning eng qimmatbaho boyligidir. Zero yer yuzini obod qilgan ham, odamzot hayotini farovon va obod qilgan ham bu ilm fan va olimlardir. «Olim» va «Ilm» so‘zlari bir-biriga o‘zakdosh va egizakdir.

Saytimizning ushbu bo‘imida, ilm uyini obod qilgan buyuk olimlar, alloma vatandosh - ajdodlarimiz va jahon ilm fani osmoni yulduzlari haqida suhbatlashamiz. Ularning hayoti, faoliyati, va ilm fanga qo‘shgan hissasi haqida ma'lumotlar almashinamiz.



Al-Xorazmiy. Algebraning boshlanishi...

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 101
Juda yomon!A'lo! 

Al Xorazmiy

Hayoti

Abu Ja’far Muhammad in Muso al-Xorazmiy (arab. أبو عبد الله محمد بن موسی الخوارزمی)  -  dunyo ilm faniga mislsiz ulkan hissa qo’shgan alloma, Algebra fani va Algoritm  terminlarining  “otasi”,  buyuk matematik,  tarixchi,  falakkiyotshunos,  geograf  sifatida butun dunyoga mashhur.  Buyuk alloma vatandoshimizning  shaxsiy  hayoti  haqidagi ma’lumotlar nihoyatda kam miqdorda saqlanib qolgan.

Manbalarda ko’rsatilishicha Al Xorazmiy  783 yilda Xorazmda tavallud  topgan.  Bu  davr  musulmon  sharqida  ilmiy  uyg’onish, ilm fanning gurkirab rivojlanayotgan davri bo’lib, al-Xorazmiy  Movarounnahr va Xorazmdagi o’z  zamonasining  yetuk  olimlaridan  ilm tahsil qiladi. U  qadimgi  hind  va yunon ilm fani  bilan mukammal tanishib, ular asosida va o’z ilmiy tadqiqotlari bo‘yicha risolalar yozishni Xorazmdaligida boshlagani ma’lum.

Yangilаndi: 25.12.2017 12:58
 

Galileo Galiley. Medichi yulduzlari. (ikkinchi hikoya)

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 

M?dichi Yulduzlari

1979 yilning n?yabrida Vatikan 1633 yili inkvizatsiya sudi hukm qilgan Galil?? Galil?yni ?qlam?qchi boldi. U vaqtda Galil?yni Quyosh ?lamning markazi, u harakatlanmaydi, Yer esa ?lamning markazi emas va harakatlanadi, d?gan togriga o?shash fikriga ish?ngani va uni him?ya qilgani uchun... ?ud?sizlikda kuchli gum?nsirashgan edi. Galil?yni ?qlash haqidagi gap II Vatikan Soborida (19621965) ham bolgan edi. Oqlashni ?limning 400 yilligiga (1964 yilga) togrilashm?qchi edi, amm?, ?att? ilm fan shunchalik taraqqiy etgan XX asrda ham nasr?niy dini kat?lik maz?abi ruh?niylari uchun masala bahsli - t?rtishuvli bolgani uchun ulgurishmadi. Shunday bolsada, Galil?y asarlari (K?p?rnik va K?pl?rlarning asarlari) bilan bir qat?rda 1835 yildayoq Taqiqlangan ind?ksdan chiqarilgan edi. Galil?y ustidan sud, uning qaytarilishi ?damlarni, kopgina fandan yir?q kishilarni ham uch yarim asr dav?mida hayaj?nlantirib k?ldi. Bunda badiiy adabiyot ajratgan etib?r ham harakt?rli. (B?rt?ld Br??tning Galil?yning hayoti py?sasini eslash kif?ya.)

XVI va XVII asrlar ch?garasida odamlar va olimlar tasavvurida ham ?lam tuzilishi masalasi ancha chalkash edi. Eramizdan ?ldingi IV asrda Arist?t?l bizga korinadigan yettita sayyora Yer atr?fida aylanadi, aslida esa ular mahkamlangan ?rustal sf?ralar aylanadi, sakkizinchi sf?rani qozgalmas Yulduzlar egallaydi, d?b tasdiqlaydi. Munajjimlar sayyoralarni quyidagicha turlarga ajratishgan: ikkita yoritgich ?y va Quyosh, ikkita yom?nlik ?lib k?luvchi sayyora Mars va Saturn, ikkita ya?shilik manbai bolgan sayyora Yupit?r va V?n?ra hamda bitta betaraf sayyora M?rkuriy.

