Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Astronomiya Titsius-Bode qonuniyati

Titsius-Bode qonuniyati

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 

Titsius-Bode qonuniyati

Titsius-Bode qonuniyati (shuningdek Bode qonuni nomi bilan ham ma’lum) – sayyoralarning Quyoshdan uzoqlashish tartibi, ya’ni Quyoshgacha bo‘lgan masofalarining (orbitalarning o‘rtacha radiusini) ifodalovchi empirik formula.

Qonuniyat I.D. Titsius tomonidan 1766-yilda taklif etilgan va I.E. Bodening ilmiy ishlari tufayli mashhur bo‘lib ketgan. U quyidagicha keltiriladi: Di=0,3,6,12... ketma-ketlikdagi har bir elementga 4 qo‘shiladi va natijani 10 ga bo‘linadi. Hosil bo‘lgan qiymat i-sayyora orbitasining o‘rtacha radiusiga teng bo‘ladi. Ya’ni:

Di – ketma-ketlikda, birinchi sondan tashqari, keyingi sonlar geometrik progressiyani tashkil qiladi. Ya’ni,

 

 

D‒1=0; Di=3·2i , i ≥0. Aynan shu formulani boshqacharoq yozish mumkin: R‒1=0.4; Ri=0.4+0.3·2i

Shuningdek, fanda boshqacha ta’rif ham mavjud: Har qanday sayyoradan eng ichki sayyoragacha (Merkuriy) bo‘lgan masofa, o‘zidan avvalgi sayyoradan eng ichki sayyoragacha bo‘lgan masofadan ikki barobar katta. Ya’ni:

Quyosh tizimi katta sayyoralari uchun Titsius-Bode qonuniyatiga binoan hisoblash natijalari quyidagi jadvalda keltirilgan:

Sayyora

i

ki

Orbita radiusi (a.b.)

 

qoida bo‘yicha

amalda

Qoidaga muvofiqmi?

Merkuriy

‒1

0

0.4

0.39

ha

 

Venera

0

1

0.7

0.72

ha

 

Yer

1

2

1

1

ha

1.825

Mars

2

4

1.6

1.52

ha

1.855

Asteroidlar

belbog‘i

3

8

2.8

O‘rtacha

2.2÷3.6

ha

2.096

(Serera orbitasi bo‘yicha)

Yupiter

4

16

5.2

5.2

ha

2.021

Saturn

5

32

10

9.54

ha

1.9

Uran

6

64

19.6

19.22

ha

2.053

Neptun

Qonuniyatga mos kelmaydi

30.6

yo'q

1.579

Pluton

7

128

38.8

39.5

ha

2.078 (Uranga nisbatan)

Erida

8

256

77.2

67.7

ha

 

Bu jadvalda ki = = 0,1,2,4... Ko‘rinib turibdiki, qonuniyatga aksariyat sayyoralar hamda, asteroidlar belbog‘i ham muvofiq kelmoqda. Yagona istisno holati – Neptun, unga muvofiq kelmaydi, aksincha, katta sayyoralar turkumidan chiqarib yuborilganiga qaramay, Plutonning orbita radiusi, bu qonuniyatga to‘la mos keladi.

Titsius o‘zining qoidasini ta’riflab bergan vaqtda, o‘sha payda fanga ma’lum barcha sayyoralarning joylashuvi mazkur qoidaga mos kelar edi. Faqat unda beshinchi sayyora o‘rni bosh bo‘lib, shu sababli bu qoidaga ko‘pchilik olimlar katta ahamiyat berishmagan. 1781-yilga kelib Uran sayyorasining kashf etilishi, bu qoidaga bo‘lgan qiziqishni orttirib yubordi. Uranning Quyoshgacha bo‘lgan masofasi, Titsius formulasiga 98% aniqlikda mos kelar edi. Mazkur olamshumul kashfiyotdan so‘ng, Bode, Mars va Yupiter oralig‘ida joylashishi lozim bo‘lgan 5-chi sayyorani qidirishga hamma astronomlarni chorladi. Koinotning, aynan qoidaga muvofiq qismida, 1801-yilda Serera kashf etildi. Bu voqea astronomlar orasida Titsius-Bode qoidasiga bo‘lgan ishonchni orttirib yubordi va bu ishonch to Neptun sayyorasi kashf etilgunicha saqlanib keldi. Mars va Yupiter orasida Sereradan tashqari yana ko‘plab asteroidlar mavjud ekanligi aniqlangach, bu joyda qadimda katta bir sayyora (Faeton) bo‘lganligi va uning qandaydir sababga ko‘ra parchalanib ketishi natijasida, shunday asteroidlar to‘dasi hosil bo‘lganligi haqidagi g‘oyalar ilgari surila boshladi. XX asrning 60-yillarida astronom Stenli Dermott, Titsius-Bode qonuniyatini

T(n)=T(0)·C n, n=1,2,3... (bu yerda T - orbital davr (kun) )

tarzida biroz umumlashtirib, Yupiter, Saturn va Uran sayyoralarining tabiiy yo‘ldoshlari tizimi uchun tadbiq qilib ko‘rdi. Uning natijalari, mazkur gigant sayyoralarning tabiiy yo‘ldoshlar tizimi uchun katta aniqlik bilan o‘rinli bo‘lib chiqdi:

Yupiterning tabiiy yo‘ldoshlari tizimi uchun:

Tabiiy yo‘ldosh

n

Qoidaga ko‘ra

Amalda

Jupiter V

Amalteya

1

0.9013

0.4982

Jupiter I

Io

2

1.8296

1.7691

Jupiter II

Yevropa

3

3.7142

3.5512

Jupiter III

Ganimed

4

7.5399

7.1546

Jupiter IV

Kallisto

5

15.306

16.689

Jupiter VI

Gimaliya

9

259.92

249.72

T(0)=0.444; C=2.03

Saturnning tabiiy yo‘ldoshlari tizimi uchun:

Tabiiy yo‘ldosh

n

Qoidaga ko‘ra

Amalda

Saturn I

Mimas

1

0.7345

0.9424

Saturn II

Enselad

2

1.1680

1.3702

Saturn III

Tetis

3

1.8571

1.8878

Saturn IV

Diona

4

2.9528

2.7369

Saturn V

Reya

5

4.6949

4.5175

Saturn VI

Titan

7

8

11.869

18.872

15.945

Saturn VIII

Yapet

11

75.859

79.330

T(0)=0.462; C=1.59

Uranning tabiiy yo‘ldoshlari tizimi uchun:

Tabiiy yo‘ldosh

n

Qoidaga ko‘ra

Amalda

Uranus V

Miranda

1

1.0931

1.4135

Uranus I

Ariel

2

2.4485

2.5204

Uranus II

Umbriel

3

5.4848

4.1442

Uranus IV

Oberon

4

13.463

12.286

T(0)=0.488; C=2.24

Shuningdek, Titsius-Bode qonuniyatini ekzosayyoralarga tadbiq qilish bo‘yicha, 2013-yili Avstraliya Milliy Universiteti olimlari Timoti Boverd hamda Charlz Laynviver tomonidan olib borilgan tekshirishlar shuni ko‘rsatdiki, tanlab olingan 27 ta ekzosayyoralar tizimidan 22 tasi uchun Titsius-Bode qonuniyati Quyosh tizmidagidan ko‘ra yanada aniqroq bajarilar ekan. Yana 2 ta ekzosayyora tizimi uchun qonuniyat Quyosh tizimidagi bilan deyarli bir xil, qolganlari uchun esa unchalik ham mos kelmaydigan darajada ekan.


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 07.07.2018 15:04  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Tram-tramiston kimyo lug'ati;

Ekstarktor - sobiq traktor;

Polimer - uy polini o'lchash asbobi;

Xlorofill - xlorparast kimsa


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 792
O'qilgan sahifalar soni : 3301557

Tafakkur durdonalari

Xitoydan bo'lsa ham ilm o'rganinglar.

Hadis