Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Maqolalar Chang va gubor bolmasa...

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 

Chang va gubor bolmasa...

(Ayzek Azimovdan tarjima asosida)

Olim qosh bilan qovoq orasidan ham yaqin degan iborada jon bor. Bir muddat avval bizning xonadonimiz azosidek bolib qolgan totiqushimiz oldi. U 5 yoshda edi. Biz uni juda ham yaxshi korardik. U doim diqqat markazimizda bolib, xonadonimizning katta-yu kichik barcha azosining mehri tushgan jonivor edi. Biz unga yaxshi qarardik. Vaqtida suvini yangilardik, qafasini tez-tez tozalardik va doim ozuqasini berib borardik. Uni xona boylab uchishga ham kop qoyib yuborardik. Unga ayrim qisqa sozlarni ham orgatdik. Yelkamizga qonsa va biz ovqat yeyayotgan likopdan uvoq choqisa indamasdik. Qaytanga, bundan xursand bolardik ham. Xullas, biz ozimiz ham uni xuddi oilamiz azosidek korardik va unga ham ozini shunday his qilishiga imkon berardik.

Lekin, taassufki, uning hayot sikli oddiy totiqushning hayot sikli bolib qolaverdi va u totiqush uchun meyor bolgan muddat ichida yashab, shu muddatga monand vafot etdi. Ayniqsa, umrining oxirgi oylarida u borgan sari besonaqay va parishon bolib qoldi. Orgatilgan sozlarni ham deyarli unutdi. Uchishdan kora koproq oyogi bilan yuradigan bolib qoldi. Bir soz bilan aytganda u qaridi. Oxir oqibatda esa u oldi. Albatta, bunday taqdir barcha tirik jon borki hammasining boshida bor... Bir kun siz ham, men ham, xullas hamma shu tariqa vafot topadi...

Bu fikr bazan odamni chochitadi. Bazan esa oyga toldirib, falsafiy fikrlar ummoniga garq qiladi. Har yili men ham yoshimga yosh qoshilib borar ekan, osha kunga mening ham boshimga olim yaqinlashayotgan lahzaga tobora yaqin qolayotganini his qilaman. Lekin, na iloj?... Barcha tirik jon borki, olim sharbatini totguchidir...

Men qarishni istamayman va bor kuchim bilan, ozimning yosh va navqiron holatimni saqlab qolishga tirishmoqdaman. Oz vaqtida men ota istedodli bolakay edim. 4 yoshimda oqishni organib olgandim va 15 yoshimda allaqachon kollej talabasi bolgan edim. 18 yoshimda esa birinchi maqolam nashrdan chiqqandi va ho kazo. Meni oz yaqinlarimning qaynoq mehri qurshab olgandi va bundan men cheksiz ilhomlanar edim.

Lekin hammasining oz vaqti-soati bor ekan. Osha hammaning yoqimtoyi bolgan yosh, chapdast va intellektual bilagon yigit bir pasda, biroz dagal qiyofali, oz-moz tentaknamo felga ega, parishonxotir orta yashar erkakka aylandi. Yoshlik yillari mashhurlik va tokis hayot ogushida otgan odamlarga yillar otishi, yosh ulgayishi yanada kuchliroq zarba beradi.

Endilikda, afsuski kopincha shunday bolmoqda: bashang kiyingan va zaruriyatdan emas, balki, oliftagarchilik uchun kozoynak qondirib olgan yigitcha, ozicha aqlli bashara namoyon qilib menga Sizning barcha asarlaringizni oqib chiqqanman. Men oqishni organiboq sizning asarlaringizning mutolaasini boshlaganman. Menda oqishni organib olishimdan avval chiqqan barcha kitoblaringiz bor va ularni ham albatta oqib chiqaman - degan qabilidagi gaplarni aytadi. Bu esa, tan olish kerak, menga yoqimli his bagishlashdan kora, koproq gashimni keltiradi. Chunki, u menga allaqachon qarib, katta kishi bolib qolganimni, umrim yarim-yortisidan otib, finishga yaqinlashayotganini esga soladi. Ochigi, shunday oliftalarni yuziga tarsaki tortib yuborgim ham keladi. Shunday ham qilgan bolardim. Biroq, u va u kabilarining mening yoshimga bolgan hurmatini yigishtirib qoyib, ozi ham yuzimga tarsaki tortib qilmasligiga kafolat yoq va shu fikrgina meni bunday ishdan (yani, olifta basharaga tarsaki tushirishdan) qaytarib turadi. Axir, tan olishim kerakki, uning kuch-quvvati ayni paytda menikidan ziyod va unga yana munosib javob qaytara olishim ham gumon aslida...

Faqat bir narsa qolmoqda. Yosh otib borishi va borgan sari qarib borayotganimning ham ijobiy tomonlarini topa olishim kerak va bu menga taskin va tasalli berishi zarur.

Xosh, tirik organizmlar uchun hayotning ortacha davomiyligi qanday? Bu haqida biz faqat taxminiy fikrlar yuritishimiz mumkin. Bunday mulohazalarni yuritish uchun asos qilib olinadigan statistik malumotlar songgi bir yarim asr mobaynida yigilmoqda xolos va fikrimcha, obyektiv xulosa uchun bu kam. U ham bolsa, faqat rivojlangan mamlakatlarda yuritilayotgan statistika bolib, asosan, kozga yaqin mavjudotlar hayot davomiyligi etiborga olinadi.

Shu sababli ham, u yoki bu jonivorning umr davomiyligi haqidagi gap-sozlar odatda faqat taxminlardan, yoki, ekspert xulosalaridan iborat boladi. Taxminlarni esa, shunga ham erinadiganlardan boshqa hamma tuza oladi. Men ham osha hamma safidan oz taxminlarimni bayon etmoqchiman.

Avvaliga, biz umr davomiyligi deganda ozi nimani tushunishimizni aniqlab olaylik. Bu savolga turlicha javob berish mumkin. Odatda, qaralayotgan organizmning joriy sharoitlardagi yashab otgan vaqti nazarda tutiladi.

Anigi shuki, Yerda yashab turgan barcha organizmlar uchun, bu muddat qancha bolsa ham, baribir juda oz. Treska yoki ustritsa singari baliqlar millionlab uvildiriq qoyadi. Lekin, ularning atiga bir yoki ikki donasidan chiqqan baliq keyingi bir yil mobaynida yashab qoladi. Shunga kora, yosh treska baliqlarining umr davomiyligi bir necha hafta va hatto bir necha kun muddat bilan olchanadi xolos. Uvildiriqdan chiqqan baliqlarning aksariyat qismi esa bir necha daqiqa yashaydi xolos...

Qushlarda va Sutemizuvchilarda bu holat unchalik ham fojiali emas. Ular harholda oz avlodi haqida qayguradi va shu sababli, bunday jonivorlarning aksariyat avlodi ulgayib, katta bola oladi.

Turlarning yashab qolishi nuqtai nazaridan bu yetarli korsatkich sanaladi. Agar mavjudot ozi jinsiy yetuklikka erishib, ozidan avlod qoldira olsa va osha avlodining ham jinsiy yetuklikka erishib, ozidan avlod qoldirishini taminlay olsa, mazkur jonivor oz turining saqlanib qolishiga hissa qoshgan boladi va ozining hayotidagi eng ulkan vazifani bajargan deb hisoblanishi mumkin. Agar u yashashda davom etib, yana va yana yangi avlodlarni dunyoga keltirsa, u undan ham yaxshi boladi.

Bunda jinsiy yetuklikka imkon qadar erta erishish muhim omil sanaladi. Chunki, ozidan avvalgi avlod tugab bitguniga qadar ozidan keyingi avlodni dunyoga keltirib olish barcha turlar uchun muhim biologik va fizik jarayondir. Bu turlarning saqlanib qolishi va yashovchanligi uchun goyat muhim mezon sanaladi. Dala sichqoni atiga uch haftada jinsiy yetuklikka erishadi va ozi tugilganidan olti hafta otib, ozi ham bolasini dunyoga keltirishi mumkin. Ot, mol singari yirik Sutemizuvchilar jinsiy yetuklikka erishishi uchun taxminan 1 yil muddat kerak boladi. Katta kitlar taxminan ikki yilda balogatga yetadi. Ayrim hayvonlarda esa jinsiy balogatga yetish davri yanada choziladi. Xususan, ayiqlar 6 yilda balogatga yetsa, fillar 10 yildan keyingina nasl qoldirishga tayyor boladi.

Yirik etxor hayvonlar esa nisbatan uzoq umr kechirish mumkin. Chunki, ularning dushmanlari nisbatan oz bolib (odamlardan tashqari albatta) birovga tushlik bolishdan doimo chochib, qorqib-pisib yurish xavotiridan holi hayot kechirishadi harqalay. Fil, begemot singari yirik otxorlar esa oz tana olchamlariga kora nisbatan bexavotir yashagani uchun; buyvol, yoki, babuinlar singari nisbatan kichik otxorlar esa toda bolib yashagani uchun nisbatan ancha uzoq hayot kechira oladi.

Ibtidoiy odamlar ham shu turkumga mansub bolgan bolsa kerak. Ular ham uncha katta bolmagan guruhlarga birlashib yashashgan va oz avlodi haqida qaygurishgan. Ular elementar muloqot usullari va vositalarini rivojlantirib borishda va vaqt otishi bilan, olovni, hayvonlarni va boshqa narsalarni oz ehtiyoji uchun boysundirishga erishdilar. Shu sababli, ibtidoiy davrlardayoq odamlarning yashash muddati, yani, umr davomiyligi otxor va etxor hayvonlarinikidan uzoqroq bola boshlagan. Lekin, baribir, kasalliklar, turli xavf-xatar, ozuqa yetishmasligi, ozaro urushlar va ho kazo boshqa omillar tasirida, qadimgi ajdodlarimizning umr uzunligi hozirgi odamlarning ortacha umr uzunligi bilan solishtirganda ancha qisqa bolgan. Shunga qaramay, ushbu nisbatan qisqa muddat uchun ham muayyan chegara mavjud bolgan. Chunki, agar odamlar ozidan avlod qoldira oladigan darajada yetarlicha muddat yashamaganda edi, odamzot ham allaqachon qirilib ketgan bolar edi. Taxminimcha, ibtidoiy zamonlarda odamlarning ortacha umr davomiyligi 18 yoshni tashkil etishi, turning saqlanib qolishi uchun yetarli bolgan. Oylashimcha, aytaylik tosh davrida odamning hayot davomiyligi 18 yosh atrofida bolgan bolsa kerak.

Sugorma dehqonchilikning rivojlanishi va uy hayvonlarini rejali kopaytirishni organib olish bilan, odamzotning ozuqaviy ehtiyojlari nisbatan sifatli va barqaror qondirila boshlagan. Katta shaharlar va qalalar barpo qilish orqali esa, odamlar dushmanlardan yaxshiroq himoyalanishni organib olishgan. Shunga kora, umr davomiyligi ham bir necha yilga uzaygan va ancha yaxshilangan. Oylashimcha, bunday sharoitlarda odamlarning ortacha yashash muddati tosh davridagidan kora ikki barobar oshgan, yani, 35-yoshlar atrofini tashkil qilgan bolsa kerak. Lekin, men qadim davrlarda va hatto orta asrlarda ham odamlar ortacha 40 yosh va undan kop umr kechirishgan degan gapga ham unchalik ishonmayman. Masalan, ma'lumotlarga kora, orta asrlarda Angliyada fuqarolarning ortacha umr kechirish muddati 35 yoshdan oshmagan. 40 yoshga yetgan odamlar esa faxriy qariyalar singari sanalgan. Albatta, bu paytda Angliyada juda erta nikohlar va erta yoshlarda farzand korish odatiy hol bolgan va 40 yoshlar atrofidagi odamning kap-katta bolib qolgan nevarasi bor ekanligi hech kimni ajablantirmagan.

Zamonaviy dunyoning ayrim mamlakatlarida bunday hol XX-asrning ortalariga qadar ham hali saqlanib turgan edi. Masalan, Hindistonda 1950-yildagi ortacha umr davomiyligi 32 yoshni tashkil qilgan. 1938-yilda Misrda ortacha umr korish 36-yoshni, 1940-yildagi Meksika statistikasida esa, aholining ortacha hayot davomiyligi 38 yilni tashkil qilgani roy-rost haqiqatdir.

Odamning ortacha umr muddatini yanada uzaytirishga bolgan keyingi katta qadamni tibbiyotning rivojlanishi va koplab kasalliklar, infeksiyalar va virusli qozgatuvchilarning butunlay yengilgani tufayli imkonli boldi. 1850-yilgi aholini royxatga olish malumotlariga kora, orta statistik Amerikalik odamning umr davomiyligi, orta asr Angliyasidagi odam umr uzunligidan uncha farq qilmagan. Yani, 1850-yilgi malumotga kora, AQSH fuqarolarining ortacha hayot davomiyligi 38 yoshni tashkil qilgan. 1900-yilda, Lui Paster va Kox singari olimlarning sayi-harakatlari evaziga ayrim ommaviy yuqumli kasalliklar ustidan galaba qozonilgach, orta statistik amerikalikning umr uzunligi 48,2 yoshgacha yetgan. 1920-yilda bu korsatkich 56,6 yoshni, 1930-yilda esa 60,6 yoshni, 1940-yilda 62,8 yoshni, 1950-yilda 66,3 yoshni, 1961-yilda esa 67,8 yoshni tashkil qildi.

Jamiyatning ayollar qatlamida esa vaziyat yanada quvonarli. Agar, 1850-yilda ayollarning ortacha umr davomiyligi erkaklarnikidan taxminan 2 yoshga uzoq bolgan bolsa, 1960-yilga kelib, ayollarning umr uzunligi erkaklarnikidan deyarli 7 yil uzoq bolib qolgan.

2018-yilga kelib esa, sayyoramizda odamlarning ortacha hayot davomiyligi 67,2 yoshni tashkil etmoqda. Bu borada Butunjahon sogliqni saqlash tashkiloti malumotlari asos qilib olinadi. Unga kora, jahon boyicha eng yuqori umr uzunligi korsatkichiga Shveytsariya va Singapur mamlakatlari egalik qilmoqda. Ushbu mamlakatlarda odamlarning ortacha umr korish muddati 83 yoshni tashkil qiladi. Avstraliya, Ispaniya va Islandiya ham fuqarolari ortacha 82 yoshdan yuqori yashaydigan davlatlar sirasiga kiradi. Dastlabki ontalikda shuningdek, Italiya, Isroil, Fransiya, Shvetsiya hamda, Janubiy Koreya mamlakatlari mavjud. Ularning barchasida aholining umr davomiyligi 82 yoshdan yuqori sanaladi. Ozbekiston esa hozircha bu reytingda unchalik ham yuqori orinlarda emas. 2018-yil malumotlariga kora, Ozbekiston 116-orinda bolib, bizdagi aholining ortacha umr korish muddati 69,4 yoshni tashkil qiladi. Buni ortacha ?70 yosh deb yaxlitlab olgan taqdirimizda ham, biz hali aholi salomatligini mustahkamlash borasida kop ishlarni qilishimiz zarurligi kozga tashlanadi. Chunki, bu korsatkichning qanchalik yuqoriligi, aholining turmush darajasini belgilaydigan omillardan biri sanalishi hammaga ravshan. Afsuski, XXI-asrning ikki on yilligi yakuniga kelib ham, jahondagi ayrim mamlakatlarda aholining umr korish davomiyligi juda pastligicha qolmoqda. Xususan, Serra-Leone, Angola, MAR, Chad singari Afrika davlatlarida odamlarning hayot davomiyligi 50-52 yosh atrofida xolos. Umuman olganda, aholining umr davomiyligi eng past bolgan 10 ta davlatning barchasi markaziy Afrika davlatlaridir. Ular qatoriga, Kot DIvuar, Lesoto, Nigeriya, Somali va Sudan ham kiradi. Ularning barchasida, aholining ortacha umr davomiyligi 55 yoshdan pastdir. Ushbu mamlakatlarda aholi umr korish darajasining bu darajada past ekaniga sabab, asosan ushbu hududlarda turli infeksion kasalliklarning ota keng tarqalgani va deyarli nazorat qilinmasligi bilan bogliq. Sanab otilgan mamlakatlarning ayrimlarida aholining 26% gacha bolgan qismi turli bedavo kasalliklar, jumladan OITS bilan kasallangan.

Lekin umuman olganda, butun jahon boylab insonning umr korish davomiyligi muttasil osib bormoqda va korsatkich yildan-yilga yaxshilanayotgani quvonarli. Jahonning 30 ta mamlakatida aholining ortacha umr korish muddati 80 yosh va undan baland korsatkichga ega. 68 ta mamlakatda esa odamlar ortacha 75 yosh va undan uzoq hayot kechiradi. Aholisi ortacha 70 yoshdan ortiq umr koradigan davlatlar soni esa 111 tani tashkil qiladi.

Aholi ortacha yoshining ozgarishlari, ayniqsa, uning osib, yaxshilanib borishi shubhasiz, jamiyatda muayyan ijtimoiy-madaniy ozgarishlarga turtki beradi. Agar otgan asrlarda 70 yoshdan oshgan qariyani uchratish favqulodda noyob hodisa sanalgan bolsa, bugungi kunda qari odamlarni kocha-koyda uchratish hech kim uchun ajablanarli holat bolmay qolgan.

Lekin, tarixda, qariya yoshga yetgan odamlar oz keksa yoshi tufayli xatarda qolgan paytlari ham bolgan. Bu ayniqsa ayollar uchun jiddiy xavf tugdirgan. Chunki, jamiyatdagi ayollarning aksariyati tugish yoshida, farzand dunyoga keltirish paytida olib ketgan, yoki, tugishdan keyingi asoratlar tufayli kop otmay jon bergan. Shu sababli, hatto XX-asr boshlarida ham jamiyatda qari ayollar salmogi qari erkaklar sonidan ancha oz bolgan. Bunday keksa yoshga yetgan ayollardan esa kopchilik chochigan va ulardan nari turishga harakat qilgan. Chunki, jamiyatda ildiz otgan xurofot targibotlariga kora, alvasti va ajinalar odatda yuzi burishgan, tishi kemshik, xunuk ayollar qiyofasida tasvirlanar edi va odamlar, qariya ayollarni shunday deb oylab, ulardan xavfsirashardi. Lekin, hozir jamiyatlar ancha taraqqiy etdi va endilikda, qariya ayollar va erkaklar, aniqrogi chol va kampirlar salmogi jamiyatda deyarli teng; ular anchayin kopchilikni tashkil qiladi. Bu yaxshi albatta.

Yuqoridagi misollarni oqib va ayniqsa, jahonda odamlarning ortacha umr davomiyligi muttasil osib borayotganini bilib, ayrim mutolaachilar yaqin orada endi odamzot ortacha 150 yil yashay oladigan zamonlar kelsa kerak degan fikrga borib qolgan bolishi mumkin. Lekin, buning imkoni yoq. Agar tibbiyotda va geriatriyada qandaydir inqilobiy yangiliklar paydo bolmasa, biz ozimiz uchun qandaydir chegaraviy vaziyatga yetib keldik deb hisoblashimiz mumkin. Chunki, kasalliklar ustidan batamom galaba qozonilgan va qirginbarot urushlar toxtatilgan holda ham, baribir inson organizmining biologik qarish va organlarning keksalik tufayli oz funksiyasini yoqotish holati mavjud boladi. Shunga kora, zamonaviy dunyoda odamlar uchun maksimal ortacha yosh chegarasi 70-80 yosh orasida qolmoqda va yaqin yillarda bu korsatkich saqlanishi kutilmoqda[1]. Lekin bu statistika uchun yaraydigan ortacha umr korish yoshi xolos. Albatta, har bir inson imkon qadar uzoqroq yashashga intiladi. Keling, shu sababli, ortacha umr korish yoshi haqida emas, odam maksimal necha yoshgacha yashashi mumkinligi haqida gaplashamiz.

Barcha biologik turlar ortacha umr davomiyligidan tashqari, faqat ozigagina xos bolgan maksimal umr korish yosh chegarasiga ham ega boladi. Yetish mumkin bolgan maksimal yosh ortacha yoshdan 50-100% gacha farq qilishi mumkin. Hozirgi kungi ortacha yoshni 70 deb olsak, maksimal erishish mumkin bolgan yosh chegarasini 115 deb olishimiz menimcha togri boladi.

Albatta, siz OAVda davriy paydo boladigan, dunyodagi eng yoshi ulug kishilar va ularning qayerda yashayotgani haqidagi axborotlarga kozingiz tushgan. Bazi uzoq umr koruvchi keksalarning 150 yosh va hatto undan ham uzoq yashaganligi haqidagi malumotlarga ham duch kelamiz. Taassufki, bunday malumotlar asosan aslida aniq hujjatlarga asoslanmagan va asosan taxminlarga tayangan malumotlardir. Masalan, Angliyada 1481-yilda tugilib, 1635-yilda vafot etgan Tomas Parr ismli shaxs haqida afsonalar yuradi. Bu gapga ishonadigan bolsak, u naq 154 yil umr korgan bolib chiqadi. Lekin, uning aynan qachon tugilgani aslida faqat taxmin bolib, bu malumotni borttirib korsatish va rekord ortidan quvish uchun oylab topilgan narsa bolishi ehtimoli katta. Axir Tomas Parrning haqiqatan ham 1481-yilda tugilganini tasdiqlovchi hech qanday dalil-hujjat yoq. Osha paytlarda Angliyada bola tugilgani haqida, hech bolmasa, uni qaysi sanada choqintirilgani togrisida cherkov qaydlari yuritilgan va Tomas Parr haqida ham malumot bolishi kerak edi. Lekin, aftidan bu qandaydir bilvosita manbalarga tayanib hisoblab topilgan yil sanasi bolsa kerak va u haqiqatdan ancha yiroq. Balki u haqiqatan ham 100 yildan uzoq yashagandir.

Shuningdek, jahonning turli mamlakatlarida shu kabi, mahalliy rekordchi uzoq umr korganlar haqida ham malumotlar kop uchraydi. Eng kop 130 yoshdan oshgan qariyalar haqidagi malumotlar asosan Kavkaz xalqlarida tarqalgan. Xususan, Sherali Muslimov ismli Ozarbayjonlik chopon 1973-yilda vafot etgan va uning 168 yoshga tolganligi haqida malumotlar butun sovet ittifoqida shov-shuv qilingan. Lekin, aslida uning ham aniq qaysi yili tugilgani haqida ishonchli malumot yoq. U haqiqatan ham balki, aniq 120, yoki, 130 yoshdan oshgandir. Lekin, 168 yosh ishonish qiyin bolgan korsatkichdir.

2015-yil 28-marta vafot etgan Qoraqalpogistonlik Toti Yusupova ismli ayolning pasportida tugilgan sanasi 1880-yil deb qayd etilgan edi. Shunga kora, Toti Yusupova ozining 135-yoshlik yubileyiga bir necha oy qolganda vafot etgan. Toti Yusupova Ozbekistonliklar ichida eng uzoq yashagan inson sanaladi. Lekin, uning ham tugilgan sanasi aynan 1880-yil ekani hech qanday dalilga ega emas. Axir 1880-yilda Xiva xonligida hali odamlarga tugilganlik haqida guvohnoma berilmas edi... Biroq, shunga qaramay, Toti Yusupovaning ham asl yoshi kamida 115-120 bolgani tayin degan malumotlar bor.

Jahonning boshqa mamlakatlarida ham bunga oxshash misollar kop. Masalan, 2012-yilda Turkiyada vafot etgan Halima Oljay ismli ayol va 2014-yilda Jazoirda olamdan otgan Muborak Rahmoni ismli erkakning ham 1874-yilda tugilgani haqida ogzaki malumotlari bolgan va shunga kora ular mos ravishda 137-yosh va 140-yoshga yetgani aytilgan edi. 2010-yilda Indoneziyada olamdan otgan Sodjimejo Saparman ismli erkakni 1870-yilda tugilgan deb hamma ishongan va uni 145-yoshga kirgani aytilgan edi. Xop, bularga-ku, ishonish mumkindir. Lekin, ayrim odamlarning uzoq umr korish yoshi haqida jahonning asosan qoloq va rivojlanmagan mamlakatlaridan tarqaladigan va ishonchsizligi kundek ravshan bolgan ayrim malumotlar borki, hayratdan yoqa ushlaysan kishi. Masalan, Uganda davlatida 1967-yilda vafot etgan Ezikel Srenze ismli odam 1787-yilda tugilgan edi deb davo qilinadi va shunga kora, olgan paytida u 180 yoshda bolgan deb takidlanadi. Hindistonda 1990-yilda olamdan otgan Devarxa ismli cholni esa 1740-yilda tugilgan edi deb aytishgan. Emishki, u 250 yil (!) yashagan emish... Lekin, Myanma davlati 2013-yilda tarqatgan xabar oldida bular hammasi holva. 2013-yil 24-sentyabrda olamdan o'tgan Sayaday Kovida ismli budda ruhoniysi bolgan erkak aslida 908-yilda tugilgan bolgan emish va shunga kora u 1105-yil yashagan bolib chiqarmish... Uning oldida, Tailandliklarning 1995-yilda olgan Suvong ismli fuqarosining aslida 1551-yilda tugilgan bolgani va shunga kora u 444 yoshni qarshilab, keyin olgani haqidagi gaplari biroz insofdan tuyuladi??????.

Odatda, bunday yosh rekordlarini inobatga olishda, aytganimizdek, cherkov qaydnomalari, yoki, tugilganlik haqidagi guvohnomalar, yoki, aholini royxatga olish malumotlariga tayaniladi. Lekin afsuski, koplab mamlakatlarda aholini royxatga olish ham, tugilganlik haqidagi malumotlarni berish ham faqat XX-asrga kelib yolga qoyilgan. Shu sababli, yuqoridagi kabi, XX-asrdan avvalgi asrlarda dunyoga kelgan qariyalarning aniq yoshini belgilash qiyin. Ayniqsa, qariya sivilizatsiyada yiroq bolgan, chekka joylarda yashab otgan bolsa bu ish yanada murakkablashadi. Chunki, osha paytlarda kimningdir aynan qachon tugilganini hech kim ataylab yozib bormagan. Agar bu haqida eslash kerak bolib qolsa, biror shaxsning tugilgan yilini belgilash uchun odamlar falonchi xon taxtga chiqqan yili, anjir pishgan mahalda tugilgan, yoki, falon voqeadan keyin ramazonga yaqin tugilgan - degan taxminlarga asoslanib ish korishgan. Tugilish va olimning aniq sanalarini yozib borish esa faqat olimlar hamda, aslzoda shaxslar xonadonida yuritilgan.

Tugilishni qayd etish Britaniyada ilk bora 1835-yilda yolga qoyilgan. 1948-yilda vafot etgan Izabella Sheferd ismli ayol osha 1835-yilda ikki yoshli godak bolgani haqida malumotlar bor edi va u XX-asrning 40-yillarida Britaniya orollarining eng keksa odami hisoblanardi. 1814-yilda vafot etgan Kanadalik erkak Pyer Juber esa 1701-yilda tugilgani haqida hujjatga ega bolgan. Shunga kora, u 113-yoshga yetgani ham tayin malumot sanaladi.

Umuman olganda, tarixda tugilganlik haqida guvohnomasiga kora, aniq tugilgan sanasi malum bolgan eng uzoq yashagan odam 1997-yilda Fransiyada vafot etgan Janna Kalman ismli ayol boladi. Uning 1875-yil 21-fevralda tugilgani aniq edi va shunga kora, Kalman toliq 122 yil umr korgani haqiqatdir. AQSHlik Sara Knauss ismli ayol esa, 1999-yilda vafot etgan. Uning tugilganlik haqidagi guvohnomasi 1880-yil 24-sentyabrda berilgan edi. Shunga kora u 119 yil yashagani ham aniq. 2018-yil 21-aprelda Yaponiyada vafot etgan Nabi Tadzima ismli ayol esa 1900-yilning 4-avgustida tugilgan edi. U jami 117 yil va 260 kun umr kechirgan.

Hozirda hayot bolgan uzoq umr koruvchi shaxslar ichida esa Yaponiyalik Kane Tanaka ismli ayol yetakchilik qilmoqda. U 1903-yilning 2-yanvar sanasida tugilgan va allaqachon 115-yoshdan otdi. Shuningdek, 115 yoshdan otgan va hozirda tirik qariyalar ichida 1903-yilda tugilgan Italiyalik Mariya-Juzeppa Robuchchi ismli ayol, hamda, Yaponiyalik Simoe Akiyama ismli ayol ham bor.

Ushbu shaxslar sayyoramizdagi eng uzoq umr korgan va tugilish va olim sanasi aniq hujjatlar bilan dalillangan odamlar sanaladi. Keling, shunga kora, sayyoramizda odamlarning hozirgi maksimal yashash yoshi chegarasi 115 yosh deb olamiz. Agar, bu taxminimiz haqiqatga yaqin bolsa, unda bizning xafa bolishga yoki, suyunishga qanchalik asosimiz bor? Sayyoramizda biz bilan yonma-yon yashayotgan boshqa tirik mavjudotlarning umr korish maksimal chegarasi bilan bizning ushbu 115 yosh korsatkichimiz taqqoslansa, qanday natija kelib chiqadi?

Agar taqqos va qiyosni osimliklardan boshlasak, hech bir shubha yoqki, odamlar ham, umuman qonli mavjudotlar osimliklarga ancha katta yosh farqi bilan yutqazadi. Odamlardan farqli olaroq, osimliklarning yoshini birmuncha katta aniqlikda belgilash mumkin. Buning uchun, osimlik tanasidagi yog'ochlikdagi halqalar soni sonini sanash kifoya. Albatta, bu maqsadda yana ham yuqori texnologik usullardan, masalan, radiouglerodli tekshiruvdan ham foydalanish mumkin. Hozirda mavjud malumotlarga kora, Yerdagi eng qadimgi tirik daraxt qari Tikko deb nomlanadigan va Shvetsiyada osadigan oddiy archa daraxtidir. Uning yoshi taxminan 9550 yoshda ekani aniqlangan. Shri-Lankada osayotgan fikus osimligining eramizdan avvalgi 288-yilda ekilgani ham aniq malum. Sardiniya orolida ham deyarli 3000 yoshda bolgan Zaytun daraxti mavjud. Sitsiliya orolida esa 3000 yoshdan otgan kashtan daraxti barg yozib turibdi. Argentina milliy bogida esa kiparis daraxtining 2600 yoshga tolgan vakili mavjud. Yurtimizda ham ming yillik chinorlar mavjudligini kopchilik eshitgan albatta. Shularni etiborga olsak, Myanmaliklarning haqiqatdan yiroq rekord chollari ham qadimgi qariya daraxtlar oldida ip esholmay qolishi tayin ??????

Xullas, eman, yoki, undan ham uzoqroq yashaydigan ulkan Sekvoya haqida gap ketganda, uzoq umr korish haqidagi odam bilan qiyosiy savolni qoyish ozi kulgili boladi. Daraxtlarning ayrim vakillari 3000 yoshdan ziyod yil yashab kelayotganini esa kopchilik OAV orqali allaqachon eshitgan bolsa kerak.

Biroq, daraxt bolib yashash uchun juda sust va zerikarli hayot tarziga konikish kerak boladi. Keling, undan korasi, hayvonlar bilan taqqoslaganda vaziyat qanday bolishini tahlil qilaylik.

Sodda tuzilgan organizmlar hayratlanarli darajada uzoq yashashi mumkin. Dengiz korallari, anemonlar va shunga oxshashlarning 50 yil va undan ziyod yashagani haqida aniq malumotlar bor. umurtqasiz dengiz jonivorlarning ayrim vakillari, masalan dengiz qisqichbaqalari ham 50 yilgacha yashashi mumkin. mollyuskalarning esa 30 yil atrofida umr korishi kuzatilgan. Oylashimcha, biz taqqos uchun umurtqasizlarni olishimiz orinsiz. Keling, umurtqali jonivorlar bilan bahs boylashaveraylik.

Umurtqalilarning umr davomiyligi haqida juda ham kop uydirma-chopchaklar va ishonsa boladigan, haqiqatga yaqin malumotlar mavjud. Ayniqsa baliqlar baliqlar katta sinfiningayrim vakillarning bir necha yuz yillab ham olmay yashashi mumkinligi haqida afsonalar mavjud. Ayrimlarning fikriga kora esa, bazi baliqlar shunchaki qarimas ekan va osib-ulgaygach, kimdir uni ataylab oldirmaguncha (masalan, dushmani yeb qoymaguncha), olmay yashayverar emish. Albatta, bu haqiqatdan yiroq bolgan chopchak xolos. Biologik qarish har qanday tirik mavjudotning taqdirida bor. Lekin, shunga qaramay, Shimoliy Amerikadagi kollarning birida 100 yildan ziyod yashagan osyotr baligi haqida ishonchli malumot mavjud. Uning yoshi, suzgich qanotidagi halqalar soni orqali katta aniqlikda ornatilgan.

Suvda ham quruqda ham yashovchilar, yani, amfibiyalar orasida uzoq umr korish rekordlari ulkan salamandralarga tegishli. Ularning ayrim vakillari 50 yil atrofida umr koradi. Sudralib yuruvchilar esa ulardan ham yaxshiroq korsatkichga ega. Xususan, ayrim turdagi ilonlar 30 yilga yaqin umr kechirsa, timsohlarning 60 yilgacha yashashi malum. Lekin, bu tur jonivorlar orasida rekordchisi baribir toshbaqalar boladi. Fanda aniq dalil bilan isbotlangan eng qariya toshbaqa 152 yil umr korgani tasdiqlangan. Galapagos orollarida yashaydigan ulkan toshbaqalarning esa 200 yosh va undan uzoq yil yashashi ham malum.

Toshbaqalar ham ota sust va zerikarli hayot tarzi bilan yashaydi. Albatta, toshbaqalar daraxtlarchalik sekin bolmasada, har holda, faollik darajasi ota sustligi tufayli, odam hayoti bilan qiyos uchun yaramaydi. Odamzotning maksimal umri bilan taqqoslashga loyiq bolgan ikki xil tur jonivorlar bor. Ularning hayoti ham bizniki singari joshqin, tezkor va faol bolgani uchun, taqqosga aynan shu turlarni olish togriroq bolsa kerak. Ular ham xuddi bizga oxshab issiqqonli jonzotlardir. Bular qushlar va Sutemizuvchilar boladi. Albatta, Sutemizuvchilarning ayrim turlari qishki uyqu evaziga biroz sustlashib, shu orqali, oz umr davomiyligini uzaytiradi. Lekin, umuman olganda, bu ularda u qadar katta tashabbus va imkoniyat bermaydi ham.

Sutemizuvchilar va qushlarni ozaro taqqoslansa, qushlarda imkoniyat yuqoriroq ekani malum boladi. Hayotiy ehtiyojlari tamomila boshqacha bolgan holda, masalan, kaptar va sherning yashash davomiyligi deyarli bir xil. Chagalaylar ham begemot bilan deyarli bir xil uzunlikda yashaydi. Qushlar haqida gap ketganda, oqqushlar va totilarning ayrim turlari 100 yil va undan ziyod muddat yashashi mumkinligi haqidagi afsonalarga duch kelamiz. Lekin, bu gaplarning asosi qay darajada ishonchli ekaniga hech kim kafil bola olmaydi. Qargalarning ham 300 yilgacha yashashi haqidagi gaplar ancha ishonchsiz. Bir qarganing 115 yil yashaganini olimlar aniqlashgani haqida oqigan edim. Qirgiy va burgutlarning ham juda uzoq, 50-70 yillab yashashi mumkinligi aytiladi. Lekin, qushlar olamida aniq dalillarga ega bolgan eng uzoq yashagan qush bu 73 yoshda olgan toti ekani belgilangan. Qolgan barcha rekordlarda, aytilayotgan qahramonning dunyoga kelgan aniq yili malum emas.

Keling endi Sutemizuvchilar haqida gaplasha qolaylik. Ular biologik jihatdan bizga eng yaqin jonivorlardir. Quyida ayrim turdagi Sutemizuvchilarning erishgan eng maksimal yosh korsatkichlarini keltiraman. Bu korsatkichlar ishonarli manbalar asosida olingan. Yani:

Eng keksa fil 77 yilgacha yashagani malum;
Kit 60;
Begemot 49;
Eshak 46;
Ot 40;
Gorilla 45;

Shimpanze 39;
Zebra 38;
Sher 35;
Ayiq 34;
Mol 30;
Kiyik 25;
Tyulen 25;
Mushuk 20;
Chochqa 20;
It 18;
Echki 17;
Qoy 16;
Kenguru 16;
Korshapalak 15;
Quyon 15;
Olmaxon 15;
Tulki 14;
Dengiz chochqasi 7;
Kalamush 4;
Sichqon 3;
Korsichqon 2.

Yodda tutingki, ushbu sanab otilganlar ichida maksimal yoshga ushbu turga mansub faqat alohida, yakka bir vakil erishishi mumkin. Masalan, qandaydir tasodifiy quyon 15 yil yashashi mumkin; lekin, bu hamma quyonlar ham 15 yil yashay oladi degani emas. Orta statistik quyon baribir uzogi bilan 10 yilda oladi. Xuddi shuningdek, boshqa bir quyon 3 yoshga ham yetmasdan olib ketishi mumkin.

Umuman olganda esa bir manzara ayon: bir sinfdagi organizmlar ichida olcham jihatdan kattalari uzoqroq yashash muddatiga ega boladi. Osimliklarda ham xuddi shu ahvol. Ulkan sekvoya oddiy terakdan kora ancha uzoq yashaydi. Hayvonlarda ham shunga oxshash vaziyat: gigant osyotr baligi seld baligidan kora uzoqroq yashaydi; ulkan salamandra ham oddiy qurbaqadan kop umr kechiradi. Timsohning oddiy kaltakesakdan uzoqroq hayot korishini esa yaxshi bilasiz albatta. Qushlar ham shunday. Qirgiyning qaldirgochdan koproq yashashi sir emas. Sutemizuvchilar ham bu tendensiyadan mustasno emas. Axir filning sichqondan kop yashashi hammaga malum.

Uzoq yashash muddati va tana olchamlari orasidagi bogliqlik ayniqsa Sutemizuvchilarda yaqqol kozga tashlanadi. Lekin bazida bunday aloqadorlikka zid holatlar ham uchrab turadi va ularning ayrimlari hatto ota hayratlanarli faktlarni taqdim etadi. Masalan, kitlarning oz gabaritiga nisbatan, maksimal yashash muddati juda qisqa. Yerdagi eng ulkan tana olchamli jonivor bola turib, kitlar uzogi bilan 60 yil yashashi galati. Orta statistik kit esa 30 yoshdan oshmaydi odatda. Buning sababi, birinchidan, muttasil suvda harakatda bolish, hamda, odamlar tomonidan ayovsiz ovlanishi bilan bogliq bolsa kerak.

Ushbularni inobatga olsak, Sutemizuvchilar ichida eng uzoq maksimal yashash muddatiga ega vakil bu odam bolib chiqadi! Bizning tur tana olchamlari jihatdan ancha kichik bolishiga qaramasdan, quruqlikdagi eng yirik jonivorlar - fillardan ham uzoq yashashi yuqoridagi jadvaldan malum qilindi. Biror keksa odam 100 yoshga tolganida, mabodo u bilan bir kunda tugilgan bir yoki ikki dona toshbaqa qolmagan bolsa, lekin, u bilan tengdosh qirgiy, yoki osyotrlar umuman qolmagan boladi.

Agar siz bu faktni oqib hayratga tushgan bolsangiz shoshmay turavering. Keyingi faktlar sizni yanada hayratga soladi.

Sut emizuvchi tana olchami qanchalik kichik bolsa, uning tanasidagi moddalar almashinuvi shunchalik tez sodir boladi. Boshqacha aytganda, bunday jonivor tezkorroq hayot tarzi bilan yashaydi va uning biologik soat millari tezroq, ildamroq yuradi. Sir emaski, mayda Sutemizuvchilar yirikroq hayvonlardan kora jadalroq harakatlanadi, tezroq ovqatlanadi va umuman olganda chaqqonroq ham boladi. Sutemizuvchilar tanasidagi modda almashinuvi tezligi korsatkichi borasida muhim bir jarayonni jonivorning yurak urish tezligini olish mumkin. Quyida biz yuqorida aytib otgan jonivorlarning endi ortacha yurak urish tezliklari keltirilgan. Yani:

Korsichqon yuragi bir daqiqada ortacha 1000 marta uradi;
Sichqon 500;
Kalamush 430;
Quyon 150;
Mushuk 130;
It 95;
Chochqa 75;
Qoy 75;
Odam 72;
Mol 60;
Sher 45;
Ot 38;
Fil 30;
Kit 17

Endi, shunday qilib, bizda 14 xil sut emizuvchi uchun maksimal yosh chegarasi va yurak urish tezliklari korsatkichlari malum. Agar shu korsatkichlarni ozaro kopaytirsak, sut emizuvchining maksimal umri davomida nechtagacha yurak urishi korsatkichi kelib chiqadi. Shunda quyidagi jadval hosil boladi:

Korsichqon yuragi umri davomida maksimal 1050000000 marta uradi;
Sichqon 950000 000;
Kalamush 900000 000;
Quyon 1150000 000;
Mushuk 1350000 000;
It 900000 000;
Chochqa 800000 000;
Qoy 600000 000;
Sher 830000 000;
Ot 800000 000;
Mol 950000000;
Fil 1200000000;
Kit 630000000 marta yurak urishi bilan yashab otadi.

Keltirilgan malumotlar dagal taqribiy yaxlitlashlar bilan ifodalanganini unutmagan holda, men shunday xulosa qilishga asos kormoqdaman: sut emizuvchi eng uzogi bilan 1 milliard marta yurak urishi muddaticha bu hayotda umr kechiradi va oxiri yorug olamni tark etadi.

Siz allaqachon sezgan bolsangiz kerakki, oxirgi jadvalda men odam uchun hisoblangan malumotlarni keltirmadim. Bu haqida alohida bayon qilmoqchiman. Odamning ham organizmdagi modda almashinuvi oz tana olchamlariga monand va u boshqa Sutemizuvchilarnikidan deyarli farq qilmaydi. Shuningdek, odamning yurak urish tezligi ham oz olchamlariga mos ravishda. Qandaydir, favqulodda kozga tashlanadigan keskin farqimiz yoq bizning boshqa mavjudotlardan. Odam yuragi yirik Sutemizuvchilarnikidan tezroq, lekin, mayda Sutemizuvchilarnikidan tezroq uradi. Lekin, biz maqola uchun belgilab olgan maksimal yosh korsatkichi 115 yil davomida, inson yuragi 4350000000 marta urishini hisoblash qiyin ish emas.

Yani, biz uchun hozirgi davrda qandaydir eng uzoq yashash chegarasi bolgan 115 yil umr korgan qariya chol yoki kampirning yuragi oz emas, naq 4 milliarddan koproq marta urgan bolar ekan! Shu tariqa, sayyoramizdagi ortacha yashash muddatiga erishgan odamning yurak urishlari soni 2,5 milliard martani tashkil qilishi mumkin ekan. Chorak asrni, yani, 25 yoshni qarshilagan, yosh navqiron yigitcha, yoki, qizning yuragi allaqachon 1 milliard martadan kop zarb urgan bolib, hali bu odam uchun hayotning ancha yosh qismi hisoblanadi.

Gap nimada ekanini endi anglay boshladingizmi? Gap shunchaki bizning boshqa Sutemizuvchilardan kora yillar hisobida koproq, uzoqroq va uzunroq umr korishimiz haqida ham emas. Agar, yurak urishlari hisobidan olsak, biz biologik jihatdan, boshqa Sutemizuvchilardan kora 4 barobar uzoqroq yashaydigan mavjudotlar ekanmiz!

Buning sababi balki bizning gosht istemol qilishimiz bilan bogliqdir? Bu borada hech qaysi sut emizuvchi bizning oldimizga tusha olmaydi. Shimpanze yuragi odam yuragi bilan deyarli bir xil uradi. Gorilla sal sekinroq yurak urishiga ega bolsa-da, lekin, ulaning har ikkisi ham uzogi bilan 1,5 milliard yurak urishi muddaticha yashaydi xolos. Undan qanday qilib odam 4 milliarddan ziyod yurak urish muddaticha yashash imkoniga ega bolmoqda?

Yuragimizda ne sir yashirin? Bizning ushbu organizmini boshqalarnikidan yaxshiroq ishlashiga va uzoqroq muddat urib turishiga nima sabab bolmoqda? Nima sababdan, inson yuragi qolgan mavjudotlarnikidan kora koproq yashash imkonini beradi?

Ochigini aytaman, bu savolning javobini men bilmayman. Lekin, javob qanday bolgan taqdirda ham men unga rozi bolgan bolardim. Chunki, men odam emas, balki, boshqa biror turdagi sut emizuvchi bolganimda, mening yuragim allaqachon milliard martadan kop urib bolgan bolardi va katta ehtimol bilan, allaqachon olamdan koz yumgan bolardim. Lekin, men odam bolib dunyoga keldim. Men Homo Sapiens vakiliman va mening mojaz va mojizaviy yuragim juda faollik bilan, boshqalardan kora uzoqroq yashash imkoniyati bilan shodon urib turibdi. Tan olishim kerak, ushbu fakt menga favqulodda yoqimli tuyulmoqda va hayotga bolgan ishonchimni orttirmoqda.

Endi men ozimni orta yashar ezma erkak deb his qilmay qoydi, Hali yurak urishlar sonini menda juda kop ekani, hayot menga boshqalardan kora koproq imkoniyat berganligini anglab, ich-ichimdan quvonyapman. Boz ustiga, men Yerda eng uzoq muddat yashay oladigan mavjudotlar turkumidan ekanligimdan tashqari, Yerda hukmron bolgan ongli mavjudot turiga mansub ekanimni oylasam menga yanada ilhom bagishlamoqda. Yillarning endi unchalik ahamiyati yoq. Zotan men va mening turimga eng katta nemat hammadan ham uzoq va ongli umr kechirish imkoni berilgan ekan.

Qani endi hisoblab koraychi, 115 yoshgacha yana qancha ishga ulgurarkinman? Balki, menga hayot undan ham uzoq muddat berar? Orzuga ayb yoq...


[1] Lekin bu ham, oz nomi bilan ortacha umr korish yoshi ekani va girt statistik malumot bolib, aniq bir odam uchun uning aynan necha yoshda vafot etishini oldindan aytishga hech qanday asos bola olmaydi. 70-80 yosh orasi degani, hamma ham shu yosh chamasida, aytaylik, aniq 75 yoshda oladi degani emas va aqli, ongi ishlab turgan inson buni juda yaxshi tushunadi. Kimdir, 70 yoshga kirib-kirmay allaqachon vafot topishi mumkin. (Xususan, mening har ikkala bobom ham 72 yoshdayoq olamdan otishgan; enam 73 yoshda vafot etganlar; acham, yani, onamning onalari 62 yoshda otganlar; ona tarafdan katta acham, yani, onamning onalarining onasi esa 93 yoshgacha yashagan). Yana kimdir 80 yoshni qarshilab ham, keyingi yoshgacha bemalol sog-omon yetib bora oladi. Albatta, har kimning ham imkon qadar uzoq va soglom hayot kechirgisi keladi. Duolarimizda bejizga bir-birimizga uzoq umr tilab fotiha qilmaymiz albatta.


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda:https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda:@OrbitaUz

Google+ :https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz:https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 14.09.2018 19:01  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Horijlik sayyoh samarqandlik matematik olimdan so'rayapti (ko'chada):

-kechirasiz, Registon maydonini qanday topsam bo'ladi?

-eni va bo'yini ko'paytirasiz, ya'ni, S=ab...


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 780
O'qilgan sahifalar soni : 3595035

Tafakkur durdonalari

Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i - MAKTABDIR! (M Behbuduy)