Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Enriko Fermi

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 4
Juda yomon!A'lo! 

Enriko Fermi
(1901-1954)

Aslida Fermini XX-asrning eng buyuk fizigi desak ham aslo xato bolmaydi. Chunki, garchi uning dovrugi Eynshteyn singari mashhurlikka erishmagan bolsa-da, lekin, boshqa koplab jihatlari bilan, ayniqsa, olingan ilmiy natijalarni dadillik bilan amaliyotga tadbiq qila olishga qaratilgan jiddi-jahdiga kora, Fermi Eynshteyndan birmuncha ustun ham bolgan. Uning shogirdlari, Fermi shunchaki Eynshteynning soyasida qolgandi - deyishardi.

Haqiqatan ham, Fermi ilmiy faoliyati va shaxsiyatiga diqqat qaratilsa, u fan-texnika mislsiz inqiloblar bilan taraqqiy etgan XX-asr ham favqulodda noyob shaxs ekaniga amin bolasiz. Bu asrda fanlar juda-juda tor ichki yonalishlarga bolinib ketdi va osha tor fan sohasini ozlashtirishning ozi ham kishidan katta ilmiy zehn va salohiyat talab qiladigan boldi. Masalan, endi bu paytga kelib, shunchaki fizik olim degan gap otmay qolgandi. Uning orniga yadro fizikasi, optik fizika, astrofizika va shu singari ho kazo alohida fundamental fanlar shakllandi. Bu nafaqat fizikada, balki barcha aniq va tabiiy fanlar sohasida shunday boldi. Shunday sharoitda, ilm-fanning deyarli barcha zamonaviy tendensiyalari bilan hamnafas bolgan, istalgan fan sohasidagi yetakchi olim bilan tengma-teng bahslasha oladigan universial olim - Enriko Fermi dahosi - ilm-fan ayvoni uchun haqiqiy fenomen edi. Chunonchi fiziklar oz ixtiyorlari bilan, ozlari nazariyotchi fizik va amaliyotchi fizik (yoki, fizik-eksperimentator) kabi qutblarga bolinib olgan bir zamonda, Fermi ham nazariy fizikaga, ham uning amaliyotga tatbiqiga mislsiz jonbozlik korsatgan olimdir. U ta'bir joiz bolsa, bir tanaga joylashgan ham buyuk nazariyotchi fizik, ham buyuk muhandis bolgan. Undan tashqari, olimning astrofizika, struktura kimyosi, hamda matematika sohalariga qoshgan favqulodda katta hissasini ham tasavvur qilishning ozi qiyin.

Siz bu sozlarni oqib, orbita.uz oshirib yubormadimikin? - deb oylayotgandirsiz? Maqolani batafsil oqib chiqsangiz, buning hecham mubolaga emasligiga ishonch hosil qilasiz deb oylayman.

Enriko Fermi 1901-yilning 29-sentyabrida Rimda tugilgan. U oilada uch farzandning eng kenjasi bolib, bitta akasi va bitta opasi bor edi. Enriko Fermining otasi Albert Fermi temiryol muhandisi, onasi Ida de Gattis esa maktabda oqituvchi bolgan. Juda kichik yoshlaridayoq Fermining matematikaga bolgan zehni hammani hayron qoldirar edi. U asosan otasi komagida matematikani juda erta ozlashtirib olgan. Keyinchalik, osmir yoshdagi Fermini Rimdagi eski-tuski kitoblar sotiladigan rastalar orasida kop uchratishadigan bolib qolgan. U otasi va onasida olgan choychaqa pullarni ataylab toplab, kitob rastalaridan oziga yoqqan kerakli kitoblarni olib kelib mutolaa qilardi. Kitob rastalaridan esa u asosan matematika va fizikaga oid eski kitoblarni qidirardi. Qizigi shundaki, Fermi oqish va yozishni ustozlaridan organgan bolsa hamki, lekin, algebra va oliy matematika boyicha bilimlarni, hamda, nazariy fizika kursini, osha arzon-garovga sotib olingan eski kitoblardan mustaqil oqish orqali ozlashtirgan.

Asosan mustaqil oqib bilim orttirgan 17-yoshli Fermi 1918-yilda Piza universiteti qoshidagi Oliy maktabga oqishga kiradi va imtiyozli stipendiyaga ham ega boladi. Uning favqulodda otkir ilmiy salohiyatini Piza universiteti olimlari deyarli darhol payqashgan. Kop otmay, Piza universitetidagi favqulodda iqtidorli talaba haqidagi gap-sozlar Italiyaning deyarli barcha akademik doiralarida muhokama qilinadigan boldi. Fermini Rim universiteti dotsenti hamda, mamlakat parlamenti senatori Korbino suhbatga taklif qilib, uning iste'dodiga shaxsan tan beradi va bolajak buyuk olimni har tomonlama qollab-quvvatlashga va'da beradi. Kop otmay, Korbinoning sayi-harakatlari bilan, Enriko Fermi Rim universitetida kimyo fakulteti talabalari uchun matematikadan dars bera boshlaydi va yaxshigina maoshga ega boladi. Rimda ham oqib, ham ishlab katta tajriba orttirib borayotgan yosh olimni Italyan akademik doiralarida obrosi keskin ortib ketdi. Osha yillarda jahonda yadro fizikasi fani endi-endi rivojlanib kelayotgan davr edi. Italyanlar ham ushbu istiqbolli va dolzarb ilmiy taraqqiyot bilan tengma-teng bolish maqsadida, yadro fizikasi tadqiqotlari boyicha kuchli ilmiy maktablar shakllangan dargohlarga oz iqtidorli yoshlarini yuborishga kirishishgan. Shunday yoshlar ichida albatta eng yetakchisi - Enriko Fermi edi. Uni avvaliga 1923-yilda Gyottingenga, Maks Born huzuriga shogird qilib yuborishdi. Bu yerda Fermi yangi zamon fizikasi bilan mukammal tanishib, katta tajriba orttirdi. Lekin, Gyottingenda qaytishda hali uning bu soha boyicha oziga ishonchi u qadar emasdi. 1924-yilda endi u Gollandiyaga - Leyden universitetidagi Pol Erenfestga shogird bolib bordi. Keyinchalik Fermi oziga bolgan katta ilmiy dadillikning uygonishida va yadro fizikasining kelajagi borasida qat'iy ishonchga ega bolishida aynan Erenfestning kuchli qollab-quvvatlashi va mohirona ustozlik salohiyati yordam berganini kop eslagan. U Leydendan Rimga qaytarkan, endi oz oldiga qat'iy aniq maqsad qoyib bolgandi: yadro fizikasining sirlarini tagiga yetish! Tabiatan ota kamtar bolsa-da, lekin, gapidan qaytmaydigan va tishlaganini uzadigan xarakteri bilan ajralib turgan Enriko Fermi bir ishga kirishsa, butun vujudi bilan kirishardi. Uning hamma ishni mukammal bajarishga intilish va mayda-chuyda narsalarga ham puxtalik bilan yondoshishi kopchilikni hayron qoldirardi. Fermining aldamchi favqulodda bamaylixotir qiyofasi va uning favqulodda ishchan xarakteri esa birinchi korib turgan odamni lol qoldirmasdan qoymasdi.

Enriko Fermi yoshlik paytida

Leydendan qaytgach, Fermini avvaliga Florensiya universitetiga fizika va matematikadan dars berish uchun yuborishadi. U 1925-1926 yillarda ushbu dargohda dotsent unvoni bilan dars bergan. Bu paytda ozi atiga 25-yoshda bolgan Enriko Fermi nazariy fizika boyicha eng zamonaviy bilimlarni talabalarga ulasha boshlagan edi. U aynan Florensiyada ozining kvant statistikasiga bagishlangan ilk ilmiy ishini yaratgan.

1926-yilning oxirida, ya'ni, dekabr oyida uni yana Rimga chaqirib olishdi. Chunki, bu paytda Rim universitetida endigina tashkil qilingan nazariy fizika kafedrasiga rahbar kerak edi. Eng yaxshi nomzod esa Enriko Fermi bolib, u Rimga qaytgach, ozi rahbarlik qila boshlagan kafedra qoshida ozi bilan maslakdosh bolgan ilgor fikrli yosh Italyan olimlaridan iborat kuchli ilmiy jamoa shakllantirdi. Uning tarkibiga keyinchalik nafaqat Italiyada, balki, butun Yevropa va jahonda oz obrosiga ega bolgan yetuk olimlar - Emil Segre, Amaldi, Rozetti, Pontekorvo va boshqalar kirgan. Ushbu ilmiy guruh oz davri uchun eng dolzarb bolgan ilmiy masalalar yuzasidan chuqur ilmiy izlanishlar olib borardi va ularning natijalari osha zamonning eng ilgor olimlari tomonidan katta qiziqish bilan qarshi olinardi. Bu guruhning dovrugi tez kuchayib, uni xalqaro ilmiy jurnallarda va konferensiyalarda Fermi guruhi nomi bilan tez-tez tilga olishadigan boldi. Natijada, ilmiy guruh nafaqat Italyan ilm-fanining, balki, siyosiy doiralarining ham faxrlanadigan obyektiga aylandi. Hali 30 ga ham tolmagan Fermi esa Italyan Qirollik Akademiyasining faxriy a'zosiga aylandi.

1928-yilda Enriko Fermi uylandi. Uning rafiqasi Rimdagi obroli oilalardan birining farzandi Laura Kapone bolgan. Lauraning oilasi yahudiy millatiga mansub bolib, aynan shu fakt keyinchalik Fermiga kop tashvishlar keltirgan edi. Enriko va Laura oilasida bir ogil va bir qiz farzand dunyoga kelgan.

XX-asrning 20-yillarida atomda ikki xil zaryadlangan zarralar - manfiy zaryadli elektronlar va musbat zaryadli protonlar mavjud deb qaralar edi. Fiziklar esa, yadroda elektr zaryadiga ega bolmagan, ya'ni, neytral zarracha ham mavjud bolsa kerak degan savol ustida bosh qotirishardi. Elektroneytral zarrachani topish masalasi ustidagi tajribalar 1932-yilda ozining kulminatsion nuqtasiga yetdi. Ya'ni, osha yili Angliyada Jeyms Chedvik neytronni kashf qildi.

Oradan ikki yil otib, 1934-yilda er-xotin olimlar Frederik Jolio va Iren Jolio-Kyurilar sun'iy radioaktivlik hodisasini kashf qilishdi. Ular bor hamda alyuminiy yadrosini alfa-zarralar bilan bombardimon qilish orqali, osha paytda fanga ma'lum bolgan barcha kimyoviy elementlarning radioaktiv izotoplarini yaratishga muvaffaq bolishgan edi. Ushbu kashfiyot ilm-fanda juda katta rezonans keltirib chiqardi va ilgari olimlarning tushiga ham kirmagan qator istiqbolli loyihalarga yol ochdi. Chunonchi, bir qator yangi radioaktiv izotoplar olindi.

