Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Qiziqarli fizika Gravitatsion tolqinlar bu olamda oltin qayerdan paydo bolishi sirini ochib berdi.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 9
Juda yomon!A'lo! 

Gravitatsion tolqinlar bu olamda oltin qayerdan paydo bolishi sirini ochib berdi.

Oltin olma duo ol... yoxud Koinot ismli alkimyogarning hunarlari haqida...

Xalqimizda ajoyib bir maqol bor: Oltin olma duo ol... deyishadi. Biz hozir falsafaga yogrilgan odobnoma darsi otmoqchi emasmiz. Shunchaki, Koinotda oltin aslida qayerdan olinishini ilmiy isbotlangani haqida ma'lumot bermoqchimiz Смешно.

Xabaringiz bor, 2016-yilda gravitatsion tolqinlarni qayd etgani bilan dunyoga tanilgan LIGO rasadxonasi olimlari fizika boyicha Nobel-2017 mukofotiga loyiq korildilar. Aslida, osha 2016-yilgi kashfiyot, ya'ni, gravitatsion tolqinlarning aniqlanishi shunchaki ularning mavjudligini tasdiqlashdangina iborat emasdi. Balki, uning ahamiyatini yanada oshiradigan jihat ham borki, u ham bolsa, LIGO rasadxonasi, astronomiyada mutlaqo yangi yonalish - gravitatsiya tolqinlari vositasida Koinotni kuzatish usulini ham ochib bergani bolgan. Ya'ni, mazkur rasadxona olimlari, Koinotdagi favqulodda yirik obyektlarning, masalan, qora tuynuklar, yoki, neytron yulduzlarning toqnashishi natijasida, butun Koinot boylab yoyilgan fazo-vaqt kontinuumining (zamon-makon uygunligining) tebranishlarini eshitishga muvaffaq bolishdi.

Lekin bu - maqsadning bir qismi edi xolos. Olimlar, gravitatsion tolqinlarni kuzatish natijalarini, boshqa oddiy teleskoplar bilan olingan kuzatuv natijalari bilan uygunlashtirib, ulardan olingan ma'lumotlarni ozaro taqqoslashlari va bir-birini toldiradigan qaydlarni topishlari mumkin edi. Shunday bolib chiqdi ham.

Fizika sohasida mashhur oynoma jurnal bolmish Physical Review Lettersning 2017-yil oktyabr sonida, LIGO rasadxonasi olimlarining jamoaviy muallifligida e'lon qilingan bir sensatsion maqola chop etildi. Maqolada ma'lum qilinishicha, yangi kuzatuvlar orqali, olimlar ikkita neytron yulduzning toqnashishidan hosil bolgan gravitatsion tolqinlarni qayd etish bilan birga, ushbu yulduzlarning toqnashuv koordinatalarini ham aniq belgilay olishgan. Bu esa, jarayonni shunchaki qayd etish bilan cheklanmasdan, aksincha, uni oddiy va elektromagnit teleskoplar orqali korish imkonini ham berdi. Ya'ni, astrofiziklar bu safar, gravitatsiya tolqinlarini ham eshitib va ham korishga muvaffaq bolishgan. Ta'kidlash joizki, ushbu kabi, Koinotdagi hodisani har tomonlama toliq qayd etilishi holatlari astrofizikada kamdan-kam uchraydi.

Har kimning oz nuqtai nazari, oz tarixi...

Gravitatsiya tolqinlari olimlarga Koinotda toqnashayotgan (yoki, allaqachon toqnashib ketgan) ota massiv yirik obyektlarning olchamlarini va ulardan bizgacha bolgan masofalarni aniqlash imkonini beradi. Keyin esa, gravitatsiya tolqinlari orqali olingan ma'lumotlardagi yetishmayotgan qismlarni toldirish uchun, oddiy va elektromagnit teleskoplar orqali olingan kuzatish natijalari ham tekshiriladi. Natijada, osha olis Koinotda toqnashgan yirik obyektlarning nimada tuzilgan bolganligi va toqnashuv oqibatida qanday kimyoviy elementlar paydo bolganini bilib olinadi. Biz korib chiqayotgan holatda esa, Koinotda ikkita ota yirik massali neytron yulduzning toqnashishi natijasida ogir atomli kimyoviy elementlar - oltin, platina va uran hosil bolgani ma'lum boldi. Albatta, bu kabi toqnashuvlar natijasida ushbu elementlar shakllanishini olimlar avvaldan taxmin qilishgan edi. Lekin, shunchaki taxmin boshqa narsa. Mana endi gravitatsiya tolqinlari yordamida ushbu taxminlarning haqiqat ekani isbotlandi. Aytish mumkinki, olimlar gravitatsiya tolqinlari vositasida Koinotning qanday mohir alkimyogar ekaniga shaxsan guvoh bolishdi.

