Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Qiziqarli kimyo Kislorod - nafas elementi

Kislorod - nafas elementi

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Kislorod - nafas elementi

Davriy jadvalda kislorod 8-raqam ostida joylashgan. U Yer sayyorasida eng kop tarqalgan elementdir. Sayyoramizning deyarli yarmisini aynan kislorod atomlari tashkil qiladi. Birgina Yer qobigining 16-km qalinlikdagi eng yuqori yuza tashqi qismining ozida umumiy massaning 1/3 qismi kislorod atomlaridan iborat.

Kislorod quruqlikdagi koplab birikmalarning tarkibida mavjud boladi. Ya'ni, u boshqa koplab turdagi atomlar bilan birikib, xilma-xil molekulalar hosil qila oladi. Bizni orab turgan havoda esa kislorod alohida element sifatida mavjud. Havoning 1/5 qismi ikki atomli kisloroddan iborat boladi. Shu kabi, ikkita kislorod atomlaridan iborat molekulani kislorod molekulasi deyiladi.

Kislorod nafaqat eng keng tarqalgan element, balki, Yerdagi hayot mavjudligi uchun eng muhim va zaruriy element hamdir. Biz nafas olganimizda opkamizga havo toplaymiz. Opkada esa, havodagi kislorod organizm ehtiyojlari uchun singdirib olinadi. Tanamizga tushgach, kislorod atomlari oziq-ovqatlar orqali kirib kelgan boshqa moddalar bilan birikadi. Shu tariqa, organizmning hayoti va faoliyati uchun zaruriy energiya ishlab chiqariladi.

Tanamizni kislorod bilan muttasil ta'minlab turish uchun biz toxtovsiz nafas olishimiz kerak. Uyquda ham, uygoqlikda ham, harakatlanayotib ham, ovqat iste'mol qilayotganda ham... xullas, uzluksiz nafas olib-chiqarib turishimiz shart. Odam tanasi ovqat iste'mol qilmasa bir necha haftagacha ochlikka chidashi mumkin. Suv iste'mol qilinmasa esa chanqoqqa chidash atiga bir necha kun davom etadi. Lekin kislorodsiz esa hech qancha muddat yashab bolmaydi. Kislorodsiz muhitda eng chidamli odam ham kopi bilan 5 daqiqaga bora oladi xolos.

Kislorod haqida kopchilik yaxshi biladigan narsa shuki, u birinchi navbatda biz nafas oladigan gaz. Shuning uchun, avvaliga gaz ozi nima ekanini tushuntirib otsam.

Biz kundalik turmushda oz yon-verimizda koradigan narsalarning asosiy qismi qattiq moddalardir. Ya'ni, bunday moddalar qandaydir yaxlit, butun shakldagi narsalar bolib, oz shaklini ozi barqaror saqlab tura oladi. Ba'zi qattiq narsalar xuddi gisht yoki tosh singari juda qattiq bolishi mumkin; boshqalari esa, mum singari sal yumshoqroq qattiq boladi. Qattiq moddalar xuddi temiryol relsi singari ota qattiq va bukilmas bolishi, yoki, polat prujina singari egiluvchan bolishi mumkin. Ular shuningdek, rezina koptok singari elastik, qogoz singari yirtiluvchan bola oladi. Lekin, har qanday holatda ham, qattiq modda butun bolak tarzida qoladi.

Qattiq moddalarning molekulalari ozaro anchayin mustahkam boglangan boladi. Muayyan molekula faqat oziga tegishli aniq bir joyda barqaror turadi. Qattiq moddalarda molekulalar oz joyidan siljimay turadi desak xato mubolaga bolmaydi.

Agar qattiq moddalarni qizdirilsa, undagi molekulalar harakatlana boshlaydi va oz joyini ozgartirishga otadi. Haroratni orttirib borilsa, modda molekulalari bir-birga ishqalanib, ozaro bir-birining ustida harakatlana oladigan darajaga yetish mumkin. Ya'ni, moddani tashkil qiluvchi molekulalar erkin harakatlana oladigan vaziyat hosil boladi. Shunday holat yuzaga kelganida, qattiq modda eriyotgan boladi. Qattiq modda eriganda, u suyuqlikka aylanadi.

Albatta, bizga eng yaxshi tanish suyuqlik bu - suvdir. Lekin, biz boshqa suyuqliklarni ham yaxshi bilamiz. Masalan, benzin, osimlik moyi, spirt va ho kazolar. Qattiq moddalardan farqli olaroq, suyuqliklar oz yaxlitligini saqlab tura olmaydi. Masalan, siz suvning bir bolagini ajratib ololmaysiz. Uni albatta biror barqaror shaklga ega idishga quyish kerak boladi.

Lekin, qattiq jismlar qizdirilganda, haroratning ortishi har doim ham erishga olib kelmaydi. Agar, moddani tashkil qiluvchi molekulalarning tuzilishi yetarlicha murakkab bolsa, bunday moddalarga harorat ortishi erishga emas, balki parchalanishga olib kelishi mumkin. Masalan, oddiy shakarni qizdirilsa, u komirga aylanib, uchuvchan fraksiyalarni ajratib chiqaradi. Ya'ni, u parchalanadi. Ayrim holatlarda esa shunday parchalanish jarayoni juda tez va shiddat bilan kechadiki, natijada modda shunchaki oddiy parchalanmasdan, balki katta kuch bilan portlaydi. Xususan, dinamit bilan shunday boladi.

Suyuqliklarning molekulalari bir-biri bilan u qadar chambarchas bogliq bolmasa-da, lekin baribir, ular ozaro ancha yaqin joylashgan boladi. Suyuqlik qizdirilganida, uning molekulalari ozaro bogliqlikni uzib, turli tarafga alohida-alohida uchib keta boshlaydigan harorat darajasiga yetib boradi. Ya'ni, suyuqlik qaynaydi. Qaynaganda esa, suyuq modda gaz holatiga ota boshlaydi.

Moddaning ushbu sanab otilgan qattiq, suyuq va gaz holatlari moddaning uch xil agregat holati deyiladi. Koplab oddiy birikmalar va davriy jadvaldagi barcha elementlar ushbu uch xil holatlarning barchasida bola oladi. Barcha moddalar haroratga bogliq ravishda ham qattiq, suyuq va gaz holatida bolishi mumkin; moddani biz uchun odatiy agregat holati odatda uning biz uchun qulay bolgan yashash sharoitlaridagi haroratdagi shakli bilan bogliq boladi. Masalan, biz uchun qulay sharoit, ya'ni, biz xona haroratideb ataydigan sharoit aytaylik 20-30 ? bolsa, biz moddalarning shu darajadagi agregat holatlarini koproq kuzatamiz. Bu sharoitda esa suv suyuq boladi. Shu sababli biz suvni odatda faqat suyuqlik korinishida tasavvur qilamiz.

Agar osha suvni sovitilsa, ma'lum haroratga yetgach u qattiq korinishga keladi. Biz suvning qattiq holatini muz deb ataymiz. Agar suvni qizdirib borilsa, muayyan haroratda u qaynab chiqadi va bugga aylana boshlaydi. Korib turganingizdek, muz, suv va bug - aynan bir moddaning turli holatlari bolar ekan. Ular qizdirish yoki sovitish jarayoni orqali bir-biriga aylanishi mumkin.

Turli xil moddalarning erishi va qaynashi uchun turli xil harorat darajalari kerak boladi. U yoki bu moddaning erish va qaynash haroratlari, uning molekulalarining qanchalik ozaro mustahkam birikkanligiga bogliq boladi. Masalan, toshning molekulalari bir-biri bilan shu darajada mustahkam boglanganki, ularni ozaro ajratib yuborish, ya'ni, toshni eritish uchun, osha toshni shu darajada katta haroratga qizdirish kerakki, u qizarib ketishi kerak. Vulqon otilganda chiqadigan qip-qizil chogdek lava mohiyatan erigan toshdir. Boshqa misol olib qaraydigan bolsak, masalan, muzning molekulalari ozaro nisbatan bosh birikkan boladi. Ularni bir-biridan ajratib yuborish, ya'ni, muzni eritish uchun esa unchalik har baland harorat zarur emas. Erta bahorgi iliq kun harorati ham muzlarni bemalol eritib yuboradi.

Lekin, molekulalari bir-biri bilan bundan ham bosh boglangan moddalar ham bor. Bunday molekulaga misol - kislorod molekulalaridir. Agar harorat yetarlicha past bolsa, kislorod suyuqlikka aylanadi. Agar yanada pasaytirilsa, kislorod ham qattiq holatga otishi mumkin. Lekin, Yer sayyorasi sharoitida kislorodni suyuqlanishi uchun kerakli darajada past harorat hech qayerda bolmaydi. Suyuqlanish uchun kerakli harorat yoq bolgach, qattiq kislorod hosil boladigan darajadagi past harorat ham umuman bolmasligini allaqachon fahmladingiz chamamda. Shu sababli, biz konikkan tabiatda kislorod doimo gaz holatida boladi.

Kimyogarlar kislorodni suyuqlantirish uchun yetarli darajadagi past haroratlarni hosil qilishga kop bora urinishgan. Birinchi muvaffaqiyat esa 1877-yilda roy bergan. Buning uchun ‒185 ? dan ham pastroq harorat hosil qilish kerak bolgan. Shu sababli ham, kislorodning gaz ekanligi ta'kidlanayotgan paytda, bilib qoyinki, biz uchun odatiy holatda kislorod gaz ekani nazarda tutilayotgan boladi. Zarur sharoitlar hozirlansa, kislorod ham suyuq yoki qattiq bolishi mumkin.

Gazlarni tadqiq qilish esa oson emas. Masalan, eng keng tarqalgan gaz - havoni olaylik. Siz havo haqida nimalarni bilasiz? Havo rangsiz va hidsiz. Uni korib bolmaydi, u orqali esa boshqa narsalarni ham korish mumkin. Havoning hidi ham ta'mi ham yoq. Shunday ekan, uning borligini qayerdan bilasiz?

Uning borligini biz eng avvalo uning harakatidan bilamiz. Yer atmosferasidagi havoning turli qismlari Quyosh tomonidan turlicha qizdiriladi. Ya'ni, havo dengiz sathidami, yoki, toglar ustida ekanligidan, uning shimolda, yoki, ekvatorga yaqinligidan kelib chiqib, uning Quyosh nurlari vositasida qizishi har xil boladi. Iliq yoki, issiq havo yengilroq boladi va u doimo yuqoriga harakatlanadi. Sovuq va muzdek havo esa ogir boladi va u pastga harakatlanadi. Shu tariqa, ulkan havo massalari bir-biriga nisbatan harakatlanishidan shamollar hosil boladi. Ba'zan shamol shu darajada kuchli bolishi mumkinki, u boron va portanalar hosil qilishi ham mumkin. Shu tariqa biz, kormasak va ushlay olmasak ham, yon atrofimizda liq tola havoning mavjudligini bilamiz.

Shunday bolsa-da, biz havo ichida erkin harakatlanganimiz, ayniqsa uni ushlab kora olmaganimiz sababli, uning ham vaznga ega ekanligini xayolimizga ham keltirmaymiz. Shunga qaramay, boshqa suyuq va qattiq moddalarga oxshab, havo ham, umuman, har qanday gazlar ham - materiyaning bir turidir va ularning ham oziga yarasha ogirligi boladi.

