Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Tabiat qonunlari
Maqolalar

Plitalar tektonikasi

E-mail Chop etish

Plitalar tektonikasi

 

Sirti qattiq bo‘lgan sayyoralar o‘z tadrijiy rivojlanish yo‘nalishi mobaynida qattiq qizish jarayonini boshdan kechiradi. Gaz-chang buluti nazariyasiga ko‘ra, qattiq sayyoralarning qizish davridagi issiqlik energiyasining asosiy qismi ularning sirtiga turli kosmik jismlarning katta tezlikda kelib urilishi evaziga hosil qilinadi. Bunda sayyora sirtiga kelib uriluvchi kosmik jismlarning qulash tezligi shu darajada katta bo‘ladiki (soniyasiga bir necha kilometr), kelib urilgan obyektning barcha kinetik energiyasi bir zumda issiqlik energiyasiga aylanib ketadi. Chunki bunda, harakat tezligi to‘qnashuv paytida bir lahzaning o‘zida keskin ravishda, nolgacha tushib ketadi. Bunday ulkan miqdordagi issiqlik energiyasi Quyosh tizimining barcha ichki sayyoralari - Merkuriy, Venera, Yer va Mars uchun to‘liq yoki, qisman parchalanib ketishga yetarli bo‘lmagan bo‘lsa-da, biroq, qattiq qizib, nisbatan yumshoq holga kelishi uchun kifoya qilgan. Qattiq qizish jarayonida esa, sayyora tarkibini hosil qilgan moddalarning nisbatan zichligi katta va og‘irroqlari sayyora markaziga cho‘kib borib yadro hosil qilgan bo‘lsa, zichligi kamroq va yengilroq moddalardan iborat jinslar esa, aksincha, yuzaga qalqib chiqib, qobiq qatlam hosil qilgan. Qattiq sayyoralarning barchasi o‘z tarixida ushbu jarayonni boshdan kechirgan bo‘lib, ilm-fanda magma differensiatsiyasi deb nomlanuvchi mazkur jarayon orqali Yer sayyorasining ichki tuzilishi ham tushuntiriladi.

Yangilаndi: 15.02.2018 08:00
 

De Broyl nisbati

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 

De Broyl nisbati

Kvant zarrachasining tolqin uzunligi uning impulsiga teskari proporsionaldir.

Subatom dunyosining eng qiziq jihati shundaki, ushbu olam vakillari bolmish elektronlar, fotonlar va shu kabilar biz konikib qolgan makrodunyo obyektlariga mutlaqo oxshamaydi. Ular ozini tutishida na tolqin tabiatini va na zarracha tabiatini namoyon qiladi, balki, vaziyatga kora, ham tolqin ham korpuskulyar xossalar namoyon qiluvchi tamomila ozga olamdirlar. Kvant zarrachalari olami deb nomlanuvchi bu mikrodunyo vakillarining yuqoridagi xossalarini kashf qilish va tushunib yetishning ozi mushkul bolgan edi. Ushbu bir-biriga bogliq, lekin anglash uchun goyat murakkab bolgan turli fizik xususiyatlarni, yani kvant zarrachalarning ham korpuskulyar va ham tolqin xossalarini yagona aniq matematik tenglama orqali umumlashtirib ifodalash esa, bundan ham mushkul vazifa olaroq namoyon bolar edi. Aynan shu mujmal va mushkul vazifa de Broyl nisbati orqali oydinlashdi.

Farang olimi Lui de Broyl oz nomi bilan ataluvchi ushbu nisbat haqida ilk bora, 1924 yilda, ozining doktorlik dissertatsiyasini yoqlash vaqtida ilmiy jamoatchilikka axborot bergan. Uning mazkur goyalari osha vaqtda yetuk fizik-nazariyotchi olimlar uchun ham kulgili va galati tuyulgan. Lekin vaqt otib de Broyl nisbati haqiqat ekani oydinlashgach, ushbu ajoyib ilmiy munosabat butun dunyo fizik-nazariyotchilari mikrodunyo haqidagi tasavvurlarini agdar-tontar qilib yubordi, hamda, alal-oqibat, kvant mexanikasining rivojiga ulkan hissa bolib qoshildi. Biroq, ushbu muvaffaqiyat de Broylning ilmiy faoliyatidagi eng kattasi bolib qoldi va keyinchalik olim boshqa bunday ulkan ilmiy yutuqlarsiz, umrining oxirigacha Parijda, fizika professori sifatida ishlab, yashab otdi.

Keling, de Broyl nisbatining fizik mohiyati bilan qisqacha tanishib chiqsak.

Yangilаndi: 27.10.2015 10:32
 

Stefan-boltsman qonuni

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 6
Juda yomon!A'lo! 

Stefan-boltsman qonuni

Mutlaq qora jismning yorqinligi, uning haroratining tortinchi darajasiga teng.

Qizigan jismlar turli tolqin uzunliklariga ega bolgan elektromagnit nurlanishlar taratadi. Biz biror jism haqida qip-qizarib qizib ketibdi deganimizda, shu narsa oydinlashadiki, mazkur jismning harorati, uning issiqlik nurlanishi spektrning kozga korinadigan qismida sodir boladigan darajada baland ekan. Jarayonga atomlar miqyosida nazar tashlasak, nurlanish bu qozgatilgan atomlar tomonidan fotonlarning uchirib chiqarilishi natijasi ekanligini korgamiz. Issiqlik nurlanishi energiyasining jism harorati bilan bogliqligini ifodalovchi fizika qonuni avvaliga amaliy tajriba natijalari asosida, Avstriyalik fizik Yozef Stefan tomonidan qayd qilingan bolib, ushbu ilmiy qonunning nazariy asoslanishini esa, Stefanning yurtdoshi va shogirdlaridan biri Lyudvig Boltsman tomonidan amalga oshirilgan.

Ushbu qonunning amalda qanday bajarilishini tasavvur qilish uchun, shunday narsani faraz qilamiz: Quyoshning qarida nur taratayotgan atomni tasavvur qiling. Uning taratgan nurini boshqa bir atom yutadi va u ham oz navbatida qayta nurlantiradi. Shu tarzda nur atomdan atomga uzatilib, zanjir tarzida tarqatiladi va shu sababli ham butun yalpi sistema umumiy energetik muvozanatni saqlab turadi. Muvozanat holatida, muayyan bir aniq chastotadagi yoruglik nurini bir atom biror joyda yutsa, huddi shu chastotadagi aynan shunday yoruglik nurini boshqa bir atom boshqa bir joyda nurlatadi. Natijada, spektrning har bir tolqin uzunligiga tegishli yoruglik nurlari intensivligi ozgarmasdan saqlanadi.
Quyosh ichakrisidagi harorat, uning markazidan uzoqlashgan sari pastlab boradi. Shu sababli ham, Quyosh sirtiga tomon harakatlanar ekan, yoruglik nurlanishining spektri atrof muhit haroratiga nisbatan balandroq haroratga ega darajalarga intilib-muvofiqlashib boradi. Natijada, Stefan-Boltsman qonuniga binoan, endilikda Quyosh sirtiga kelib qolgan yoruglik nurlanishi, nisbatan past energiya hamda, chastotlarda chiqa boshlaydi. Lekin, ayni damda, energiyaning saqlanish qonuniga muvofiq, ushbu yoruglik nurlanishi kop sondagi fotonlarning uchib chiqishiga xizmat qila boshlaydi. Shu tarzda, mazkur fotonlarning Quyosh sirtiga yetib kelgan paytidagi spektral taqsimoti, Quyosh qari markazining haroratiga (?15000000 K) emas, balki, Quyosh sirtining haroratiga (taxminan ?5800 K yoki, ?6000 C) muvofiq keladi.

Yangilаndi: 02.09.2015 16:19
 

Elektromagnit nurlanishlar spektri

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Elektromagnit nurlanishlar spektri

Elektromagnit nurlanishlarning radiotolqinlardan boshlanib, gamma-nurlanishlar bilan yakunlanuvchi turli xillari mavjud bolib, ular bir-biridan faqat tolqin uzunligiga kora farqlanadi xolos. Elektromagnit tolqinlar vakuumda yoruglik tezligida tarqaladi.

Maksvell qonunlarining kashf qilinishidan keyin, ushbu qonunlar osha zamonda hali fanga malum bolmagan tabiat hodisasi elektromagnit tolqinlarning mavjudligiga ishora berayotgani malum boldi. Bunday tolqinlar ozaro bogliq elektr va magnit maydonlarining fazoda yoruglik tezligida tarqaluvchi tebranishlarini ozida namoyon qiladi. Ushbu mulohazalarni va ozi kashf qilgan qonunlardan kelib chiqadigan boshqa muhim xulosalarni Jeyms Klark Maksvell tenglamalar sistemasi korinishida ilmiy jamoatchilik etiboriga havola qilgan. Ushbu tenglamalarga kora, elektromagnit tolqinlarning vakuumdagi tarqalish tezligi shunchalik muhim va fundamental qiymat bolib chiqdiki, uning butun olam uchun universial konstanta ekanligi vajidan, fizikagi boshqa tezliklarni ifodalash uchun qollaniluvchi v belgisi orniga, ushbu tezlik uchun (ya'ni, elektromagnit tolqinlarning tarqalish tezligi uchun) alohida bir belgi c qollanilishi kerakligiga qaror qilindi.

Ushbu kasfiyotdan keyin, Maksvell darhol shuni tushundiki, biz kozlarimiz bilan koradigan oddiy yoruglik nurlari, ya'ni, korinuvchi yoruglik, tabiatda mavjud rang-barang elektromagnit tolqinlar xilma-xilligining atiga kichik bir qismi xolos ekan. Bu vaqtda kozga korinadigan nurlar spektridagi yoruglik tolqinlarining tolqin uzunliklari allaqachon fanga malum bolib, ya'ni, binafsharang spektridan boshlab (400 nm) spektrning qizil qismi (800 nm) gacha bolgan uzunlikka ega elektromagnit tolqinlarni odamzot bevosita, oz kozi bilan tabiiy ravishda kuzatib kelayotgan edi. (nm nanometr, ya'ni, 10?9 metr uzunlik).

Yangilаndi: 30.08.2015 14:49
 


Maqolaning 4 sahifasi, jami 4 sаhifа
Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Tezkor tayyorlanadian lapsha taomlar ishlab chiqaruvchisi kimyo bo'yicha Nobel mukofotiga tavsiya etildi. Uning masalliqlarida, ilgari fanga noma'lum bo'lgan kimyoviy elementlar aniqlandi..


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 767
O'qilgan sahifalar soni : 2749243

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov