Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Qiziqarli kimyo
Maqolalar

Kimyoviy elementlar sonining chegarasi bormi?

E-mail Chop etish

Kimyoviy elementlar sonining chegarasi bormi?

«Kimyoviy element» bu – borliqda mavjud bo‘lgan va muayyan turkumga mansub bo‘lgan barcha atomlardir. O‘sha «turkum»ni aniq ta’riflash masalasi, soʻnggi uch yuz yil ichida juda ko‘p marta qayta ko‘rib chiqildi. Aytmoqchimizki, kimyoviy element tushunchasini ta’riflash uchun ilk urinishlardan birini amalga oshirgan va buning uchun qadimgi yunon tilidagi «atom» va «element» so‘zlarini qo‘llashni ma’qul topgan olim Jon Daltondan boshlab, shu kungacha bu boradagi munozaralar tinayotganicha yo‘q. O‘rni kelganda aytib o‘tmoqchimizki, «element» so‘zi qadimgi Yevropa xalqlari tilida shuningdek «betartiblik» ma’nosini ham anglatgan ekan. Tasodifmi yoki - yo‘q, bunisi qorong‘u, lekin harqalay, kimyoviy element tushunchasining aniq ta’riflash va elementlarni tartiblash masalasida Daltondan keyin ham «element» so‘zining o‘sha yunoncha ma’nosiga monandlik amalda kuzatildi. Bizga ma’lumki, Mendeleyev Davriy qonunining boshlang‘ich ta’rifida kimyoviy elementlarning atom massasi inobatga olinadi va buyuk kimyogar rus olimining fikriga ko‘ra aynan shu jihat elementlarning davriylik xossalarini belgilaydi. Lekin davriy qonunning hozirgi umumqabul qilingan zamonaviy talqini, Mendeleyev o‘zi ta’riflagan shaklidan ancha farq qiladi. Davriy qonunning zamonaviy ta’rifiga ko‘ra, muayyan atomning qaysi elementga tegishli ekanligini belgilaydigan jihat, uning yadrosining zaryadi hisoblanadi (yadroning zaryadi esa undagi protonlar soniga ekvivalent bo‘ladi). Masalan, siz ko‘rayotgan atomning yadrosida bittagina proton bo‘lsa, u doimo vodorodga tegishli bo‘ladi.

Yangilаndi: 26.12.2015 11:21
 

Sobiq «irkit o‘rdakcha» va hozirda «serviqor oqqush». Titan elementi haqida.

E-mail Chop etish

Sobiq «irkit o‘rdakcha» va hozirda «serviqor oqqush».

Titan elementi haqida.

 

Butun boshli kimyoviy elementlar davriy jadvalida, 22-raqamli element – titanchalik  «kamsitilgan» biror bir boshqa elementni topish qiyin. Ilm-fan inqilobi yuz bergan XX asrning o‘rtalariga qadar hatto eng kuchli kimyogar mutaxassislar orasida ham titan haqida batafsil ma’lumot biluvchilar juda-juda kam edi. Garchi bu element tabiatda eng keng tarqalgan elementlar sirasiga kirsa ham, uning taqdiri shunday g‘alati bo‘lgan.

Yer qobig‘ining 1/200 qismini aynan titan tashkil etadi (bu foiz hisobida 0.57% demakdir). Sizga bu raqam unchalik katta emasdek tuyilishi mumkin, lekin hisoblab ko‘rsangiz natijadan hayratda qolasiz: har 1 tonna yer qobig‘ida 5 kg atrofida titan mavjud. Tabiatda tarqalganligi bo‘yicha titan kimyoviy elementlar ichida 10-o‘rinda turadi. Qanday qilib kimyogarlar, «burnilarining tagida» bo‘lgan shunday ko‘p miqdorli elementni uzoq vaqtgacha payqashmagan ekan? Axir taqqoslasak, yer qobig‘idagi titan miqdori xlordan uch barobar, fosfordan esa olti barobar ko‘p bo‘lib chiqmoqda-ku?! (Ushbu elementlar keng tarqalgan elementlar sanaladi - lol). Shuningdek titan, tabiatda mis, qo‘rg‘oshin, qalay singari metallardan ko‘ra 60-300 barobar ko‘proq uchraydi. Shunday bo‘lsa ham, negadir u o‘zini element sifatida kashf etilishini juda uzooooq kutishiga to‘g‘ri keldi...

Yangilаndi: 05.12.2015 14:56
 

Natriy va kaliy: faol elementlar

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 4
Juda yomon!A'lo! 

Natriy va kaliy: faol elementlar

1800 yilga kelib kimyogarlar natriy va kaliy elementlarining tabiatda mavjudligi haqida ma’lum nazariy bilimlarni to‘plab qo‘ygan edilar. Lekin ularni hech bir kimyogar amalda erkin holda olishni uddalay olmayotgan edi.

Umuman olganda natriy va kaliy juda keng tarqalgan elementlar sirasiga kiradi. Yer qobig‘ining 2.5% dan biroz ko‘proq qismi natriy ulushiga va yana 2.5% dan sal ozroq qismi kaliy xossasiga to‘g‘ri keladi.

Biz kundalik turmushda keng qo'llaydigan ayrim oddiy moddalar o‘z tarkida natriy yoki kaliy atomi tutadi.

Masalan hammamiz ovqatga solib ishlatadigan osh tuzi natriy xloridi (NaCl) bo‘ladi. Uning molekulasi bittada xlor va natriy atomlaridan iborat. Osh tuzi, ya'ni, natriy xlorid, xlorid kislota (HCl) ning asos va natriy gidroksidi bilan reaksiyaga kirishishida hosil bo‘ladi. Shu sababli ham, kislotalar va asoslarning o‘zaro ta’sirlashuvi natijasida hosil bo‘ladigan moddalar uchun umumiy nom sifatida tuzlar atamasi qo‘llanadi.

Tuzlar molekulasi tarkibidagi atomlar, elektr kuchlari ta’siri ostida to‘g‘ri tartibda joylashgan bo‘ladi. Bunday atomlarni o‘zaro ajratish juda mushkul. Shu sababli ham aksariyat tuzlarni parchalash (eritish) uchun katta harorat darajalari kerak bo‘ladi. Siz bilasizki, suv, ya'ni, muz, 0 °C haroratda eriydi. Osh tuzi, ya'ni, natriy xloridi esa 801 °C dagina erishga o‘tadi. Ko‘plab tuzlardagi (va boshqa qattiq moddalardagi) atomlarning to‘g‘ri tartiblanishi, ularning qattiq holatidagi hosil qiladigan geometrik shakllariga o‘z ifodasini topadi. Ya'ni, atomlari to‘g‘ri tartiblangan moddalar odatda to‘g‘ri va tekis qirralarga, hamda o‘tkir burchaklarga ega bo‘ladi. Qattiq moddalarning bunday to‘g‘ri shakllarini kristallar deyiladi. Natriy xloridining kristallari kub shaklida bo‘ladi.

Yangilаndi: 19.10.2015 09:18
 

Kimyo bo‘yicha 2015-yilgi Nobel mukofoti.

E-mail Chop etish

Kimyo bo‘yicha 2015-yilgi Nobel mukofoti.

7-oktyabr sanasida jahon ilm-fan ayvonidagi eng nufuzli mukofot bo‘lmish Nobel mukofotining kimyo sohasi bo‘yicha 2015-yilgi laureatlari e’lon qilindi. Mukofot qo‘mitasining qaroriga muvofiq, kimyo yo‘nalishi bo‘yicha Nobel Mukofoti-2015 bir-biridan mustaqil ravishda aynan bir xil murakkab ilmiy mavzuda tadqiqot olib borgan va muayyan amaliy natijalarga erishgan uch nomzod orasida teng taqsimlanadigan bo‘ldi.

Ulardan birinchisi – biokimyogar olim Tomas Robert Lindal bo‘lib, u 28.01.1938 da Stokgolmda tug‘ilgan, ya'ni,  Nobelning vatandoshi hisoblanadi. Hozirda esa Londondagi «Onkologik tadqiqotlar Imperial fondi»da ilmiy xodim bo‘lib faoliyat yuritadi. Asli Shvetsiyalik bo‘lishiga qaramasdan, bugungi kunda Buyuk Britaniyaning mahalliylashtirilgan fuqarosi sanaladi.

Ikkinchi laureat – Aziz Sanjar ham mutaxassisligi bo‘yicha biokimyogar bo‘lib, u 08.09.1946 yilda Turkiyaning Mardin viloyati Savur shahrida tug‘ilgan. Birinchi laureat kabi Aziz Sanjar ham hozirda o‘zga davlatning mahalliylashtirilgan fuqarosi sanaladi. U 1971 yildan buyon AQSHda istiqomat qiladi va ilmiy faoliyat yuritadi. Hozirda Aziz Sanjar Shimoliy Karolina universitetining professori maqomigacha ko‘tarilgan.

Tomas Lindal va Aziz Sanjar qatorida mukofotga egalik qilgan uchinchi olim – Pol Modrich esa 13.06.1946 yilda AQSHning Nyu-Meksiko shtati, Raton shahrida tug‘ilgan bo‘lib, u ham biokimyo mutaxassisidir. Stenford universitetida fan doktori maqomigacha ko‘tarilgan, hozirda Dyuk universitetining professori sanaladi.

Mukofotning tashkiliy qo‘mitasi ma’lum qilgan rasmiy izohga ko‘ra, o‘z ilmiy faoliyatlarida DNK strukturalaridagi qayta tiklanish jarayonlarini tadqiq qilganliklari uchun yuqorida qayd etilgan nomzodlar ushbu oliy ilmiy mukofotga loyiq ko‘rilgan. Qo‘mita rasmiy xabarida shunday izoh keltiriladi: «DNK ning qayta tiklanish mexanizmlarini tadqiq qilgani uchun».

Yangilаndi: 08.10.2015 13:31
 


Maqolaning 6 sahifasi, jami 8 sаhifа
Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

СмешноУлыбаюсьПодмигиваю

Tezkor tayyorlanadian lapsha taomlar ishlab chiqaruvchisi kimyo bo’yicha Nobel mukofotiga tavsiya etildi. Uning masalliqlarida, ilgari fanga noma’lum bo'lgan kimyoviy elementlar aniqlandi....


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 762
O'qilgan sahifalar soni : 2501445

Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!