Yangilаndi: 15.05.2013 17:11
 

Galileo Galiey. Birnchi hikoya.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

BIRINCHI HIKOYA:

Harakat q?nunlarining kashf etilishi

Dinamikaning birinchi as?slarini Galil?y yaratdi. Ungacha kuchlarning tasirini faqat ular muv?zanatda bolgandagina kuzatishar edi; erkin tushayotgan jismning t?zlanuvchan harakatini, Shuningd?k yuq?riga ?tilgan jismning egri chiziqli harakatini ham ?girlik kuchining d?imiy tasiri d?b qarashsa-da, h?ch kim korsatilgan Shunday ?ddiy hayotiy h?disaning q?nunlarini aniqlay ?lmadi. Galil?y bu q?nunni ?chishda qadamni birinchi bolib qoydi va m??anikaning riv?jlanishi uchun yangi va ch?ksiz s?hani kashf etdi. Bu kashfiyot... endi osha ulug ins?n ?izmatlarining eng ahamiyatli va rad etib bolmaydigan qismini tashkil etadi. Haqiqatan, Yupiterning yold?shini, V?n?raning fazasini, Quyosh d?glari va h?kaz?larni kashf etish uchun t?l?sk?p va kuzatuvchanlik talab qilinadi, amm? hamma vaqt kishilar koz ?ldida s?dir bolib, Shunda ham faylasuflar etib?ridan ch?tda q?lgan h?disalardagi tabiat q?nunlarini ?chish uchun mutlaq? yuksak tafakkur s?hibi bolish l?zim edi.

Lagranj

Muqaddima. Fl?r?nsiyada musiqachi sifatida mashhur bolgan Vinch?ns? Galil?y ozining katta ogli Galil?? uchun qanday s?hani tanlash haqida uz?q vaqt oyladi. Ogli musiqaga Shubhasiz, q?biliyatli edi, amm? ?tasi yanada ish?nchlir?q s?hani l?zim korar edi. 1581 yil i Galil?? on yettiga tolganda tar?zi pallasi tibbiyot t?m?nga ?gdi. Vinch?ns? oqish harajatlari katta bolsa-da, ogliiing k?lajagi taminlanishini bilar edi. Shuning uchun Piza univ?rsit?ti tanlaydi, u ancha ch?t bolsa ham, Vinch?ns? uni ya?shi bilar edi. U Pizada uz?q yashagan, Galil?? ham osha yerda tugilgan edi.

Yangilаndi: 15.05.2013 16:53
 

Ibn Sino. Tibbiyot ilmi sultoni.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 66
Juda yomon!A'lo! 

Ibn Sinо

 

Hаyoti. «Ibn Sinoning otasi Abdulloh, Balh shahridan bo’lib, somoniy hukmdorlardan bo’lgan Nuh ibn Mansur (976-997) hukmronligi davrida u Buxoro atrofidagi yerlardan soliq undiruvchi etib tayinlanadi va Buxoroga ko’chib keladi. U birmuncha muddat Hurmitan qishlog’ida yashaydi, keyinchalik esa Afshona qishlog’iga ko’chib o’tadi. Afshonada Abdulloh, Sitora ismli qizga uylanadi. 370 hijriy yilning safar oyi boshida (980 yilning avgust oyi o’rtasi, 16-17 avgust) ularda o’g’il farzand dunyoga keladi va unga Husayn deb ism qo’yishadi». Аbu Аli Husаyn ibn Аbdullоh ibn Sinо Ibn Sinоnig tarjimai holi, uning eng katta va taniqli asari «Tib qonunlari»ning muqaddimasida shunday boshlanadi.

Hоzirgi zаmоn ilm fаnidа ko’prоq buyuk tаbib, tibbiyot ilmining sultоni sifаtidа tаnishtirilаdi. Lеkin tаriхiy mаnbаlаr vа o’rtа аsr musulmоn shаrqi ilm fаnigа dоir аsаrlаr bilаn tаnishsаk, Ibn Sinоning fаоliyati vа ilmiy ijоdi qаmrоvi аnchа kеng ekаnini ko’rаmiz. Ibn Sinо o’z dаvri оlimlаrining аksаriyatigа tеgishli bo’lgаn sifаt – qоmusiy аllоmа bo’lgаn. Ya’ni, o’z dаvridа mа’lum vа оmmаlаshgаn bo’lgаn bаrchа fаnlаrni o’zlаshtirgаn vа ulаrning bаrchаsi bilаn bir vаqtdа shug’ullаnа оlgаn. Buni Ibn Sinоning ilmiy ijоdigа mаnsub  450 dаn оrtiq аsаrlаrning ilm fаnning 29 tа sоhаsini qаmrаb оlishi misоlidа hаm ko’rish mumkin. Аfsuski, ulаrdаn bizning dаvrimizgаchа fаqаt 274 tаsi yеtib kеlgаn hоlоs.

Yangilаndi: 25.12.2017 13:04
 

«Buyuk San'at»

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 16
Juda yomon!A'lo! 

«Buyuk San'at »

1545-yili Jerolamo Kardanoning (lotincha «Arsmagna» deb nomlangan) kitobi bosilib chiqdi. Kitob asosan 3-va 4-darajali tenglamalarni yechishga bag‘ishlangan edi. Ammo uning matematika tariхidagi ahamiyati bu muayyan masala chegarasidan ancha chiqnb ketdi. XX asrda Feliks Kleyn kitobni baholab, bunday deb yozgan edi: «Bu eng yuqori darajadagi qimmatbaho asar, qadimgi matematika chegarasidan chikuvchi hozirgi zamon algebrasining kurtagiga ega».

XVI asr Yevropa matematikasi uchun o‘rta asr tushkunligidan keyingi uyg‘onish asri bo‘ldi. Buyuk yunon geometrlarining ishlari ming yillar davomida unutilgan, bir qismi esa  yo‘qotilgan edi. Yevropaliklar arabcha matnlardan faqat Sharq matematikasi haqida emas, balki qadimgi matematika haqida ham хabardor   bo‘lishdi. Yevropada matematikaning   tarqalishida  savdogarlar katta rol o‘ynagani хarakterli, ularning safarlari aхborot yig‘ish va uni tarqatish vositasi edi. Ayniqsa Pizalik Leonardo (1180-1240) alohida ajralib turadi, u ko‘proq Fibonachchi (Bonachchining o‘g‘li) sifatida mashhur edi. Uning nomi ajoyib son ketma-ketligi (Fibonachchi sonlari) orqali abadiylashtirilgan. Fan eng yuqori darajasini juda tez yo‘qotishi mumkin. Uni tiklash uchun esa asrlar talab qilinadi. O‘sha Fibonachchida  so‘zsiz  ajoyib  kuzatishlar  natijalari  bo‘lsa-da,  Yevropa  matematiklari muttasil  uch asr o‘quvchi  bo‘lib qoldi.  Faqat  XVI-asrdagina Yevropa matematikasida qadimgi dunyo matematiklari ham,  Sharq  matematiklari  ham  bilmagan  prinsipial  ahamiyatga ega bo‘lgan matematik natijalar yuzaga keldi. Gap 3-va 4-darajali tenglamalarni yechish haqida  boryapti.

Yangilаndi: 22.12.2017 08:47
 


Maqolaning 7 sahifasi, jami 7 sаhifа
Banner

Buyuk alloma ajdodlarimiz

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Matematikning hayotidagi eng go‘zal lahzalari - uning teorema isbotini topgani, lekin, qilgan xatosini hali fahmlamagini vaqtlari bo‘lsa kerak.


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 767
O'qilgan sahifalar soni : 2749201

Tafakkur durdonalari

Xitoydan bo'lsa ham ilm o'rganinglar.

Hadis