Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Qiziqarli fizika
Maqolalar

Nega tun qora parda tortadi

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 

Nega tun qora parda tortadi?

(Ayzek Azimovdan tarjima)

AQSHlik kinoijodkorlar tomonida ishlangan «Pinats» nomli hajviy serial bir vaqtlar g‘arbiy yarimsharda juda mashur bo‘lgan edi. Uni bolalar ham kattalar ham birdek sevib tomosha qilishgan.

O‘sha serial qahramonlaridan biri bo‘lgan kichkina qizcha, o‘zining jahli chiqib turgan opasining oldiga kelib, «nima uchun osmonning rangi moviy?» – deb so‘raydi. Opasi achchiqlanish bilan: «Chunki u yashilm emasligi uchun!»-deb javob beradi.

Bu epizodni ko‘rgan 4-sinfda o‘qiydigan qizalog‘im Robin rosa qiqirlab kulgan edi. Men vaziyatdan foydalanib uni jiddiyroq ilmiy bahsga tortmoqchi bo‘ldim:

-          «Qizim, nega tun qorong‘u ekanligini bilasanmi?» - deb savol berdim.

Qizim o‘ylab o‘tirmay quyidagicha javob berdi:

-          «Chunki u qizil emasligi uchun!»...

Men albatta uning murg‘ak aqli bilan shunday taqlidiy javob qaytarishini kutgan edim. Nima ham derdim. Agar qizalog‘im men bilan yuqori darajadagi ilmiy suhbatlar qurishni istamas ekan, men uni qiynamasdan, yana o‘z kitobxonlarimga yuzlanishim mumkin. Keling aziz mutolaachi, endi nima uchun tungi osmon qora rangda bo‘lishi haqida suhbatlashamiz...

Yangilаndi: 01.04.2015 21:56
 

To‘lqin kelyapi! Osmonga qarang!

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 

To‘lqin kelyapi! Osmonga qarang!

Fiziklar gravitatsion to‘lqinlarning tabiatda haqiqatan ham mavjudligi ilmiy tasdiqlangani haqida xabarlar tarqatishdi. Gravitatsion to‘lqinlar – daho olim Albert Eynshteynning ilmiy taxminlari (bashoratlari) ichida tasdiqlanishi uzoq kutilgan eng muhim nazariyalardan biri edi. Bu to‘lqinlar fazo-vaqt (zamon va makon) uzviyligining qo‘zg‘alishidan yuzaga keladigan o‘ziga xos to‘liqinlar bo‘lib, ushbu kashfiyot Olam taraqqiyotining eng inju bosqichlari haqidagi hozircha kamtarona bilimlarimizni yanada boyitishga xizmat qiladi.

Yangilаndi: 01.04.2015 22:06
 

Tezkor zarrachalarning energiyasi va impulsi

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Tezkor zarrachalarning energiyasi va impulsi

Yangilikni bayon qilishda, avvaldan ma’lum bilimga suyanish kеrak. O‘quvchi E=Mc2 formulani biladi dеb qabul qilamiz.

Bu formulani Eynshtеyn kashf qilgan. Endilikda biz, tеzkor zarrachalarning enеrgiyasini qanday hisoblashni yoki shunchaki yеrda yotgan toshda ham, foydalanilmay yotgan bеhisob enеrgiya zaxiralari mavjudligini aynan u tufayli bilamiz. U mazkur formula amaliyotda birinchi marta zarur bo‘lishidan ancha avval (1919 yilda birinchi marta yadroviy parchalanish qayd etilishidan ancha avval) kеltirib chiqargan edi. 1905 yildayoq Eynshtеyn, tеzkor zarrachalarning enеrgiyasi va impulsini odatiy formulalar E=mv2/2 yoki P=mv bilan hisoblab bo‘lmasligini isbotlab bеrgan edi. U yana ko‘plab narsalarni isbotlab bеrdi, u bizning asosiy tushunchalar: zamon, makon, harakat, Yorug‘lik va massalar haqidagi tasavvurlarimizni tom ma’noda o‘zgartirib yubordi. Lеkin biz uchun hozircha uning enеrgiya va impuls haqida nimalar dеgani muhimroq.

Eynshtеyn kashfiyotinining mohiyatini tahminan shunday bayon qilish mumkin. Olamda Yorug‘likdan tеzkorroq hеch narsa yo‘q. Va bir Yorug‘lik boshqasidan tеzroq bo‘lishi mumkin emas. Har qanday Yorug‘lik (bo‘shliqda) domiy bir xilda tеzlik bilan harakatlanadi. Shu tufayli ham Yorug‘lik tеzligini birlik uchun qabul qilish qulay. Boshqa har qanday harakat, masalan biror jismning harakati Yorug‘likning tarqalish tеzligidan yuqori bo‘lishi mumkin emas, ya’ni, har qanday jismning tеzligi doimo birdan kichik.

Yangilаndi: 16.03.2015 03:06
 

Ko‘zlaringga ishonma...

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 1
Juda yomon!A'lo! 

Ko‘zlaringga ishonma...

Inson uchun ko‘z – uni o‘rab turgan dunyo haqidagi asosiy axborot manbai. Biz ko‘zlarimizga mutloq ishonishga ko‘nikib qolganmiz. «Ko‘zlarimga ishonmadim» so‘zi, hayratlanishning eng yuqori darajasini ifodalaydi. Odatiy sharoitlarda bunday ishonch o‘zini to‘liq oqlaydi. Ko‘z va bosh miyaning unga bog‘liq bo‘limlari o‘zaro birgalikda, nozik tahliliy apparatni o‘zida namoyon qiladi va u bizga juda turli tuman sharoitlarda: yorqin quyosh nurlarida va yorug‘lik umuman kam bo‘lganida, tinch holatda va tezkor harakatlanish kabilarda beminnat xizmat qiladi. Bizning ko‘zimiz to‘r pardasida olinayotgan tasvir, hech qanday nuqsonlarsiz namoyon bo‘ladi. U yetarlicha ravshan, manzara to‘g‘ri, to‘g‘ri chiziqlar – to‘g‘ri chiziq bo‘lib ko‘rinadi, buyumlar atrofida kamalaksimon gardish – xromatik aberratsiya yo‘q. Shunga qaramay, ko‘zlarimizni ideal asbob deb o‘ylashimiz o‘rinli emas.

Sinchkovlik bilan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, inson ko‘ziga ham linzalardagi barcha nuqsonlar xosdir. Lekin, bizning ongimiz, ko‘z to‘r pardasidagi nomukammal tasvirdan, bizni o‘rab turgan fazo haqidagi to‘g‘ri tasavvurni hosil qila oladi.

Misol keltiramiz. Uzoqni ko‘ra olmaslik holati paydo bo‘lgan odam, birinchi marta ko‘zoynak taqdi. Dastlabki vaqtlarda u manzarani juda xiralashgan va chaplashib ketgan holda ko‘radi. To‘g‘ri chiziqlar unga qiyshaygan bo‘lib, tekisliklar – qiyshiq va qiya bo‘lib ko‘rinadi. Ba’zan bu yengil bosh aylanishini ham keltirib chiqaradi. Lekin, bir muddat o‘tgach, odam, ko‘zoynaklar orqali, manzarani ham to‘g‘ri chiziqlarni ham to‘g‘ri qabul qila boshlaydi. Atrof uning ko‘z o‘ngida yana to‘g‘ri ko‘rinishda, xiralashmagan, tiniq holatda namoyon bo‘ladi, garchi ko‘z to‘r pardasidagi tasvir hali-hamon noto‘g‘ri bo‘lsa ham.

Noodatiy sharoitlarda – qachonki ko‘zlar mantiqqa to‘g‘ri kelmaydigan axborot olayotganda, tasvir o‘ta keskin bo‘lganida, masofa, o‘lcham va nisbatlarni to‘g‘ri chamalash qiyin bo‘lganida, yoki, ko‘z to‘r pardasining ayrim qismlari qandaydir qo‘zg‘atuvchining davomli ta’siri tufayli charchaganida, bizning miyamiz ham adashishni boshlaydi. Turli xil aldamchi tasavvurlar – ko‘z aldanishlari paydo bo‘ladi. Shubhasiz, siz o‘zingiz ham shunday g‘aroyib illuziyalarning turli xillari bilan ko‘p marta to‘qnash kelgansiz. Biz, ko‘zlarimizning qanday qilib xato qilishi haqidagi bir necha tajribalarning tafsilotini keltiramiz. Bundan maqsadimiz, sizning ko‘rish hissiyotiga bo‘lgan ishonchingizni yo‘q qilish emas, balki, timsollarni shakllantirishda, miyaning sintez qila olish xususiyati qanday yuksak ahamiyat kasb etishini isbotlashdir.

Ko‘z to‘r pardasida ham, xuddi fotoapparatdagidek teskari (to‘ntarilgan) tasvir hosil bo‘lishini isbotlab beruvchi birinchi tajriba uchun, ikki bo‘lak karton, masalan ikkita tabriknoma (открытка)kerak bo‘ladi. Ulardan birida yo‘g‘on igna bilan, taxminan 0.5 mm atrofidagi tuynuk teshing va uni ko‘z oldingizda 2 – 3 sm masofada tutib, u orqali yoritilgan manzaraga – yorug‘ osmonga yoki chiroqqa qarang. Ikkinchi tabriknomaning chetlari bilan sekin asta ko‘z qorachig‘ingizni pastdan yuqoriga boshlab to‘sing. Ko‘zning ko‘rish maydonida siz tabriknomaning chetlarining soyasini yuqoridan pastga qarab yo‘nalganligini ko‘rasiz.

Yangilаndi: 15.03.2015 07:05
 


Maqolaning 8 sahifasi, jami 17 sаhifа
Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

УлыбаюсьУлыбаюсьУлыбаюсь

Haqiqy matematikning ovqatlanish qoidasi: ratsional nonushta; kompleks tushlik va yaxlitlangan kechki ovqat


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 762
O'qilgan sahifalar soni : 2517359

Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!