Lekin mashhur olima Mariya Kyurining kuyovi va qizi bolgan  Frederik va Irenlarning ushbu ilmiy kashfiyotida bitta nozik va xavfli jihat bor edi: atomlarni zaryadlangan zarralar bilan bombardimon qilish uchun, juda kuchli va ota qimmatga tushadigan tezlatkichlar zarur bolardi. Buning ustiga, mazkur turdagi nishonga olishda, snaryad sifatida qollangan, ya'ni, uchib borib nishondagi atomga urilishi kerak bolgan zaryadlangan zarralarning ozi, aynan ushbu zaryadi evaziga nishonga borib-bormay, yoldan ogib ketishi evaziga, kutilgan samaradorlikka erishish qiyin bolardi. Chunki, yaxshi bilasiz, bir xil korsatkichli zaryadlar bir-birini itaradi. Shunga kora, nishondagi atomni nima bilan bombardimon qilinsa ham, osha uchib borayotgan zaryadlangan zarra agar elektron bolsa, u nishondagi atomning elektronidan itarilib ogib ketishi, protonlar esa nishondagi atom protonidan xuddi shunday itarilishi aniq edi. Bunday itarish kuchini ham yengib otib zaryadlangan zarra nishonni aniq urishi uchun esa ularni juda katta energiya bilan tezlatish talab etilardi. Bu esa, yuqorida aytilgandek, birinchidan juda qimmat, ikkinchidan juda xavfli bolgan. 30-yillarning texnologiyasi bilan esa, bu usulni amaliyotga olib chiqish deyarli imkonsiz narsa edi.

Fermi uchun esa ustuvor vazifa - ilmiy ishlarning natijalarini albatta amaliyotga tatbiq etish; undan ilm-fan, jamiyat va oddiy xalq turmushi uchun qandaydir maksimal foyda chiqarish bolgan. Shu nuqtai nazarda, Fermi yadroviy reaksiyalarni hosil qilishda bu kabi qimmat va xatarli usullarni qollash orniga, nisbatan xavfsiz va arzonroq boladigan boshqa yolini topishni maqsad qiladi. Buning uchun esa u neytronlardan foydalanishni oylab qoygandi. Uning zehniga yarq etib kelgan dohiyona fikrga kora, zaryadga ega bolmaganligi uchun nishondan qaytmaydigan va shu sababli, kuchli energiya talab qiluvchi tezlatkichlarga ehtiyoj qoldirmaydigan zarrachalar - neytronlar bilan yadroviy reaksiyalar otkazish katta samara berishi kerak edi.

1934-yilning bahorida Fermi ozining elementlarni neytronlar bilan nurlatish borasidagi tajribalarini boshladi. Bu osha payt olimlari uchun kutilmagan va dadil jur'atli qadam edi. Bu haqida Otto Frish shunda yozgandi: Men yaxshi eslayman, kopchilik fiziklarning, shu jumladan mening ham munosabatim juda ishonchsizlikka tola edi: Fermining eksperimentlarida ma'no yoqdek korinardi. Chunki, neytronlar alfa-zarralardan kora ancha kichik edi.

Oz tajribalarining natijalaridan darak beruvchi eng birinchi ilmiy maqolasida Fermi alyuminiy va ftorni neytronlar bilan bombardimon qilish orqali ozidan elektron nurlatayotgan azot va natriy izotoplarini olishga muvaffaq bolganini bayon qiladi. Eslatib otamiz, Frederik Jolio va Iren Kyurilarning tajribasida bombardimondan keyin hosil bolgan izotoplar elektron emas, balki pozitron nurlatgan.

Neytronlar bilan bombardimonlash usuli juda samarador bolib chiqdi. Fermi ozi ham bu haqida tolqinlanib yozgan edi. Jumladan u Neytronlarga asoslangan yadroviy parchalanishning ushbu samaradorlik darajasi, neytron manbalarining alfa-zarralar va proton manbalariga nisbatan taqqoslagandagi kuchsizligini bemalol kompensatsiyalab bera oladi - deb xulosa qilgandi. Osha paytda fanga ma'lum bolgan 68 ta kimyoviy elementdan 47 xilini Fermi shunday usul bilan faollashtira oldi.

Muvaffaqiyatdan ruhlangan olim, oz hamkasblari - Rozetti va D'Agostino bilan birgalikda, endi ogir elementlarni, xususan, toriy va uranni bombardimon qilishga kirishdi. Bu haqidagi ilmiy maqolasida Fermi Tajribalar shuni korsatdiki, ushbu elementlarni avvaliga faol aralashmalardan tozalab olib, keyin neytronlar bilan bombardimon qilinsa, ular kuchli faollashar ekan - deb yozgan edi.

Ushbu ilmiy guruh davriy jadvaldagi 92-element bolmish, tabiatda uchraydigan elementlar ichidagi eng ogiri bolgan - uranni neytronlar bilan bombardimon qilish orqali murakkab tarkibiy tuzilishga ega izotoplar aralashmasini olishdi. Olingan izotoplarni kimyoviy tahlil qilish natijalari esa kopchilik yetuk fizik va kimyogar olimlarni ham aqlini shoshirib qoydi. Chunki, uranni bunday bombardimonlashdan olingan izotoplar tarkibida uranning ozi ham, unga qoshni elementlar ham yoq edi! Boz ustiga, kimyoviy tahlil shuni korsatdiki, olingan izotoplar ichida 86-dan boshlab 91-elementgacha bolgan biror kimyoviy element mavjud emas ekan! Kopchilik olimlar bu natijalardan boxabar bolgach, Fermi laboratoriyasi tabiatda uchramaydigan 93-raqamli kimyoviy elementni sun'iy olishga muvaffaq bolishdi shekilli degan fikrga borishgan edi. Albatta, Fermi va uning shogirdlaridan ham bunday fikr yoq emasdi. Lekin, Enriko Fermi oziga xos talabchanlik bilan, tajriba natijalarini avval qat'iy isbotlanishi kerakligini kutardi. U hech qachon ozi aniq ishonmagan narsani gapirmas va taxminan ish korishdan tiyilar edi. Qolaversa, dalillanmagan gaplarni yoqtirmasdi. Biroq, osha izotop tarkibini mukammal tekshirmasdan va eksperimentlarni qayta takrorlab kormasdan turib tarqalib ketgan bunday shov-shuvlar osha yuqorida tilga olingan senator - Orsi Korbinoga tinchlik bermasdi. U aynan ozi rahbarlik qiyayotgan dargohda va aynan ozi kashf qilgan olim tomonidan shunday ulkan kashfiyot qilinganini e'lon qilib tezroq obro olmoqchi bolgan. Shu tariqa, hali qayta tajriba natijalari ma'lum bolmay turib, Korbino butun dunyoga Fermi laboratoriyasi 93-elementni olishga muvaffaq bolgan haqida xabar bilan jar solib yubordi. Aslida haqiqat unday emasdi. Aslida Fermi shunchaki uranni ikki va undan ortiq qismlarga parchalab yuborgandi. U mohiyatan uranni parchalashga asoslangan birinchi eksperiment bolgan va faqat uni otkazgan olimlarning ozi bundan bexabar bolishgan. Shu sababli, uranning parchalanishini haqiqatan ham sistematik organish yoli bilan, ongli ravishda kashf qilinishi 1938-yilda roy berdi. Buni nemis fiziklari Otto Gan, Liza Meytner hamda, Frits Shtrassman uddalashgan.

Ushbu tajribalar va ularning xulosalari osha zamon fiziklarining deyarli barchasini qattiq qiziqtirib qoygan edi. Xususan, Ernest Rezerford ham Fermining ishlarini diqqat bilan kuzatardi. 1934-yilning 23-aprelida Rezerford Fermiga shunday yozgan: Siz qayd etayotgan natijalar juda qiziq. Yaqin orada ushbu parchalanishlar mexanizmlarini toliq bilib olishimizga shubham yoq.

1934-yilning 22-oktyabr sanasi butun jahon ilm-fani uchun eng muhim sanalardan biriga aylandi. Chunki, Enriko Fermi aynan shu kuni fizika uchun eng muhim bolgan fundamental kashfiyotini amalga oshirdi. U neytronlar manbasi va faollashtiriladigan kumush silindr orasiga parafin pona qoyib vaziyatni kuzatarkan, pona neytronlar yoliga toganoq bolish orniga, aksincha, ularning faolligini ortishiga sabab bolayotganini payqab qoldi. Uning otkir fahmi vaziyatni darhol angladi: neytronlar faolligini kuchaytiruvchi ushbu effekt parafindagi vodorod atomlari tufayli edi. Ushbu taxminni haq ekanini tekshirib korish uchun, Fermi shunday pona sifatida tarkibida vodorod mol bolgan boshqa moddalardan foydalanib korishga qaror qildi. U avvaliga parafin va suv bilan tajriba qilib korib, sekin harakatlanuvchi neytronlarning (sust neytronlarning) juda katta samaradorlikka ega ekanini aniqladi.

Eksperimental fizikada shunday muhim natijalar qayd etish bilan birga, Fermi nazariy fizikani ham bir chetga tashlab qoymagan. U 1933-yildayoq, Italyan ilmiy jurnalida ozining beta-yemirilish haqidagi fundamental ilmiy maqolalarini e'lon qilgan edi. 1934-yilning boshida esa uning keyinchalik fizika fani uchun klassikiga aylangan Beta-nurlar nazariyasi nomli maqolasi bosildi. Maqola avvalidagi muallif rezyumesida shunday deyilgan edi: Maqolada, tabiatda neytrinoning mavjudligi haqidagi ilmiy taxminga asoslangan holda bayon qilingan beta-yemirilish nazariyasi keltirilgan; bunda, elektron va neytrinolarning nurlanishi, nurlanish nazariyasidagi qozgatilgan atomdan yoruglik kvantlarining emissiyalanishiga oxshash tarzda qaraladi. Beta-nurlarning uzluksiz spektri uchun yadroning yashash vaqti formulalari keltiriladi; olingan formulalar eksperimental tekshiriladi.

Ushbu nazariya orqali Fermi XX-asr fizikasi uchun fundamental masalalardan biri bolgan - neytrinoning mavjudligi gipotezasiga, hamda, yadroning proton-neytron modeliga hayot bagishlagan edi. Shuningdek, u ushbu modelga Geyzenbergning izotonik spin gipotezasini tadbiq qilish orqali, ushbu gipotezaning ham togri ekanini yol-yolakay tasdiqlab ketgan. Fermining ushbu ilmiy ishlari XX-asr fizikasida yana bir ulkan inqilob yasab berdi. Ya'ni, u atom biz bolgan proton, neytron va elektrondangina iborat bolmay, balki tabiatda bundan boshqa yana koplab subatom zarralar mavjudligiga ishora qilib bergandi. Ya'ni, Fermi mohiyatan elementar zarralar fizikasi uchun tamal toshini qoyib berdi. Uning nazariy hisob-kitoblariga asoslangan holda, 1935-yilda yapon fizigi Xideki Yukava fan uchun noma'lum bolgan yangi bir elementar zarrani - pi-mezonlarni kashf qildi. (Keyinchalik, ushbu elementar zarrani pionlar deb atay boshlashgan).

Fermining mazkur nazariyasi tarixda kamdan-kam uchraydigan darajada tugal va mukammal bolib chiqdi. Hech bir fizik nazariya birdaniga avvalboshdanoq bunday tugal bolib tugilmagan edi, U keyingi bir necha on yillar uchun yadro fizikasi fanida asosiy fundament bolib qoldi.

Biroq, Enriko Fermining shunday ota muhim nazariyalari va amaliy tajribalari butun jahonda birin-ketin tan olinayotgan va olimning dohiyona goyalari royobga chiqayotgan bir paytda, uning vatani Italiyada barcha ishning beliga tepgan ahmoqona siyosiy ozgarishlar yuz berdi. Avvaliga, benito mussolini boshchiligidagi fashist kuchlari 1935-yilda Afrikada Efiopiyaga qarshi urush boshladi. Mamlakat iqtisodiyoti uchun tinkani qurituvchi ta'sir korsatgan bu urush Italyan jamiyati tomonidan ham, jahon hamjamiyati tomonidan ham keskin qoralandi. Lekin hukumat tepasiga kelib olgan millatchilik va fashistik kayfiyatdagi toda hech kim bilan hisoblashmasdi. Natijada, Efiopiyaga qilingan hujum evaziga, Italiya Millatlar Ligasi[1]ga a'zo mamlakatlar tomonidan joriy etilgan turli sanksiyalar iskanjasida qoldi. Siyosiy va ijtimoiy tanglik yuzaga keldi. Jamiyatda xavotir va tushkun kayfiyat hukm sura boshladi. Ziyolilar va olimlarning kopi Italiya hukumatining bunday agressiv harakatlariga qarshi edilar. Olganni ustiga tepgan qilib, 1939-yilda mussolini hukumati fashistlar Germaniyasi bilan, aniqrogi gitler bilan ittifoqchilik shartnomasi tuzdi. Bu esa, Italiyada ham antisemit siyosatini avj olishiga sabab boldi. Xuddi Germaniyada bolgani singari, Italiyada ham yahudiylari ta'qibga uchray boshladi. Fermining ilmiy guruhidagi yetakchi ilmiy xodimlar va iste'dodli shogirdlaridan kopi aynan yahudiylar edi. Qolaversa, Fermining rafiqasi ham yahudiy ayol bolib, bu degani uning farzandlari ham ta'qibga uchrashini anglatardi. Xullas, shunday siyosiy holat tufayli, avvaliga Fermining yahudiy shogirdlari va hamkasblari Italiyadan qochib ketishga majbur bolishdi. Eng muhim ilmiy tadqiqotlar ham eng asosiy nuqtasida uzilib qoldi. Fermi esa nima qilarini bilmay, hafsalasi pir bolgan holda tushkunlikka tushib qoldi. 1938-yilda hukumat tomonidan fuqarolar erkinligiga qarshi bolta uradigan antisemit qonun hujjatining rasman qabul qilinishi esa Fermining toqatini toq qildi. U AQSHga muhojirlikka ketishga qaror qildi. Bu paytda Fermining jahon ilmiy doiralaridagi obrosi juda kuchli edi. Uni okean ortidagi eng nufuzli ilmiy dargohlar oz safida korishni istaydigan akademiyalar avvaldan chorlab turishardi. Enriko Fermiga esa Kolumbiya universitetining taklifi koproq ma'qul kelgandi va u osha yoqqa jonashga otlandi.

Biroq, Fermini Italiya hukumati ham qoyib yuborishni istamasdi. Unga nisbatan yuqori hukumat doiralarida hali kuchli hurmat saqlanib turgan bolsa-da, mamlakatdan ketishga bolgan har qanday urinish sotqinlik sifatida baholanishi va buning oqibati ayanchli bolishi mumkin edi. Fermi ozidan ham kora koproq bolalari va xotini uchun tashvish chekardi. Chunki, ularda yahudiy qoni oqayotganini bilgan millatchi politsiyachilari, bu Italiya uchun eng muhim olimning oilasi ekaniga ham qarab otirmay, ularni yoq qilishga urinishi aniq bolgan. Chunki, millatchi natsistlarga ilm-fanning sariq chaqalik qizigi yoq bolib, sallasini olib kel desa biryolasi kallasini olib keladigan maxfiy fashist politsiyasidan hamma narsa kutish mumkin edi. Boz ustiga, Fermini shaxsan mussolini ozi uluglab nutqlaridan birida buyuk Italyan fashizmining ilmiy dohiysi - deb e'lon qilib yuborgandi. Bu narsalar hammasi Enriko Fermiga umuman yoqmasdi. U birinchi navbatda oilasini tinch va sog-omon asrab, tezroq xavfsiz joyga qochishni oylardi. Fermi payt poylay boshladi.

Uning baxtiga 1938-yil oktyabrida Shvetsiya Fanlar Akademiyasi Enriko Fermiga fizika boyicha Nobel mukofoti topshirilishini e'lon qildi. Bu mamlakatdan qochish uchun juda zor imkoniyat edi. Fermi oshanda Nobel mukofotidan ham kora, Italiyani qonuniy asosda tark etish imkoniyati ochilganidan koproq xursand bolgan bolsa kerak.

Xullas, osha yili dekabrning boshidayoq Fermi oilasi bilan Stokgolm tomon yolga chiqdi. U ozini xuddi Shvetsiyaga borib qaytib keladigandek tutsa ham, maqsadi mukofotni qabul qilib olgach, undan nari biryola Amerikaga qochib qolish edi.

Nobel mukofotini topshirish marosimida Fermiga Neytronlar bilan nurlatish orqali yangi kimyoviy elementlarning mavjudligini isbotlagani uchun hamda, shunga bogliq ravishda, sekin harakatlanuvchi neytronlar vositasida yuzaga keltiriladigan yadro reaksiyalarini kashf etganligi uchun ushbu eng nufuzli mukofot loyiq korilgani e'lon qilinadi. Mukofot egasini tanishtirar ekan, fizika boyicha Nobel mukofoti qomitasi raisi, Shvetsiya Fanlar Akademiyasi a'zosi Xans Pleyl Fermining buyuk kashfiyotlari bilan birgalikda, uning san'at darajasiga yetgan favqulodda omilkor eksperimentatorlik qobiliyati, kishini lol qoldiruvchi ixtirochiligi, ota ziyrak fahm-farosatga asoslangan intuitsiyasiga ham tan berish kerak... uning ilmiy ishlari hali kelajakda yadro va uning strukturasini tadqiq qilishda, hamda, atom sohasidagi boshqa tadqiqotlarda biz uchun yangi gorizontlarni ochib beradi - deb e'tirof etgan edi.

Albatta, tantanali marosimda Fermi bunday e'tirofdan nihoyatda xursand bolgan edi. Lekin, u baribir kongli tola hadik bilan marosimda xotirjam otira olmadi. Uning maqsadi aniq edi: marosimdan keyinoq, eng birinchi kemaga otirib AQSHga ketib qolish!

Mukofot topshirilgach, Fermi Shved qiroli bilan odatiy qol berishib korishdi va hamma qatori rahmat aytib joyiga otirdi. Vaholanki, italyan va nemis fashistlari undan fashistlarga xos tarzda, ong qolini yuqoriga keskin kotarib fashistcha salyut berib korishishini kutishgan edi (bu narsa unga safar oldidan italyan fashizmiga sodiq maxsus xizmatlar tomonidan qattiq tayinlangan ham bolsa kerak).

Natijada, bir kun avval Fermini koklarga kotarib maqtab yotgan italyan matbuoti va radiosi, unga nisbatan magzava agdaradigan bolmagur gaplarni tarqatishga tushdi. Fermi Italiyaga qaytgach, toza ta'zirini berib, tavbasiga tayantirishmoqchi edi.

Lekin, ular Fermining rejasidan bexabar edilar. Fermi tantanali marosimdan chiqa solib togri bandargohga yol oldi va eng birinchi yoliqqan kemaga otirib, AQSHga yolga chiqdi...

Amerikada osha paytda ham muhojirlarga nisbatan qat'iy talablar bor edi. AQSH tuprogiga kelib tushgan Enriko Fermidek daho olimni hech kim tanimadi. Uni avvaliga hamma qatori qora ishlarga tayinlash uchun umumiy guruhga qoshib yuborishdi. Fermi osha jarayonni doimo hazil va kulgi aralash xotirlagan. Xususan, unga aqliy qobiliyatini tekshirish testlaridan otishga majburlashgani va kallasi yetmaydigan ishlarga burun suqmaslikni tavsiya qilishganini keyinchalik gapirib bergan edi. Tasavvur qiling, kechagina Nobel mukofotiga ega bolgan jahonning eng daho fizik va matematik olimlaridan biriga, AQSH migratsiya xizmati 15 ni 27 ga qoshish va 29 ni ikkiga bolish singari oddiy arifmetikadan savollar bergan ekan Смешно.

Fermi bularning barchasiga hazil-huzul aralash sarkazm bilan javob berdi va amallab AQSHda erkin ishlash imkonini beradigan ruxsatnomani qolga kiritdi. Aks holda uni shunchaki mamlakatga kiritmasliklari mumkin edi. U Nyu-Yorkda joylashdi. Kop otmay, xuddi uning singari taqdir bilan Amerikaga yana bir buyuk fizik olim - Nils Bor yetib keldi. U ozi bilan, Germaniyada Otto Gan va Liza Meytner tomonidan uranni neytronlar bilan bombardimon qilish asnosida yadroviy reaksiyani hosil qilish uddalangani haqidagi xabarni olib keldi. Bu juda jiddiy ma'lumot edi. Axir, gap boshqariladigan yadro reaksiyasi haqida borayotgandi va bu narsa, taraqqiyparvar yaxshi insonlar qolida bitmas-tuganmas arzon energiya manbai, badniyat yomonlar qolida esa qirginbarot ajal quroliga aylanardi. Eng asosiysi esa, bunday qirgin qurolini fashistlarning qoliga tushib qolishidan panoh sorash va bunday qurolni ulardan avval yaratish kerak edi.

Fermi ozi ham shunday zanjir yadro reaksiyalarini boshqarish ustida anchadan beri mulohaza qilayotgandi. U Amerikada qonim topgach, darhol bu boradagi tajribalarni rejalashtirishga kirishdi. 1939-yilda AQSH harbiy floti bilan muzokaralardan song, Fermi federal moliyalashtirish manbaiga ega boldi va tadqiqotlarni boshlab yubordi.

Tadqiqotlar jarayonida uning hamkasbi va sodiq shogirdi Emilio Segre uranni parchalanishiga tayanuvchi atom bombasini detonatsiyalash uchun, hali u payda fanga ma'lum bolmagan plutoniy elementidan foydalanish kerakligini nazariy hisoblab chiqdi. Garchi, bu paytda hali plutoniy-239 hali kashf qilinmagan bolsa-da, Fermi ham, Segre ham bunday kimyoviy elementni uran reaktorida uran-238 ni neytron iskanjasida qoldirish orqali olish mumkinligini aniq hisoblab bolishgandi.

Bu orada Yevropada II-jahon urushi boshlanib ketdi. Butun dunyo qorquv va dahshat bilan har kuni minglab qurbonlar haqidagi xabarlarni eshitardi. Fermining vatani Italiya ham fashistlar tomonda jangga kirgani unin qattiq qayguga soldi. Fermi urush qanday balo ekanligini juda yaxshi bilardi. U urushda yaqinlaridan ayrilish nima ekanligini, judolik qanday musibat ekanligini yuragidan otkazgan inson sifatida, har doim urushga qarshi bolgan. Chunki, u hali ospirin paytida - atiga 14-yoshlik chogida katta akasi I-jahon urushida qurbon bolgandi. U bir umr akasining muqaddas xotirasini dilida saqlab, ogliga ham osha akasining ismni bergandi. U urush imkon qadar tez tugashini istab Italyan xalqiga omonlik tilardi.

1942-yilda AQSH hukumati tarixda ilk atom bombasini yaratish borasidagi maxfiy loyihani ishga tushirdi. Shartli nomi Manxetten loyihasi bolgan ushbu jarayonga hukumat eng kuchli olimlarni jalb eta boshlagan edi. Xususan, loyihada Jon fon Neyman, Robert Oppengeymer va boshqa kozga koringan olimlar ishtirok etishardi. Shu orinda osha paytdagi AQSH hukumati ham juda nozik va ayyorona oylangan ish tutdi. Ya'ni, boshqariladigan yadro reaksiyasi va bunda plutoniyni olish loyihasini muhojir hamda, asli dushman taraf fuqarosi bolgan Enriko Fermiga topshirdi. Albatta, bunda birinchi navbatda Fermining bu sohaning eng yetuk bilimdoni ekanligi inobatga olingan. Lekin, nimadir ish chappa ketsa, aybni Italiyaga agdarish rejasi ham yoq bolmagan. Ya'ni, Fermini josus deb e'lon qilib yuborishlari ham hech gap emasdi. Harholda, osha zamonda urush holatida hamma narsani kutsa bolardi. Ishlar asosan Los-Alamosda olib borilardi va olimlar asosan vaqtini osha yerda, turli tajribalar ustida otkazardi. Aynan shu yillarda, Los-Alamosdagi laboratoriya kafesida tamaddi qilish chogida Enriko Fermi hamkasblari bilan Koinotda bizdan boshqa ongli mavjudotlar bolishi haqida bahslashib qoladi va osha mashhur Xosh, qani ular - degan ibora bilan yangrovchi Fermi paradoksini shakllantiradi. Ushbu paradoks esa, XX-asrning keyingi, ikkinchi yarmida butun dunyo astrofiziklari uchun eng asosiy savol va izlanish obyekti bolib qoldi.

Keyinchalik, yaxshiki, ishlar kutilganidek ketdi va Fermining yuzi yorug boladi. Uni atom bombasini yaratish loyihasidan ham ahamiyatliroq bolgan boshqa bir loyihaga - atom energetikasining tamal toshi bolgan - tarixda ilk yadroviy reaktor qurilish ishlariga rahbar etib tayinlandi. Shu munosabat bilan, Fermi Kolumbiya universitetidan Chikago universitetiga kochib otdi. U oz chizmalari va hisob-kitoblari asosida, Chikagodagi Stegg-Fild stadioni tribunalari ostida jahonda eng birinchi yadro reaktori qurilishiga bosh-qosh boldi.

Qurilayotgan reaktorni olimlar va texnik guruh uyum deb atardi. Chunki, u toza ugleroddan tayyorlangan grafit gishtlaridan barpo etilgan bolib, Fermining rejasiga kora, ushbu grafit gishtlar uyumi zanjir reaksiyasining tezligini jilovda ushlab turish, ya'ni, neytronlarni sekinlashtirish vazifasini bajarishi kerak edi. Grafit gishtlar orasida esa uran va uran oksidi joylashtirilgan.

1942-yilning 2-dekabrida Fermi Chikagoda osha uyum nomli reaktorda kadmiydan tayyorlangan va neytronlarni yutib qolishi kozda tutilgan boshqaruvchi sterjenlarni asta-sekinlik bilan harakatga keltirdi. Olimlar kutgan jarayon boshlandi va tarixda ilk bora insoniyat oz-ozini ta'minlab turadigan boshqariluvchi yadroviy reaksiyaga ega boldi. Buning odamzot uchun ahamiyati mislsiz edi. Chunki, ushbu jarayon insoniyatga ota arzon va deyarli bitmas-tuganmas energiya manbaini taqdim qilishi kerak edi. Bu esa, taraqqiyotning yana bir yangi bosqichga kotarilishiga, sanoatning ota arzon energiya manbaiga ega bolishiga va umuman odamlarning turmush farovonligi bir necha karra ortishiga olib keladigan buyuk hodisa edi. Osha kuni, shubhasiz insoniyat tarixining eng buyuk olim farzandlaridan biri - Enriko Fermi - odamzotga atom asri eshiklarini ochib berdi.

Keyinchalik u Robert Oppengeymerning taklifiga kora Los-Alamosga qaytdi va u yerda tashkil qilingan zamonaviy fizika laboratoriyasiga rahbarlik qila boshladi. 1944-yil iyulida unga va oila a'zolariga AQSH fuqaroligi berildi va endi oila Amerikada haqiqatan ham erkin yashay boshladi. Los-Alamosda sinovdan otkazilgan tarixda ilk atom bombasini portlatish jarayonida ham u shaxsan hozir boldi. Ushbu sinov kutilgandan ham ziyod natija berdi. Nyu-Meksiko shtati hududidagi cholda portlatilgan ilk atom bombasining zarba tolqini atrofdagi barcha tirik va olik jismlarni kunpayakun qildi. Oshanda olim qandayin dahshat balo bunyod etilgani anglab xunobi oshgandi. Keyinchalik, aynan osha atom bombasi asosida yaratilgan ikkita bomba Yaponiyaning Xirosima va Nagasaki shaharlariga tashlanganini va ushbu shaharlarda yuz minglab tinch aholi qurbon bolganini bilgach, Fermi hayotda ota mahzun bolib qoldi. Uni yuzidan tabassum yoqoldi. Biroq, olimga ozi yaratgan yadro reaktori va atom energetikasi istiqbollari umid bagishlar edi.

Urush tugagach, Fermi Chikagoga qaytdi. U osha yerda endigina tashkil qilingan Yadroviy tadqiqotlar institutiga rahbar etib tayinlandi. U umrining osha yillarini asosan Chikago universitetida dars berish va yangi loyihalanayotgan murakkab ilmiy-texnologik qurilma - siklotron qurilishiga boshchilik qilish bilan otkazdi. Osha yillari olim ozining eng kuchli shogirdlarini ham tarbiyaladi. Xususan, Mari Gell-Mann, Yang Chenin, Li Szyu-dao hamda, Ouen Chemberlen singari keyinchalik kuchli fizik-yadrochi bolib yetishgan olimlar, osha yillari Fermi qolida tahsil olishgan. 1945-yilda siklotron qurib bitkazilgach, Fermi ushbu tezlatkichda pi-mezonlar va neytronlarning ozaro qanday ta'sirlashishini organa boshladi. Shuningdek, bu paytda u kosmik nurlarning kelib chiqishini aniqlash va ularning bu darajada yuqori energetik potensiali manbaini izohlash borasida ham fundamental ilmiy ishlarni bajardi.

Lekin, kop vaqtini asosan yadro reaktorlarida va yadroviy nurlanish manbalari yaqinida otkazgan buyuk olim - Enriko Fermining sogligi sekin-astalik bilan yomonlasha boshladi. Osha paytlarda hali olimlar ozi ham, nurlanishlarning inson salomatligiga nechoglik salbiy ta'sir korsatishini anglab ulgurishmagandi. Nurlanish kasalliklari esa kopchilik olimlarda saraton avj olishiga sabab boldi. Xususan, atom bombasining otasi bolgan Robert Oppengeymer ham tomoq saratoniga yoliqqan edi. Bu taqdir Fermining ham boshiga tushdi.

Aslida Enriko Fermi yoshligidan ancha chiniqqan, baquvvat odam edi. U havaskor alpinist hamda, mohir tennischi ham bolgan. Qishki sport turlaridan esa Fermi har qanday professional bilan tengma-teng bahsalasha olgan. Lekin, shunday soglom va deyarli hech qachon salomatligidan shikoyat qilmagan olimning sogligi birdan keskin yomonlashdi.

Unda muttasil qusish va keskin holsizlik bilan kechgan ogir dard oshqozon saratonidan ekanini vrachlar ancha kech payqashdi. Shu tariqa, jahon sivilizatsiyasi tarixidagi shubhasiz eng buyuk olimlardan biri, bizga atom energetikasi eshiklarini ochib bergan inson Enriko Fermi 1954-yilning 30-noyabrida Chikagoda, oz xonadonida vafot etdi.

Fermi ozidan koplab kuchli olimlar pleyadasidan iborat shogirdlar, favqulodda kuchli ilmiy salohiyatga ega ilmiy maktab, hamda atom energetikasidek buyuk ilmiy meros qoldirdi. Uning shogirdlarining aksariyati, xususan, Emil Segre, Ouen Chemberlen, Mari Gell-Mann hamda Li Szyu-dao singarilar keyinchalik Nobel mukofotiga sazovor bolishgan.

Hozirda ham Fermi laboratoriyasi butun dunyo boyicha eng nufuzli ilmiy dargoh sanaladi. Uning vafotidan 1 yil otib sintez qilingan sun'iy kimyoviy element, davriy jadvaldagi 100-raqamli elementga fermiy nomi berilgan. Shuningdek, Oydagi kraterlardan biriga ham olim nomi biriktirilgan. 2008-yilda NASA tomonidan Koinotga chiqarilgan gamma-nurlar diapazonida ishlovchi ulkan orbital teleskopga ham Fermi nomi berilgan.

Zamonamizdagi koplab olimlar va ziyolilar Enriko Fermini haqli ravishda songgi universial olim deyishadi.


[1] BMTning II-jahon urushidan avvalgi talqini


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 25.08.2018 13:04  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Bir kuni Evkliddan so'rashibdi:

-Sizga ikkita butun olma ma'qulmi, yoki to'rtta yarimtakkimi?

-To'rtta yarimtakisi

-Nima uchun?

-Yarimtakki olmani ichida qurti bormi-yo'qmi aniq ko'rinib turgan bo'ladi.


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 780
O'qilgan sahifalar soni : 3594998

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)