Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Qiziqarli fizika
Maqolalar

Ko‘zlaringga ishonma...

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 1
Juda yomon!A'lo! 

Ko‘zlaringga ishonma...

Inson uchun ko‘z - uni o‘rab turgan dunyo haqidagi asosiy axborot manbai. Biz ko‘zlarimizga mutloq ishonishga ko‘nikib qolganmiz. «Ko‘zlarimga ishonmadim» so‘zi, hayratlanishning eng yuqori darajasini ifodalaydi. Odatiy sharoitlarda bunday ishonch o‘zini to‘liq oqlaydi. Ko‘z va bosh miyaning unga bog‘liq bo‘limlari o‘zaro birgalikda, nozik tahliliy apparatni o‘zida namoyon qiladi va u bizga juda turli tuman sharoitlarda: yorqin quyosh nurlarida va yorug‘lik umuman kam bo‘lganida, tinch holatda va tezkor harakatlanish kabilarda beminnat xizmat qiladi. Bizning ko‘zimiz to‘r pardasida olinayotgan tasvir, hech qanday nuqsonlarsiz namoyon bo‘ladi. U yetarlicha ravshan, manzara to‘g‘ri, to‘g‘ri chiziqlar - to‘g‘ri chiziq bo‘lib ko‘rinadi, buyumlar atrofida kamalaksimon gardish - xromatik aberratsiya yo‘q. Shunga qaramay, ko‘zlarimizni ideal asbob deb o‘ylashimiz o‘rinli emas.

Sinchkovlik bilan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, inson ko‘ziga ham linzalardagi barcha nuqsonlar xosdir. Lekin, bizning ongimiz, ko‘z to‘r pardasidagi nomukammal tasvirdan, bizni o‘rab turgan fazo haqidagi to‘g‘ri tasavvurni hosil qila oladi.

Misol keltiramiz. Uzoqni ko‘ra olmaslik holati paydo bo‘lgan odam, birinchi marta ko‘zoynak taqdi. Dastlabki vaqtlarda u manzarani juda xiralashgan va chaplashib ketgan holda ko‘radi. To‘g‘ri chiziqlar unga qiyshaygan bo‘lib, tekisliklar - qiyshiq va qiya bo‘lib ko‘rinadi. Ba'zan bu yengil bosh aylanishini ham keltirib chiqaradi. Lekin, bir muddat o‘tgach, odam, ko‘zoynaklar orqali, manzarani ham to‘g‘ri chiziqlarni ham to‘g‘ri qabul qila boshlaydi. Atrof uning ko‘z o‘ngida yana to‘g‘ri ko‘rinishda, xiralashmagan, tiniq holatda namoyon bo‘ladi, garchi ko‘z to‘r pardasidagi tasvir hali-hamon noto‘g‘ri bo‘lsa ham.

Noodatiy sharoitlarda - qachonki ko‘zlar mantiqqa to‘g‘ri kelmaydigan axborot olayotganda, tasvir o‘ta keskin bo‘lganida, masofa, o‘lcham va nisbatlarni to‘g‘ri chamalash qiyin bo‘lganida, yoki, ko‘z to‘r pardasining ayrim qismlari qandaydir qo‘zg‘atuvchining davomli ta'siri tufayli charchaganida, bizning miyamiz ham adashishni boshlaydi. Turli xil aldamchi tasavvurlar - ko‘z aldanishlari paydo bo‘ladi. Shubhasiz, siz o‘zingiz ham shunday g‘aroyib illuziyalarning turli xillari bilan ko‘p marta to‘qnash kelgansiz. Biz, ko‘zlarimizning qanday qilib xato qilishi haqidagi bir necha tajribalarning tafsilotini keltiramiz. Bundan maqsadimiz, sizning ko‘rish hissiyotiga bo‘lgan ishonchingizni yo‘q qilish emas, balki, timsollarni shakllantirishda, miyaning sintez qila olish xususiyati qanday yuksak ahamiyat kasb etishini isbotlashdir.

Ko‘z to‘r pardasida ham, xuddi fotoapparatdagidek teskari (to‘ntarilgan) tasvir hosil bo‘lishini isbotlab beruvchi birinchi tajriba uchun, ikki bo‘lak karton, masalan ikkita tabriknoma kerak bo‘ladi. Ulardan birida yo‘g‘on igna bilan, taxminan 0.5 mm atrofidagi tuynuk teshing va uni ko‘z oldingizda 2 - 3 sm masofada tutib, u orqali yoritilgan manzaraga - yorug‘ osmonga yoki chiroqqa qarang. Ikkinchi tabriknomaning chetlari bilan sekin asta ko‘z qorachig‘ingizni pastdan yuqoriga boshlab to‘sing. Ko‘zning ko‘rish maydonida siz tabriknomaning chetlarining soyasini yuqoridan pastga qarab yo‘nalganligini ko‘rasiz.

Yangilаndi: 31.01.2018 15:48
 

Quyosh tutilishi.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Quyosh tutilishi.

2015 yil 20-mart kuni sayyoramizda navbatdagi Quyosh tutilishi hodisasi kutilmoqda. Bu tutilish toliq tutilish bolib, asrimiz boshidan hisoblaganda toqqizinchi toliq tutilish hisoblanadi. 20.03.2015 Quyosh tutilishi asosan shimoliy Atlantika va Shimoliy Muz Okeani ustida sodir boladi. Uning qisman tutilish fazasini Afrikaning shimoliy hududlari, Yevropa va Yevroosiyoning shimoliy-garbiy qismlarida kuzatish mumkin boladi. Ushbu toliq fazadagi Quyosh tutilishini quruqlikning juda oz qismida kuzatiladi. Xususan, toliq tutilish yolagiga togri keladigan quruqlik qismlari sifatida Farer orollari ham Spitsbergen arxipelagini keltirish mumkin xolos. 20-martdagi Quyosh tutilishining maksimal fazasida, Quyoshni tosib qoyuvchi Oy diskining Quyosh gardishidan kattaligi 1.0445 gacha yetadi. Toliq tutilish davomiyligi 1337 soniya (2 daqiqa va 47 soniya) ni tashkil qiladi. Soya uzunligi esa, 462.6 km dan iborat boladi. Tutilish Toshkent vaqti boyicha soat kunduz 12:40 da boshlanadi. Toliq faza (ya'ni, Quyosh gardishining toliq tutilishi) Toshkent vaqti bilan 14:09 da Islandiya yaqinidagi Shimoliy dengiz akvatoriyasida yuz beradi. Oy soyasining Yer sirti boylab sayohati, jami bolib 4 soat, 9 daqiqa va 21 soniya davom etadi.

Taasufki, bu safargi Quyosh tutilishi vatanimiz hududidan faqat qisman korinadi.

Fiziklar va astronom olimlarni doim ilhomlantiradigan Quyosh tutilishi hodisasi, oziga xos, kamyob va ajoyib tabiat hodisasi bolib, ilm-fandan yiroq bolgan odamlar uchun ham vahimaga soladigan va zavqlantiradigan muhim voqea hisoblanadi. Ilgari zamonlarda Quyosh tutilishidan kishilar qorqib, sarosimaga tushishgan bolsa, hozirda ilm-fanda andak bolsa-da xabardor bolgan har qanday shahs, avvalo bunday noyob tabiat hodisasini otkazib yubormasdan, uning jozibasidan bahra olisha intiladi.

Yangilаndi: 16.03.2015 05:17
 

Metallar tabiati.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 4
Juda yomon!A'lo! 

Metallar tabiati.

Metallar nisbatan ogir, yarqiroq bolib, shaffoflik xususiyati yoq. Metallar mustahkam, lekin ularning shaklini bolgalab ishlov berish yoki, chigirlash orqali ozgartirish,shuningdek, eritish va payvandlash mumkin. Metallar yaxshigina elektr va issiqlik otkazuvchanlik xususiyatiga ega. Buning barchasi uchun ular metall boglanishlardan minnatdor bolishlari kerak. Bu boglanishning tabiati shundaki, metallardagi har bir atom, oz atrofida kop miqdordagi xuddi ozi kabi atomlar bilan oralgan. Ulardan har biri tashqi elektron qavatida oz sondagi elektronlargagina ega bolib, bu elektron qavatlar shunday tosoladiki, arang tutib turiladigan tashqi elektronlarni biror bir atomga boglashning iloji bolmaydi. Atomlar, togrirogi ionlar oz joyida qolayotgan vaqtda, elektron gazlari ionlar orasida erkin harakatlanib, ularni ozaro boglaydi.

Elektronlarning erkinligi va ularning elektr maydonida harakatlana olishi tufayli, metallar otkazgich xususiyatiga ega boladi. Erkin elektronlarning tashqaridan tushayotgan yoruglik nurlarining katta miqdorini yutishi va qayta akslantirishi tufayli metallar shaffof emas va ular yarqiraydi. Erkin elektronlarning issiqlik energiyasini erkin tashiy olishi tufayli metallar yuqori issiqlik otkazguvchanlik xususiyatiga ega boladi.

Bu maqolada metalarning elektr, issiqlik otkazuvchanlik, hamda, optik xususiyatlari qaralmaydi. Asosiy etibor, ularning mexanik xususiyatlariga qaratiladi.

Metallat har xil bolsa ham, ulardagi metall boglanishlarining tabiati bir xil. U metall atomlarining zich va tartibli joylashgan. Bunday struktura esa, siqilishga qarshilik korsata turib, unga nisbatan siljishga kamroq qarshilik korsatadi. Shu tufayli metalllar egiluvchandir. Atomlarning zich joylashuvi, metallarning solishtirma ogirligining ham asosiy izohidir. Metallarning mexanik xususiyatlari, erkin elektronlarning metall boglanishlarga nisbatan togri keladigan kristall strukturasi tufayli vujudga keladi.

1665 yildayoq Robert Guk kristallar shaklini qatorga tartibli terilgan golachalar tarzida modellashtirgan edi. Lekin faqat oradan 250 yil otibgina uning, osha paytda fanga malum bolgan metallarning kristall strukturasining aniq modelini yasagani malum boldi.

Yangilаndi: 12.03.2015 13:07
 

Messbauer effekti.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 1
Juda yomon!A'lo! 

Messbauer effekti.

Atom yadrosi energiyasi, xuddi atom, molekula va boshqa kvant sistemalarniki kabi, faqat diskret qator qiymatlar olishi mumkin. Ruxsat etilgan energiyali holtalar orasidagi otishlarda yadro elektromagnit tolqinlar nurlatadi. Bu tolginlarning chastotasi odatda shundayki, ular ?-nurlanishlar sohasida joylashgan boladi. Tegishli ?-kvantlar yuzdan bir necha millonlargacha elektron volt energiyaga ega boladi.

bitta yadro shiqargan ?-nurlanish xuddi shunday boshqa yadro tomonidan yutiladimi? Goyo ?-kvant energiyasi aynan uygongan va asosiy (uygonmagan) holatlar energiyalari farqiga teng va bunday kvantlar yadro tomonidan oson yutilishi lozim edi. Biroq odatda ?w=E1?E0 shart bilan xarakatlanuvchi rezonans yutilish kuzatilmaydi. Buning sababi tepish energiyasidadir.

Miltiqdan otayotganda, oqning uchib chiqib ketishi barobarida, impulsning saqlanish qonuniga kora, miltiqning ozi ham orqaga tepadi va demak qandaydir energiya ham oladi.

Bunday holda Etep. tepki energiyasini yadro olganidan, ?-kvant energiyasi sathlarining energiyalari farqi E1?E0 dan kichik boladi. ?-kvant yutilganida uning impulsi yadroga beriladi va u harakatga keladi. Bunga ham energiya kerak boladi. Shuning uchun ham ?-kvant energiyasi yadroni uygotish, unga ketakli E1 energiya berish uchun yetarli bolmaydi.

Yangilаndi: 07.02.2015 02:43
 


Maqolaning 9 sahifasi, jami 17 sаhifа
Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Serjant askarlarga daraxt kestiryapti.

Bir askar norozi ohangda:

-Men oliy ma'lumotli matematikman, menga ozimga mos ish bering...

-Yaxshi, unda sen ildiz chiqarish bilan shugullan!


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 768
O'qilgan sahifalar soni : 2756223

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov