Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Astronomiya Xosh, qani ular?

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 6
Juda yomon!A'lo! 

Xosh, qani ular?

Yulduzlar guj bolib, osmonni toldirgan oydin kechada Somon Yolining jozibasidan lol qolgan har qanday odam, favqulodda ulkan Koinot qarshisida ozining nafaqat mitti zarra ekanini, hattoki, ota ojiz va noqis ekanini ham his qiladi. Koz oldimizda namoyon boladigan sanoqsiz yulduzlar va poyonsiz osmon manzarasi odamni qandaydir falsafiy oylarga toldiradi. Nahotki shunday keng va favqulodda ulkan Koinotda bizdan ozga ongli mavjudotlar bolmasa. Mayli, ongli mavjudotlar tugul, shunchaki hayot asari ham topilarmikin?

Zamonaviy astronomiyadagi ma'lum Koinotning sarhadlarining qay darajada ulkan va cheksiz ekanini aqlga sigdirishi qiyin. Qanchalik qiyin bolmasin, katta sonlarni va Borliq masshtablarini tasavvur qilishga urinib koring. Biz esa misollar bilan siga yordam berishga urinamiz.

Biz Quyosh sistemasida joylashganmiz. Quyosh sistemasida bitta yulduz va sakkizta yirik sayyora bor. Osha sakkizta sayyoradan bittasida, ya'ni, Yerda hayot mavjud.

Endi miqyosni kengroq olamiz. Quyosh sistemasi Somon Yoli galaktikasining chetki qismida joylashgan. Biz Yerdagi tungi osmonda Somon Yoli galaktikasining nihoyatda kichik bir qismini kuzatamiz xolos.

Galaktikamizning ozida xuddi Quyoshga oxshagan yulduzlar soni 400000000000 (tort yuz milliard!) atrofida. Endi tasavvur qiling, shuncha yulduz atrofida oz sayyoralaridan iborat sistemalari mavjud bolsin. Hammasining emas, balki, shuncha yulduzdan faqat yarmisini atrofida Yerga oxshash sayyora bolishi mumkinmi? Albatta mumkin. Agar Somon Yolidagi taxminan 200 milliard yulduz atrofida Yerga oxshash sharoitga ega sayyoralar bolsa va ushbu 200 milliard sayyoraning hech bolmasa 0.1% qismida xuddi Yerdagi singari hayot shakllangan bolsa, demak galaktikamizning ozida kamida 200000000 (ikki yuz millionta!) sayyorada hayot shakllanishi mumkin edi. Shuncha sayyoralarda hayot shakllansa-yu, ulardan atiga 0.1% qismidagi hayot evolyutsiyasi rivojlanib, odamlarga oxshash ongli mavjudotlar shakllanganida, hech bolmasa, 200000 ta sayyorada ongli mavjudotlar yashayotgan bolishi kerak. Shuncha sayyoradagi ongli mavjudotlardan atiga 0.1% qismi taraqqiyot darajasi texnologik rivojlanish yolidan borib, Yerdan tutsa boladigan radiosignallar uzata olsa, ya'ni, ozining mavjudligi haqida Koinotga axborot tarqata olsa ham, Galaktikamizning ozida hech bolmasa 200 ta sayyorada texnologik taraqqiy etgan ongli mavjudotlar bolishi kerak. Lekin galaktikamizdan hozirgacha biror hayot nishonasini payqaganimiz yoq...

Endi masshtabni yanada kengroq olamiz. Hozirda fanga ma'lum Koinot olchamlarida taxminan 400 milliardda galaktika mavjud! Endi tasavvur qiling, 400 milliardda galaktikaning har birida 400 milliardtadan yulduz bolsa! Osonroq bolishi uchun shunday qiyos keltiramiz. Xullas, hozirda ma'lum Koinotdagi yulduzlar soni shunchaki, Yerdagi barcha sohillardagi har bitta qum zarrasiga, Koinotda taxminan 10000 (on ming!) dona yulduz togri keladi. Matematika tilida bayon qilsak esa, hozirda Koinotda 1024 ga yaqin yulduz aniqlangan.

Koinotdagi mavjud shuncha sondagi yulduzlardan qanchasi Quyoshga oxshashi borasida astronomlarda turli fikrlar mavjud. Bunda yulduzning olchamlari, harorati va yorqinligi boyicha Quyoshga maksimal oxshashlari sanab chiqiladi. Shunday hisoblashlar natijalari turli rasadxonalarda turli natija bergan. Chunonchi, ayrim astronomlar Koinotdagi 1024 ta yulduzdan taxminan 20% qismi Quyoshga oxshaydi deb aniqlashgan. Balki bu biroz borttirib yuborilgandir. Shunday bolsa-da, eng kamtarona natija chiqargan astronomlarning hisob-kitobiga kora ham, Koinotda taxminan 5% yulduzlar bizning Quyoshimiz bilan bir xil. Keling, shu eng kam son bilan kifoyalanaveraylik. Shunday taqdirda ham, Koinotda hozirda 500 kvintillionta (boshqacha aytsak, yulduzlarni 500 milliardtadan guruhlab chiqsangiz, shunaqa guruhning ozidan bir milliardta boladi!) Quyoshga oxshash yulduz bolishi kerak.

Endi, Koinotda mavjud shuncha Quyoshga oxshash yulduzlardan nechtasi oz sayyoralar sistemasiga ega ekan? Optimistik hisob-kitoblar ulardan taxminan 50%qismining atrofida Yerga oxshash sharoitga ega sayyoralar mavjud deb korsatadi. Lekin, yaqindagi AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi nisbatan kamtarona boshqa raqamlarni bayon qildi. Unga kora, Koinotdagi osha 500 kvintillion Quyoshsimon yulduzdan 22% ning atrofida Yer singari sharoitga ega (ya'ni, suvning suyuq holatda barqaror turishiga mos haroratga ega va hayot shakllanishi uchun mos sharoit hosil qila oladigan) sayyora mavjud ekan. Shunday raqamlarga tayanib hisoblab chiqsak, Koinotda mavjud yulduzlarning taxminan 1% qismining atrofida Yerga oxshash sayyoralar mavjud bolib chiqadi. Bu degani, Yerga oxshash sayyoralardan yuz milliard milliardta deganidir. (Ya'ni, Yerga oxshash sayyoralarni 100 milliardtadan guruhlasangiz, bir milliardda guruh boladi). Yuqoridagi qiyosga qaytadigan bolsak, Yerdagi sohillardagi har bir qum zarrasiga Koinotda 100 donadan Yerga oxshash sayyora togri kelmoqda.

Raqamlar bilan ishlashda davom etamiz. Keling tasavvur qilaylik. Shuncha Yersimon sayyoradan otgan milliard yillar mobaynida atiga 1% qismida bolsa ham hayot shakllangan bolsin. Unda, sohildagi har bir qum zarrasiga, 1 donadan hayot mavjud bolgan Yersimon sayyora togri keladi. Endi, sanoqni yanada toraytiramiz. Aytaylik osha, hayot paydo bolgan Yersimon sayyoralardan atiga 1% qismidagi hayot darajasi yanada rivojlanib, xuddi bizning sayyoramizda bolgani singari, oxir-oqibat ongli mavjudotlarning paydo bolishiga olib kelgan bolsin. Basharti shunday bolganida, hozirning ozida Koinotda 10 kvadrillion, yoki, soddaroq aytganda, 10 million milliardta sivilizatsiya bolishi kerak edi.

Endi ozimizning jonajon Somon Yoli galaktikamizga qaytamiz. Biz galaktikamiz misolida juda kamtarona taxminlar bilan, ya'ni, atiga 200 ta sivilizatsiya bolishi mumkinligini hisoblab chiqargan edik. Zamonamiz astronomlari bajargan arifmetik hisoblashlarga kora esa, Galaktikamizning ozida 100000 atrofida ongli mavjudotlar yashaydigan sayyora, ya'ni, shuncha sivilizatsiya bolishi mumkin emish. Aytgancha, ilm-fanda shu kabi hisob-kitoblarni bajarish uchun maxsus Dreyk formulasi ham ishlab chiqilgan. U koproq ehtimollik korsatkichlariga tayanib ish koradi va yuqorida aytilgan sonni, ya'ni, galaktikamizda yuz mingga yaqin ongli sivilizatsiya bolishi kerakligi haqidagi natijani aynan Dreyk formulasi asosida hisoblashgan.

Shuncha hisob-kitoblar odamni qandaydir ilhomlantirib yuboradi, togrimi? Demak, Koinotda bizdan boshqa ham ongli mavjudotlar bor ekanda! Shuncha hisob-kitoblar eng past koefitsientlar boyicha bajarilganini inobatga olsak va shunda ham birgina galaktikamizning ozida 200 taga yaqin yuqori texnologik rivojlangan sivilizatsiyani taxmin qilib turgan bolsa, demak ular qayerdadir bolishi kerakku! Ularni qachondir payqashimiz, yoki, eshitishimiz, yoki, iloji bolsa korishimiz kerakki! Demak ularni qidirish va topish qolgan xolos!

Ha, olimlar ularni qidirishga allaqachon kirishishgan. SETI nomli loyiha 1961-yilda AQSHda ishga tushirilgan. Uning ma'nosi inglizcha Search for Extraterrestrial Intelligence sozidan yasalgan abbreviatura bolib, Yerdan tashqaridagi ongli mavjudotlarni qidirish loyihasi deb tarjima qilish mumkin. Uning maqsadi, osha Yerdan tashqaridagi ongli mavjudotlarning radiosignallarini yoki, lazer signallarini tutish va shu orqali, ularning mavjudligini aniqlash hisoblanadi. Ushbu loyiha doirasida astronomlar Yer sharining turli nuqtalaridagi rasadxonalarda ulkan radioteleskoplarni ornatib, Koinotga qaratib qoyishgan va osha 1961-yildan beri, ya'ni, mana 57-yildirki, ozga sayyoraliklardan xabar kutishyapti. Lekin, haligacha biror signal tutilgani yoq. Bu gapga mutlaqo sozini qoshish kerak. Ya'ni, oshandan buyon, SETI loyihasi ham, boshqalar ham Koinotdan ongli mavjudotlar yuborgan bolishi mumkin bolgan bir dona ham signal tutishgani yoq. Umuman yoq...!

Ey, voh, ongli ozga sayyoraliklarning radiosignallari MUTLAQO yoq...!

Galati emasmi?

Boshqa faktlarni ham e'tiborga ola boshlasak, bu galati holat battar ajablanarli bolib qoladi. Masalan, butun Koinotning yoshiga nisbatan bizning Quyoshimiz juda-juda yosh. Koinotda Quyoshdan ham bir necha milliard yillar avval paydo bolgan Quyoshsimon boshqa yulduzlar ham tiqilib yotibdi. Ya'ni, shunday keksaroq Quyoshsimon yulduzlarning atrofidagi Yersimon sayyoralarda hayot Yerdagidan milliardlab yillar avvalroq shakllangan bolishi ham mumkin edi. Bunday sayyoralardagi ongli mavjudotlarning sivilizatsiyasi Yerda eng sodda bir hujayrali hayot shakllari paydo bolishidan avvalroq texnologik taraqqiyotga erishib, Koinotga radiosignallar uzata boshlashi, yoki, kosmik kema yasab, Koinot boylab sayohatga chiqishi mumkin edi. Agar osha sivilizatsiya bosqinchi kayfiyatda bolsa, boshqa sayyoralarni ozlashtirishga kirishishi, boshqa sistemalarni egallashi mumkin edi.

Misol uchun biror X nomli sayyorani olamiz. U bundan taxminan 8 milliard yil oldin paydo bolgan deb faraz qilaylik. (Koinotning ozi taxminan 14 milliard yil muqaddam paydo bolgan). Yer esa, 4,5 milliard yil avval paydo bolgan.

Agar X sayyorada ham hayot xuddi Yerdagi singari rivojlanganida, hozirda ularning sivilizatsiyasi qanday darajaga erishgan bolardi?!

Demak, oddiy arifmetikaga murojaat qilsak, X sayyoradagi ongli mavjudotlar sivilizatsiyasi bizdan kora 3,4 milliard yilga oldinda borayotgan bolishi kerak edi. Bu benihoya katta muddat! Rasmdagi torgina sargish interval, Yerda dinozavrlar qirilib ketgan zamondan beri shu kungacha otgan vaqtni bildiradi. Endi tasavvur qiling, shuncha kichik interval ichida Yerda ongli mavjudotlar, ya'ni, odam paydo bolib, texnologik taraqqiyoti hozirgi darajaga erishgan bolsa, unda, rivojlanish uchun bizdan kora koproq 3,4 milliard yil imkoniyatga ega bolgan sivilizatsiyaning texnologik taraqqiyoti qay darajada bolishi mumkin edi? Aqlga sigdirish qiyin bolgan savol...

Muayyan ongli sivilizatsiyaning taraqqiy etganlik darajasini baholash uchun olimlar maxsus shkala ishlab chiqishgan. Kardashyov shkalasi deb nomlanadigan ushbu reytingga kora, I-tur sivilizatsiya vakillari faqat ozi yashayotgan sayyorani ozlashtirib, faqat oz sayyorasining energetik potensialidan foydalanisha oladi xolos. Sizni xafa qilishni xohlamaymanu, lekin, aytishga majburman. Biz ozimiz hali I-tur darajasida ham emasmiz... II-tur sivilizatsiya esa, oz sayyorasidan tashqari, ozining yulduz sistemasini ham ozlashtirib, ozining markaziy yulduzining ham butun energetik potensialidan foydalana oladigan bolar emish. Biz ozimiz hali I-tur darajasiga yetmagan bolsak, bu II-tur sivilizatsiya qay darajada bolishiga kallamiz yetmasa kerak. III-tur sivilizatsiya esa, nafaqat oz yulduz sistemasi, balki, butun galaktikasining energetik potensialidan foydalana oladigan, ya'ni, butun galaktikani ozlashtirgan sivilizatsiya bolishi kerak ekan...

Biroz absurd tuyulyapti menga. Lekin, muqobili hozircha yoq bolgan uchun ushbu goyaga asoslanib ish korishga majburmiz.

Keling endi, yuqoridagi raqamlar bilan chayqov qilishga qaytamiz. Basharti, biz hisoblagan atiga 1% ongli sivilizatsiyaga ega sayyoralardan, otgan milliardlab yillar mobaynida faqat 1% qismida taraqqiyot III-darajaga yetib kelgan bolganida ham, Koinotda hozirda minglab shunday favqulodda rivojlangan sivilizatsiya bolishi kerak edi. Bizning galaktikamizda ham hech bolmasa bitta shunday III-tur sivilizatsiya shakllangan bolardi. Ularning bizga nisbatan milliardlab yil texnologik ilgor bolishi mumkinligini inobatga olsak esa, biz ularning xatti harakatlarini, hech bolmasa, radio, yoki lazer signallarini payqagan bolardik. Balki Abdullajon filmidagi singari, ularning ozi biz tomonga uchib kelishgan bolarmidi...

Ammo, lekin, biroq... ularning radiosignallari ham, sharpasi ham, kolankasi ham umuman yoq... MUTLAQO yoq...!

Xosh, qani ular?

Fermi paradoksiga xush kelibsiz. Xuddi shunday mulohazalar va munozaralar 1950-yilda Los-Alamosdagi yadroviy laboratoriyaning kafesida tamaddi qilayotgan tort fizik olim – Edvard Teller, Gerbert York, Emil Konopinskiy hamda, Enriko Fermi ortasida bolib otgan edi. Osha suhbatda ham, olimlar Koinotda milliardlab yulduz borligi, ularning atrofida milliardlab sayyorlar borligi va ularda ongli mavjudotlar bolishi mumkinligi haqida bahslashishgan. Shunda ular Enriko Fermini ozga sayyoraliklar borligiga ishontirmoqchi bolishgan. Oshanda, Fermi ushbu ma'lum va mashhur savolni ortaga tashlagan edi. Xosh ular qani???

Bu savolga va bu paradoksga bizda javob yoq. Nafaqat bizda, balki, zamonamizning eng otkir zehnli olim va fozil kishilarida ham bu savollarga javob yoq. Kimga bu savolni bermang, albatta kalovlanib qoladi.

SETI loyihasi ish boshlagan osha 60-yillarda hali astronomlar ancha optimist edilar. Ular ulkan diametrli radioteleskoplar orqali Koinotni diqqat bilan eshitishsa albatta biror ozga sayyoralikning tovushini keltirgan radiosignal tutamiz deb oylashgan. Xuddiki, muvaffaqiyat burnilarini tagida-yu, unga bir qadam qolgandek edi goyo.

SETI loyihasidagi raditeleskoplardan bir guruhi

Oshandan buyon ancha suvlar oqib otdi. Lekin natija hamon 0 ga teng. Shu sababli, hozirda yetakchi olimlar nima sababdan haligacha biz ozga sayyoraliklarning signalini tutmaganimizga, ularning mavjudligini payqay olmayotganimizga turlicha izohlar oylab topa boshlashgan. Bunday olimlar asosan ikki guruhga bolinishadi. Ulardan birinchi guruhning xulosasi ancha jon va londa. Ya'ni, ular biz – Koinotda tanhomiz, bizdan boshqa ongli mavjudotlar borliqda yoq deb hisoblashadi. Shu sababli ham, Koinotdan qandaydir signal kutish orinsiz mashgulot deb ta'kidlashadi ular.

Ikkinchi guruh olimlar esa, yuqoridagi sonlar bilan bajarilgan taxminlarga asoslanib, Koinotda biz yakka emasmiz va bidan boshqa ham ongli mavjudotlar bor deb ishonishadi. Ular faqat biz qidirishni eplolmayapmiz, yoki, ozga sayyoraliklar bizdan ota mohirona yashirinshmoqda deb hisoblaydilar. Bunday guruhdagi olimlarning turli xil fikrlari mavjud.

Masalan, bir toifa astronomlar, Koinotdagi ongli mavjudotlar qachonlardir uzoq otmishda allaqachon Yerga kelib ketishgan deb oylashadi. U paytlarda Yerda hali odamlar bolmagan, yoki, bolgan bolsa ham, hali ibtidoiy zamonda bolib, ularning kelib ketganini odamlar bilishmagan ham deyishadi. Ya'ni, u paytdagi Yerdagi odamlarning aqli ozga sayyoraliklarni oylash darajasida bolmagan emish.

Oylab qarasak, bizning hozirgi sivilizatsiyamiz rivojlana boshlaganiga kopi bilan 50000 yil boldi. Yozuvni esa atiga 5500 yil avval ixtiro qilganmiz. Shu sababli, mabodo qadimgi ibtidoiy odam mamonti ovlayotganida ozga sayyoralikka duch kelgan bolsa ham, u haqida bizga yozib qoldirish imkoniyati bolmagan...

Ikkinchi toifa olimlar esa, III-tur sivilizatsiya galaktikani allaqachon ishgol qilgan deb ishonishadi. Faqat, biz galaktikaning eng chetki qismida joylashganimiz uchun, bu haqida bilmaymiz deyishadi ular. Taqqoslash uchun, shunday misolni keltirish mumkin: Yevropaliklar Amerika qit'asini ishgol qilishgani haqida Kanada shimolidagi Inuit qabilasi faqat bir necha asr otib xabar topgan. Yevropalik istilochilarga esa Kanadaning bir chekkasidagi qabila yerigacha yetib borish zarur kelgani ham yoq. Shu sababli, basharti Galaktikamizda allaqachon ota taraqqiy etgan III-tur sivilizatsiya mavjud bolsa ham, ularga galaktikaning Yerimiz joylashgan bir chekka ovloq qismining qizigi yoq...

Uchinchi toifa astronomlar, Koinotdagi ongli sivilizatsiyalarning signallarini tutish uchun bizning texnologik taraqqiyotimiz hali u darajaga yetib bormagan deyishadi. Ularning fikricha, ozga sayyoraliklar chiqarayotgan signallarni biz ozimiz ham, asboblarimiz ham sezmas emishmiz. Ozga sayyoraliklar esa biz kutgandek radiosignal chiqarishmas ekan... Boz ustiga, bizning hozirgi texnologik taraqqiyotimiz, masalan, osha X sayyoradagi ongli mavjudotlarning texnologik taraqqiyotiga solishtirganda shu darajada ibtidoiy bolishi mumkinki, biz ularning darajasiga hali beri yetolmasligimiz ham mumkin. Shu sababli, biz hozirda ularning yon-atrofimizda mavjudligini sezmayotgandirmiz deyiladi bu toifa taxminlarida. Masalan, bizning hozirgi texnologiyalarimiz atiga yuz yil oldingi avlod uchun ham tasavvur qilib bolmas darajada edi. Samolyotlarda qit'alararo parvoz haqida esa orta asr kishisining aqliga ham sigmasdi. Ular yelkanli kemalarda oylab suzish orqaligina bir mamlakatdan boshqasiga borishgan.Bizning Koinotdagi ongli mavjudotlar bilan tafovutimiz ham shu darajada, yoki, bundan ham battar bolishi mumkin...

Tortinchi toifa astronomlarning fikri undan ham qiziq. Ular aytishicha, ozga sivilizatsiya vakillari ozlarini sezdirmay bizni jim kuzatishar ekan. Bu goyani ular qoriqxona effekti ham deyishadi. Ya'ni, biz Yerdagi qoriqxonalarda ma'lum noyob jonivorlarni himoya qilib, u yoqqa odamlarni yolatmay saqlaganimiz singari, ongli ozga sayyoraliklar ham Yer sivilizatsiyasiga shunday munosabatda bolishar emish. Anchayin bolmagur fikr...

Eng qiziq va xavotirli fikrlarni aytuvchi yana bir toifa gapiga kora, ozga sayyoralik ongli mavjudotlar bilan allaqachon aloqa ornatilgan, ular bilan bordi-keldi bor emish. Faqat, Yerni boshqaradigan eng yuqori hokimiyat kishilari va maxfiy xizmatlar buni bizdan boplab yashirib kelishmoqda emish. Bunday fikr tarafdorlarini fanda shuningdek fitna nazariyasi ham deyiladi. Bu ham bolmagur va asossiz nazariya...

Xullas, Fermi paradoksiga shu kabi bir-biridan bolmagur taxminlarni qalashtirib tashlash mumkin. Lekin ularning birortasining tayini yoq. Vaqti-vaqti bilan sariq matbuot va tijorat kanallari shov-shuv qilib turadigan ozga sayyoraliklar mashmashasi esa, osha vijdonsiz OAV vakillari toqib chiqargan girt uydirmadan boshqa narsa emas. Hozircha shunga konishga majburmiz. Kelajak bizga qanday syurprizlar tayyorlab qoyganini esa bilmaymiz. Ular qayerdadir bolishi mumkin.


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda:https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda:@OrbitaUz

Google+ :https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz:https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 25.08.2018 13:12  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Fizika o'qituvchisi bolalarga savol beryapti:

-1 kg temir og'irmi, yoki, 1 kg paxtami?

Bir olg'ir so'zamol bola javob qaytradi:

-Domla oyoqqa tushib ketsami, yoki, tarozida tortib ko'rsami?


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 780
O'qilgan sahifalar soni : 3595064

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)