Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Ma'lumotnomalar
Ma'lumotnomalar bo'limi


Uran

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 7
Juda yomon!A'lo! 

Uran

 

Uran - Quyosh tizimidagi tartib bo‘yicha yettinchi, hajmi bo‘yicha esa Yupiter va Saturndan keyingi uchinchi sayyoradir. Uran sayyorasini tungi osmonda qurollanmagan ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmaydi va shu tufayli uzoq asrlar davomida mazkur sayyora haqida odamlar bilishmagan. Uranni 13-mart, 1781-yilda ingliz astronomi Uilyam Gershel kashf etdi. Gershelning kashfiyotiga qadar ham Uranni boshqa olimlar ham kuzatishgani ma'lum, lekin ular har safar bu sayyorani oddiy yulduz sifatida qabul qilaverishgan. Masalan, uni 1690-yilda Jon Felmstid 6 marta kuzatib, biroq uni Buzoq yulduz turkumiga mansub 34-yulduz sifatida qayd etadi. 1750-1769 yillar orasida farang astronomi Pyer Sharl le Monyer ham Uranni 12 marta kuzatib, baribir uni yulduz sifatida qabul qiladi. Umuman olganda Gershelgacha bo'lgan vaqtda Uran 21 marta astronomlarning teleskopi obyektivida namoyon bo'lgan. biroq uning quyosh tizimidagi tartib bo‘yicha yettinchi sayyora ekanligini aynan Uilyam Gershel hammadan avval fahmladi.

Yangilаndi: 24.03.2018 12:09
 

Ammiak

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 8
Juda yomon!A'lo! 

Ammiak

Molekulasining tuzilishi. Azot vodorod bilan bir necha xil birikma hosil qiladi, ulardan eng muhimi ammiakdir. Ammiak molekulasining elektron formulasi quyidagicha:

H

: N: H

H

Ko'rinib turibdiki, azotdagi to'rtla elektronlar juftidan uchtasi umumiy (bog'lovchi) va bittasi bo'linmagan (bog'lovchi emas). NH3 molekulasining tuzilishi piramida shaklida bo'ladi. Kimyoviy bog'lanish qutbli: musbat zaryad vodorod atomlarida, manfiy zaryad - azot atomida to'plangan. Shu tufayli ammiak molekulalari orasida vodorod bog'lanish hosil bo'ladi. buni shunday tasvirlash mumkin:

Yangilаndi: 07.04.2018 10:17
 

Saturn

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 6
Juda yomon!A'lo! 

Saturn

Saturn quyosh tizimidagi sayyoralar ichida kattaligi bo‘yicha ikkinchi, quyoshdan uzoqlashish tartibida oltinchi sayyora bo‘lib, Quyosh atrofida to‘liq aylanib chiqish davri 29.46 yil ni tashkil qiladi. Bu sayyora, quyosh tizimidagi qurollanmagan ko‘z bilan ham ko‘rib bo‘ladigan 5 ta sayyoraning biri bo‘lib, uning ko‘rinadigan yulduz kattaligi birinchi yulduz kattaligidan ham yorqinroqdir. Garchi ekvatorial diametri Yupiternikidan ozgina kichik bo‘lsa hamki, massasiga ko‘ra Yupiterdan ancha far qiladi - deyarli uch barobar. o‘rtacha zichligi juda kichik - 0.7 gr/sm3. Kichik zichlik shu bilan izohlanadiki, bu gigant sayyora asosan vodorod va geliydan tashkil topgan bo‘lib gaz gigantlari turkumiga kiradi. Lekin uning sirtidagi bosim ham Yupiterdagidek katta emas. Saturnning ekvatorial radiusi 60300 km, qut radiusi esa 54400 km ni tashkil qiladi. Uning massasi Yernikidan deyarli 95 marta katta, lekin uning o‘rtacha zichligi esa, 0.69 g/sm3 bo‘lib, quyosh tizimi sayyoralari ichidagi, o‘rtacha zichligi, suvning o‘rtacha zichligidan kichik bo'lgan yagona sayyoradir. Sirtidagi erkin tushish tezlanishi 10.44 m/soniya2. Saturn quyosh atrofida 29.5 yilda bir marta to‘liq aylanib chiqadi. Undan quyoshgacha bo'lgan masofa 1430 million km, yoki, 9.58 a.b. ni tashkil qiladi. Orbita bo‘ylab aylanish tezligi 9.69 km/soniya.

Yangilаndi: 06.02.2018 14:58
 

Yupiter

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 14
Juda yomon!A'lo! 

Yupiter

Yupiter Quyosh tizimidagi eng katta sayyora. Quyoshdan uzoqlashish tartibida beshinchi va Yerga nisbatan Quyoshdan 5.2 marta uzoqroq masofada harakatlanadi. Yupiter Quyosh atrofida deyarli 12 yilda bir marotaba to‘liq aylanib chiqadi. Uning ekvatorial diametri Yernikidan 11,2 marta katta bo‘lib, 142984±2 km ni tashkil qiladi. Yupiterning o‘z o‘qi atrofida aylanish davri, boshqa sayyorlarga nisbatan eng kichik bo‘lib, ekvatorida 9 soat, 50 daqiqa va 30 soniyani, o‘rta kengliklarida esa, 9 soat, 55 daqiqa va 40 soniyani tashkil qiladi.  Shu tarzda Yupiter ham xuddi Quyosh singari qattiq jism kabi aylanmay balki, turli qismlarida turlicha aylanish tezligi hosil qiladi. O‘ta tezkor aylanishi tufayli bu sayyora qutblarida katta siqilish va zichlikning ortishi paydo bo‘ladi. Yupiter massasi Yer massasidan 318 barobar katta. O‘rtacha zichligi esa 1.326 gr/sm3 bo‘lib, Quyoshning o‘rtacha zichligiga yaqin qiymat hisoblanadi. Yupiterning aylanish o‘qi uning orbitasiga deyarli perpendikulyar – burchak 87°.  Ekvatoridagi erkin tushish tezligi 24.79 m/s2.

Yangilаndi: 26.03.2018 11:24
 

Mars. Qizil sayyora.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 13
Juda yomon!A'lo! 

Mars

Mars Quyoshdan uzoqligi boyicha tortinchi sayyora. Qadimgi Rimliklarning urush mabudi Aresning nomi bilan atalgan. Mars ham Merkuriy va Venera singari insoniyatga qadimdan malum.

Yulduzli osmonda u qizil rangdagi jimirlamaydigan nuqta korinishida namoyon boladi. Uning yorqinligi vaqti-vaqti bilan birinchi kattalikdagi yulduzlarning yorqinligidan ham ortiq bolib yarqiraydi. Mars davriy ravishda Yerga 57 mln km gacha masofada yaqinlashib keladi.

Fizik parametrlariga kora Mars Yer guruhi sayyoralari turkumiga mansub. Diametriga kora u Yer va Venerada deyarli ikki marta kichik. Sayyora gaz qobigi atmosfera bilan oralgan bolib, Mars atmosferasining zichligi Yernikiga nisbatan ancha siyrak. Marsning eng chuqur botiqliklarda ham atmosfera zichligi yer sirtidagi atmosferasi zichligidan 100 barobar kichik. Shunga qaramay Mars atmosferasida bulutlar mavjud. Ochiq kunda Mars osmoni pushti rangda boladi. Kimyoviy tarkibiga kora Mars atmosferasi Yer atmosferasidan tubdan farq qiladi va u 95.3% CO2 gazi, 2.7% Azot, 1.6% Argon gazlaridan iborat. Kislorod esa faqat 0.013% ekanligi aniqlangan. Bulardan tashqari, spektral tahlil yordamida Mars atmosferasida Ksenon, Neon, hamda Kriptonlar ham mavjudligi aniqlangan. Bulutsiz Mars osmoni Yernikiga nisbatan ancha shaffof va u ultrabinafsha nurlarini ham otkazib yuboradi.

Marsning bir marta oz oqi atrofida aylanib chiqishi uchun 24 soat 39 daqiqa 35 soniya vaqt ketadi. Marsning Quyosh atrofida bir marta toliq aylanib chiqish davri esa 686.9 kun. Yani Yer yilining 1.9 qismiga togri keladi. Sirtida harorat 290K gacha qiziydi. Qutblarda esa qishki mavsumlarda 150K gacha pasayadi. Marsda ham Yerdagi singari fasllar almashinuvi roy beradi. Buni kuzatishlardagi Mars qalpogi - qutblardagi muzliklarning erib kichrayishi yoki aksincha, uning qarama qarshisidagi muzlikning kattalashuvidan aniqlash mumkin. Mars qutblaridagi ushbu muzliklar, Mars atmosferasi tarkibidagi CO2 gazining muzlashi natijasida qattiq fazaga otishidan hosil boladi.

Mars haqidagi dastlabki astronomik kuzatishlar qayd qilingan yozma manbalar eramizdan avvalgi 3.5 ming yilliklarga tegishli Bobilliklarning astronomik jadvallari va ierogliflari hisoblanadi. Orta asrlarda hind va musulmon sharqi munajjimlari Marsning olchamlarini va undan Yergacha bolgan masofa hisoblab chiqishgan XVI asrga kelib Nikolay Kopernikning geliotsentrik modeli asosida Iogann Kepler Marsning ekliptik orbitasining aniq keltirib chiqardi. Marsni kuzatish, teleskop kashf etilgach yana jadallashdi. 1659 Yilda Franchesko Fontanna teleskopik kuzatishlar asosida Mars sirtini tasvirini chizdi. 1660 yilda Dominik Kassini Marsning qutblarini aniqlab, tasvirga tushirdi. 1888 yilda Jovanni Skiaparell Mars sirtidagi alohida detallarga nom berishni boshladi: Adriatika, Kimmeriya, Feniks kabi dengizlar nomlarini aynan u bergan. XIX asrga kelib Marsni organish yana yangi bosqichga kirdi. Bu davrda marsda kanallarning mavjudligi haqidagi xabar asnosida, Marsda hayot bor yoki, yoqligini aniqlash boyicha tekshirishlar avj oldi. Koinotni zabt etish erasidan avvalgi davr astronomlari ichida Marsni tadqiq qilganlardan Persival Louell, Slayfer, Antoniadi, Leddi, Vokulyer, Tixovlarning izlanishlari kop samara keltirdi. Lekin baribir, Marsni nisbatan mukammal tadqiq qilish, unga tomon 1960 yillarda ?????, ??????, Mariner, Viking, Mars Global Surveyor kabi fazoviy dasturlarning uchirilishidan keyin boshlandi.

1965 yilda Mariner-4 Marsga yetib borgunicha, koplab tadqiqotchilar Marsda suyuq holatdagi suv mavjud degan taxminda edilar. Bu tasavvur asosan, Mars sirtidagi va qutblaridagi mavsumiy ozgarishlarning vizual tahliliga asoslangan edi. Mariner orqali olingan malumotlar esa, suyuq suv haqidagi tasavvur beruvchi rang ozgarishlari koz aldanishi optik illuziya ekanligini tasdiqladi. Marsda suv qadim zamonlarda bolgan bolishi mumkin. 1975 yilda Mars relyefining xaritasi tuzildi. Mars gurunti namunalarining tekshiruvlarida temir va kremniyning oksidlari aniqlandi. Mars tuprogida oltingugurt (sulfatli birikmalar korinishida) miqdori Yer qobigidagidan ancha marta kop. Mars sirtida vulqonlar harakatidan ham, meteoritlar zarbasidan ham hosil bolgan kraterlar mavjud. Mars relyefining eng yuqori va eng chuqur qismlari farqi 20 km ni tashkil qiladi.

2008 yil 31 iyul kuni NASAning Feniks fazoviy apparati Marsda muz parchasini topdi.

2009 yildan buyon Mars orbitasida uchta orbital tadqiqot apparatlari Mars Odissey, Mars Ekspress va Marsni tekshirish yoldoshi ishlab turibdi. Mars sirtida esa Opportyuniti va Kuryoziti Marsaxodlari ishlamoqda. Shuningdek Mars sirtida avval ishlab, hozirda faoliyatdan toxtagan apparatlar mavjud.

Marsni yerdan turib qurollanmagan koz bilan ham yaqqol korish mumkin. Uning korinadigan yulduz kattaligi ?2,91m gacha yetadi.

Marsning ikkita tabiiy yoldoshi Fobos va Deymos mavjud.

Marsning tabiiy yoldoshlari:

?

Tabiiy

yoldosh nomi

Sayyora sirtidan

ortacha

uzoqligi

(ming km.)

Aylanish davri

(kun)

Diametri yoki

olchamlari

(km)

Ochilgan yili

Kashf

etgan olim

1

Fobos

9.37

0.32

25X21X19

1877

A.Xoll

2

Deymos

23.52

1.26

15X12X11

1877

A.Xoll

Marsning orbital korsatkichlari

Perigeliy

2,06655108 km; 1,381 a.b.

Afeliy

2,49232108 km; 1,666 a.b.

Katta yarim oq (?)

2,2794382108 km; 1,523662 a.b.

Orbita ekstsentrisiteti (e)

0,0933941;

Siderik aylanish davri

686,98 kun; 1,8808476 yil.

Sinodik aylanish davri

779,94 kun;

Orbital tezligi (v)

24,13 km/soniya

Peritsentr argumenti

286,46230

Yoldoshlari

2

Marsning fizik korsatkichlari

Ortacha radiusi

3389,5 km;

Sirt yuzasi (S)

144 371391 yoki, 0,283 yer sirti

Hajmi (V)

1,6318 1011 km; 0,151 yer hajmi

Massasi (m)

0,641851024 kg; 0,107 yer massasi

Ortacha zichligi (?)

3933 kg/m3; yoki 0,714 yer zichligi;

Ekvatoridagi erkin tushish tezligi (g)

3,711 m/soniya2; (0,378 g)

Oqining ogish burchagi

25,1919

Albedo

0,250 bond; 0,150 geometrik albedo

Ekvatorial aylanish tezligi

868,22 km/soat

Sirtidagi ikkinchi kosmik tezlik

5,03 km/soniya; 0,45 yer

Atmosfera bosimi

0,4-0,87 kPa

Mars atmosferasi tarkibi:

Karbonat angidrid (CO2)

95,32 %

Azot (N2)

2,7 %

Kislorod (O2)

0,13 %

Argon (Ar)

1,6 %

Is gazi (CO)

0,08 %

Is gazi (??)

~0,0017 %

Geliy (He)

~0,0012 %

Neon (Ne)

~0,0007 %

Uglerod-oltingugurt oksidi (OCS)

Qoldiqlari

Yangilаndi: 23.01.2014 04:18
 


Maqolaning 10 sahifasi, jami 26 sаhifа
Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Haqiqy matematikning ovqatlanish qoidasi: ratsional nonushta; kompleks tushlik va yaxlitlangan kechki ovqat


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 780
O'qilgan sahifalar soni : 3056873

Tafakkur durdonalari

Xitoydan bo'lsa ham ilm o'rganinglar.

Hadis