Albatta, gazlarning vazni suyuqlik va qattiq moddalarnikiga nisbatan juda yengil boladi. Masalan, suvning bir litri taxminan 900 gramm atrofidagi ogirlikka ega boladi. Havoning bir litri esa sovuq kunda ham atiga 1,4 grammdan kop bolmaydi. Hajm kattalashgan sari havoning vazni ham ortib boradi albatta. Masalan, 352 olchamdagi chogroq xonadagi havo vazni taxminan 65 kg keladi.

Biz Yer sayyorasi sirtida yashar ekanmiz, uni tashqi tomondan orab turuvchi havo qatlami - Yer atmosferasining eng tubida yurgan bolamiz. Yer atmosferasi esa dengiz sathidan bir necha km yuqori balandlikka choziladi. Bizning ustimizdan bosib turgan havoning ogirligi shu darajadaki, u tanamizning har bir sm2 ga taxminan 1 kg yuk bilan bosib turadi. Lekin, bizning tanamiz ichkarisidagi havo ham shunga yaqin kuch bilan hamma yonalishda bosim otkazadi va shu sababli, tanamiz uchun ichki va tashqi bosim muvozanatlashadi. Shu sababli biz ozimizga bosib turgan havo ogirligini sezmaymiz.

Ikki xil gazni qanday qilib bir-biridan farqlash mumkin? Tasavvur qiling, kimyogar sizning qarshingizga ikkita bir xil butilka qoydi va ulardan birida kislorod, ikkinchisida esa havo ekanini aytdi. Siz ulardan aynan qaysi birida kislorod va qaysinisida havo ekanini topishingiz kerak. Sizga ushbu ikki butilka bir xilda bom-bosh korinadi. Ularning ichidagi gazlar ham na rang, na ta'm va hidga ega emas. Albatta, xayolingizga ushbu butilkalarni tarozida tortib korib aniqlash fikri kelgan bolsa kerak. Lekin, sizni shashtingizdan qaytarishga majburman. Albatta, kislorod havodan ogirroq boladi. Lekin, bu ogirlik siz seza oladigan darajada katta emas.

Havo bilan sof kislorodni farqlash uchun kichik bir fizik tajriba otkazish kerak. Buning uchun siz ingichka uzun chop oling. Masalan, somon chopi bolsa ham bolaveradi. Endi, chopni bir uchidan ushlab turib, ikkinchi uchini yoqib yuboring. Chop biroz yonishiga imkon bering va keyin olovni ochirib, lekin, uning yonayotgan uchi biroz choglanib turadigan qiling. Shu holatda uning chogli uchini havoli butilkaga tiqing. U bunday muhitda yana biroz choglanib turadi va bir necha muddat otib butunlay ochadi. Endi esa, xuddi shu tajribani kislorodli butilka bilan takrorlab koring. Chopning chogli tarafini kislorodli butilkaga solishingiz bilan, u yana lopetib alangalanib ketadi va yorqin shu'la bilan yona boshlaydi.

Nimaga shunday boladi?

Sababi shuki, kislorod - ota faol moddadir. Uning molekulalari boshqa moddalarning molekulalari bilan osonlikcha birika oladi. Bu jarayonda esa yaxshigina energiya ajralib chiqadi. Ushbu ajralib chiqayotgan energiyani esa biz alanga va yoruglik tarzida koramiz.

Havoda esa kislorod yetarlicha emas (u 1/5 miqdorda ekanini yuqorida ham aytdik). Shu sababli ham, choglanib turgan chop havoda uzoqqa bormay ochadi.

Kislorod yonishni ragbatlantirar ekan, shu sababli ham, kislorod yonishga yordam beradi deyiladi. Aynan havoda mavjud kislorod otinning, komirning, benzinning, qogozning va boshqa barcha yonadigan narsalarning yonishini ta'minlaydi. Agar havoda kislorod mavjud bolmaganida edi, Yerda hech qachon olov hosil bolmasdi. Chunki, boshqa gazlar yonishga yordam bera olmaydi. Kislorodsiz muhitda alanga darhol ochadi.

Oddiy sharoitlarda moddalar ozining alangalanish haroratiga yetib bermagunicha yonmaydi. Agar harorat ushbu darajadan past bolsa, moddaning kislorod bilan birikishi juda sekin kechadi. Bunday birikish jarayonida juda ham sezilarsiz, oz miqdordagi issiqlik ajralib chiqadi. Agar modda kislorod bilan birikish jarayonida hosil bolayotgan issiqlikni atrof-muhitga tarqatmasa, bu issiqlik moddaning ozida yigilib boradi. Masalan, moyga botirilgan latta-puttalar bilan shu hol sodir boladi. Unda kunlar va haftalar mobaynida shu issiqlik toplanib borib, oxir-oqibat alangalanish haroratiga yetib boradi va oz-ozidan yonib ketadi (chunki, olov ozidan-ozi hosil boladi). Bu juda xavfli va qaltis holatdir. Shu sababli, bunday moddalarga xushyor bolish zarur.

Bizning hayotimiz ham, iste'mol qilingan ovqatning organizm ichida yonishi bilan bogliqdir. Bunday yonish bizga issiqlik va energiya beradi. U orqali biz xatti-harakatlarimizni bajarishga yetarli quvvat olamiz. Organizm ichida ozuqa moddalarning yonishiga yordam beruvchi kislorodsiz odam 5 daqiqa ham yashay olmaydi. Tiriklik uchun albatta havo kerak deganda, havo tarkibidagi aynan kislorodni nazarda tutiladi. Shu sababli ham kislorodsiz muhitda yashashning imkoni yoq. Agar kislorodi chiqarib tashlangan havo muhitdan nafas olsangiz, bir lahzadayoq dimiqib qolasiz. Tinch holatda turganda ortacha odam bir soatda taxminan 20 litr atrofida kislorod yutadi. Agar odam faol harakatda bolsa, ya'ni, masalan, sport bilan shugullanayotganda bundan ham koproq kislorod yutadi.

Hatto butun hayoti havosiz muhitda, ya'ni, suvda otadigan jonivorlar, xususan, baliqlar ham kislorod bilan nafas oladi. Baliqlar suv bilannafas oladi. Suvda doimo ma'lum miqdorda erigan kislorod mavjud boladi. Baliqlar jabrasi yordamida suvdagi osha kislorodni ajratib oladi va qon-tomirlari orqali butun tanasiga yuboradi. Agar suvda erigan kislorod mavjud bolmasa, baliqlar ham chokib ketgan bolardi ??????.

Odamlarda opkalar orqali havodan kislorod qabul qilish jarayonini qiyinlashtiruvchi ayrim kasalliklar uchrab turadi. Bunday odamlarga ba'zan vrachlar sof kislorod berish bilan yordam korsatishadi. Yurak-qon-tomir kasalliklarida ham bemorlarga kislorod niqoblari bilan yordam beriladi. Bunday holatda qonga odatdagidan koproq kislorod yetib boradi va butun tana boylab qonni haydab berayotgan yurakka kuchlanish kamroq keladi.

Sof kislorodni maxsus metall ballonlarda bosim ostida saqlanadi. Bunday ballonlarga oddiy atmosfera bosimi ostida toldirilgan kisloroddan kora 135 barobargacha koproq kislorod sigdirish mumkin. Bunday ballonning ogzini birdaniga katta ochib yuborilsa, ichkaridagi ulkan bosim ostidagi gaz shiddatli kuch bilan tashqariga chiqa boshlaydi. Bu xuddi raketaning ortidan gazlarning otilib chiqishi va raketani osmonga itarishiga oxshaydi. Bunday holat gaz ballonlardan foydalanayotgan odamlar uchun juda xavflidir. Chunki, ballon tartibsiz uchib ketib, odamga shikast yetkazishi mumkin. Shu sababli, ichida katta bosim ostida gaz saqlanadigan ballonlarning hammasi chiqish ogzida gazni sekinlashtirib chiqaruvchi maxsus uskuna - reduktor bilan jihozlanadi.

Kislorod bilan ishlashda juda xushyor bolish kerak. Yaqin atrofda ochiq olov bolmasligi, uchqun chiqaradigan narsalar va harakatlar bolmasligi, hamda, oson alangalanadigan moddalar bolmasligi shart! Albatta, kislorod ozi oz-ozidan yonib ketmaydi. Lekin, u boshqa moddalarning shiddat bilan yonib ketishiga kuchli yordam beradi.

Ballonlarni toldiriladigan sof kislorod qayerdan olinadi? Kislorod olish usullaridan biri - uni nisbatan erkin holda boladigan turli birikmalar tarkibidan ajratib olishdir. Bunday moddalarni qizdirilganda, kislorod atomlari ajralib chiqadi va gazsimon kislorod korinishida toplab olinadi. Yigib olingan kislorodni quvurlar orqali yonaltirib, biror ichida suv saqlanayotgan germetik idishga toplash mumkin. Bunday idishga kislorod toplanib borishi bilan undagi suvni siqib chiqara boshlaydi. Suv butunlay qolmagach, demak, ichkarida faqat toza kislorod qolgan boladi.

1772-yilda avvaliga shved kimyogari Karl Sheele va keyinroq, 1774-yilda ingliz kimyogari Jozef Pristli bir-biridan mustaqil holda, xuddi shu usul bilan tarixda birinchi marta toza kislorod olishga muvaffaq bolgan edilar. Ularning ikkalasi ham, yigib olingan bu gaz oddiy havodan farqli ekanini darhol anglashgan. Sheele bu gazni olovli gazdeb nomlagan edi.

Oradan bir yildan ziyod vaqt otib farang kimyogari Antuan Lavuaze ushbu gazga kislorodnomini biriktirdi. U yunonchadagi kislota tugdiruvchidegan sozdan ushbu atamani yasagan edi. Lavuaze kislorod barcha kislotalar tarkibida albatta mavjud boladi va kislotalarni aynan kislorod hosil qiladi deb oylagan. Shuningdek u, ta'mi nordon bolgan narsalarni ham hammasi kislorod bilan bogliq deb hisoblagan. Lavuaze qattiq yanglishgandi. Kislotalarning tarkibida umuman kislorod bolmasligi ham mumkin. Nordon ta'm esa umuman kislorod bilan bogliq emas. Shunga qaramay, mazkur elementga Lavuaze bergan nom yashovchan bolib chiqdi va saqlanib qoldi.

Turli moddalarni qizdirish orqali ular tarkibidan kislorod ajratib olish usuli - togri usul. Lekin, bu usul unchalik ham samarali emas. Chunki, bunda olinadigan kislorod miqdori oz ancha boladi. Kislorodni kop miqdorlarda olish uchun havoni suyultirish usulidan foydalaniladi.

Havoni kerakli darajaga sovitilsa, u suyuqlikka aylanadi. Xuddi suv bugga aylangandek, suyuq havoni qaynatilsa, u ham yana bizga tanish oddiy gaz holatidagi havoga aylanadi.

Havoda turli xil molekulalar mavjud. Lekin, umumiy havo hajmining 1/5 qismidan sal ziyodrogini (aniqrogi, 21% qismini) kislorod tashkil qiladi. Qolgan 4/5 qism esa asosan azotdan tashkil topgan boladi. Suyuq kislorod juda past haroratlar qaynaydi va gazga aylana boshlaydi. Lekin, suyuq azotning qaynashi va gazga aylanishi uchun undan ham past harorat kerak boladi. Agar, ushbu ikki element aralashmasidan iborat bolgan suyuq havoni sekin-astalik bilan qizdirilsa, azot birinchi bolib isib, buglanib chiqib ketadi. Natijada, idishda faqat suyuq kislorod qoladi.

Azot va kislorodning qaynash haroratlari har xil ekanligi tufayli biz suyuq havoni fraksiyalarga taqsimlash, ya'ni, havoni ajratish imkoniyatiga ega bolamiz. Ya'ni, biz havoni kislorod va azot fraksiyalariga ajratamiz. Ushbu fraksiyaning har ikkalasi ham ishlab chiqarish, va tibbiyot uchun muhim ashyolar sanaladi. Ularni ballonlarga qamab, iste'molchiga yetkazib berish, yoki, quvurlar orqali uzatish mumkin.

Kislorodning tibbiyotda qollanishi faqat bemorlarga sun'iy nafas berish amaliyoti bilan cheklanmaydi. U shuningdek, anesteziya preparatlari bilan kombinatsion qollash orqali bemorni xushsizlantirish uchun ham ishlatiladi. Opka orqali anesteziya olayotgan bemor kislorod bilan aralashma holatidagi efir yoki boshqa preparatdan nafas oladi.

Sanoatda esa, kislorodni yoqilgi gazlarga maxsus qoshib alanga hosil qilish orqali, olov kuchini orttiriladi. Shundagina gazosvarka vositasida polatni kesish va payvandlash mumkin boladi.

Suyultirib siqilgan kislorod esa zamonaviy reaktiv snaryadlarda va raketalarda yoqilgi yonish texnologiyasi tarkibida qollanadi.

Yuqorida aytilganidek, kislorod molekulasi ikkita atomdan iborat boladi. Lekin bu kislorodning yagona shakli emas. Tabiatda shuningdek, kislorodning uchta atomdan iborat molekulasi ham uchraydi. Uch atomli kislorod ham ikki atomli singari, osha-osha kislorodning ozi. Faqat uning reaksiyalarda ozini tutishi va kimyoviy faolligi biroz boshqacha. Uning boshqacha ekanligidan, kimyogarlar uch atomli kislorod uchun butunlay boshqa nom ham oylab topishgan. Uning nomi ozon deyiladi.

Yon atrofimizdagi oddiy havo tarkibida ozon deyarli yoq. U atmosferaning faqat eng yuqori qatlamlaridagina uchraydi. Biroq, siz uni na toglar tepasida va baland parvoz qilgan havo sharida uchratmaysiz. Agar uchratganingiz taqdirda ham ozon sizga umuman yoqmagan bolardi. Chunki, uning oddiy kisloroddan farq qiluvchi juda otkir yoqimsiz hidi bor. Shuningdek, ozon birmuncha zararli (zaharli) gaz hamdir. Ozon nomining ozi ham uning osha otkir hidi evaziga kelib chiqqan. Yunonchada ozone sozi hidlanaman degan ma'noni beradi.

Ikki atomli kislorodga uchinchi atomi biriktirish unchalik ham oson ish emas. Uchinchi atomi qoshib qoyish uchun uni majburlash kerak. Buning uchun esa muayyan miqdorda energiya kerak boladi. Bunday energiyani yuqori kuchlanishli elektr orqali olish mumkin. Bunda, muayyan elektr asboblar yaqinidagi havodagi kislorodning ayrim qismi ozonga aylanadi. Uning hosil bolganligi havoda keskin otkir hid paydo bolganidan seziladi. Ozon hosil qilish uchun kerakli energiyani shuningdek, ultrabinafsha nurlanish orqali ham berish mumkin. Quyosh nurlari tarkibida ultrabinafsha nurlar yetarlicha boladi. Quyosh nurlari Koinotdan Yer atmosferasiga kirib kelar ekan, uning eng yuqori qatlamlaridagi havodagi kislorodni ozonga aylantira oladigan energiyaga ega ultrabinafsha nurlar olib keladi. Shu sababli ham, ozon atmosferaning eng yuqori qatlamlarida hosil boladi. Odatda, dengiz sathidan taxminan 24 km balandlikdagi atmosfera qatlamlarida shunday ozon miqdori kop boladi. Shu sababli ham, asosan ozondan tashkil topgan ushbu qatlam ozon qatlami deyiladi. Ozon qatlami butun atmosfera qalinligiga nisbatan olganda juda yupqa bolib, u Quyoshdan kelayotgan ultrabinafsha nurlarini tutib qolishdek muhim vazifani bajaradi va shu orqali, Yer sirtini ushbu zararli nurlanishlardan himoya qiladi. Agar ozon qatlami bolmasa, Quyoshdan Yer yuzasiga togridan-togri kirib kelgan ultrabinafsha nurlari hayot uchun xatarli bolgan bolardi.

Shu sababli, ozon qatlami sayyoramizdagi hayot uchun juda katta ahamiyatga egadir. Yuqorida aytilganidek, ikki atomli kislorod molekulasiga uchinchi atomni qoshib qoyish ancha qiyin. Lekin, osha uchinchi atomni qayta chiqib ketishi juda osondir. Shu sababli, ozon juda osonlik bilan oddiy kislorodga aylanadi. Ya'ni, u juda beqaror gazdir. Bunda, ozondan xalos bolgan bir dona kislorod atomi yana boshqa biror narsa bilan darhol birikish yolini izlay boshlaydi. Shu tariqa, ozon oddiy kisloroddan kora osonroq kimyoviy reaksiyalarga kirishadi. Ozon oddiy kisloroddan kora faolroqdir. Oz vaqtida, reaktiv dvigatellarda suyuq kisloroddan kora suyuq ozonni qollash borasida ham goyalar bolgan edi. Biroq, ozonning beqarorligi tufayli ushbu goya amalda oz yechimini topa olmadi.

Ozondan texnikada oqartiruvchi reagent sifatida ham qollaniladi. Muayyan moddalarning rangi ozon ta'sirida ochib ketishi mumkin. Shunday moddalarga ozon bilan ta'sir qilinsa, ular oqarib, tozalanadi. Shuningdek, ozon yaxshigina dezodorant, ya'ni, hidsizlantiruvchi vosita ham bola oladi.

Ozondan yana ichimlik suvi tarmogini va suvining ozini tozalashda ham keng foydalaniladi. Bunda, muayyan miqdordagi ozon havo bilan aralashtirilgan holda quvurga yuboriladi. Uning ta'sirida bakteriyalar oladi va kimyoviy chiqindilar parchalanadi. Barcha ish bitgach, ozonning ozi yana xavfsiz kislorodga aylanib ketadi va izsiz yoqoladi.

Aynan bir xil elementning ikki yoki undan ortiq turli shakllarda mavjud bolishini ilm-fanda allotropiya deyiladi. Ozon bu kislorodning allotropik shaklidir. Ozon kisloroddan shuningdek rangi bilan ham farq qiladi. U xiyol moviy rangga ega. Suyuq ozon esa qora rangga yaqin bolgan ota toq kok rangda boladi.


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda:https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda:@OrbitaUz

Google+ :https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz:https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 12.09.2018 10:20  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Kimyo darsida oqituvchi bolalarda sorayapti:

-Nodira senda eritma qanday rangda chiqdi?

-Qizil.

-A'lo, bahoing 5.

Doston senda-chi?

-Pushti rangda.

-Yaxshi, bahoing 4.

-Boltavoy sendachi, eritma rangi qanaqa?

-Qora...

-Boltavoy bahoing ikki! Sinf!!! Partalar tagiga yotinglaaaaaar....


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 780
O'qilgan sahifalar soni : 3595017

Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!