Xaritada bilan belgilangan koordinata.

2017-yilning 17-avgust sanasining tongida, aniqrogi, soat ertalabki 8-41 da LIGO rasadxonasi sezgir asboblari, Yer sayyorasi orqali otib ketayotgan gravitatsiya tolqinlarini qayd etdi. LIGO - Amerikaning Luiziana va Vashington shtatlarida qurilgan va tashqi korinishida L harfini eslatadigan ikkita ozaro bogliq rasadxonalardir. Ular zamon-makon uygunligining mavjlanishini, ya'ni, Koinot matosining chozilib-torayishini, ilmiy til bilan aytganda esa, gravitatsion tolqinlarni aniqlash vazifasini bajaradi.

Songgi ikki yil ichida LIGO rasadxonasi, qadim otmishda sodir bolgan ikkita qora tuynuk toqnashuvidan yuzaga kelgan gravitatsiya tolqinlarini qayd etishga muvaffaq bolgan edi. Ushbu ish uchun, mazkur rasadxona olimlari 2017-yilgi fizika boyicha Nobel mukofotiga ham loyiq korilganlar. Biroq, 2017-yilning 17-avgustida qayd etilgan tolqinlar mutlaqo boshqacha xarakterda edi. Ya'ni, bu safar tolqinlar ancha kuchli bolib, taxminan 100 soniya mobaynida qayd etildi. Qora tuynuklar toqnashuvidan keladigan gravitatsiya tolqinlari atiga bir necha sekund davom etadi xolos. Bundan olimlar shunday xulosa qilishdiki, bu safargi toqnashuv, Yerga yaqin atrofdagi Koinotda sodir bolgan va sodir bolganiga hali kop vaqt otmagan.

LIGO rasadxonasi gravitatsiya tolqinlarini qayd etishi bilanoq, avtomatik ravishda, butun dunyodagi LIGO hamjamiyati a'zolariga elektron xabar yuboradi. Shunda, sayyoramiz boylab joylashgan onlab boshqa rasadxonalar va laboratoriyalardagi olimlar ham ushbu tolqinlarni qayd etishga urinib korishadi. Bu safargi tongi xabarnoma tarqalishi bilan, birinchi bolib qoyilgan tashxis shu boldiki, qayd qilinayotgan kuchli signal qora tuynuklarning toqnashuvi natijasi emas, balki, juda katta zichlikka esa massiv obyektlarning - neytron yulduzlarning toqnashuvi oqibati bolishi mumkin edi. Ogir kimyoviy elementlar ayna shunday yulduzlar toqnashishidan keyin vujudga keladi deb taxmin qilinadi.

LIGO qora tuynuklarning toqnashuvini aniqlaganda, osmonda baribir hech nimani korib bolmaydi. Chunki, oz nomiga kora, qora tuynuklar bu - qora obyektlar bolib, ozidan hech qanday axborot chiqarmaydi. Lekin, neytron yulduzlar toqnashganda esa, manzara zavq beruvchi mushakbozlikka oxshab tomosha qilishga arzigulik ota yorqin chaqnashlarni keltirib chiqarishi lozim.

Haqiqatan ham shunday boldi. LIGO rasadxonasida gravitatsiya tolqinlari qayd etilishidan atiga ikki soniya otib, NASAning Fermi nomli samoviy teleskopi osmonning muayyan qismida ota kuchli gamma-chaqnashini qayd etdi. Gamma-chaqnashi - Koinotda sodir boladigan eng kuchli portlash korinishlaridan biri bolib, ota katta quvvatli energiyaning butun Koinotga sochilishi va ota yorqin yoruglik paydo bolishi bilan kechadi. LIGO ning gravitatsiya tolqinlarni qayd etishi va ikki soniyadan keyin Fermi kuchli gamma chaqnashini kuzatishi shunchaki tasodif emasligi aniq edi.

Jarayon juda tez sodir boladi. Odatda, kuzatilgan gamma-chaqnash juda tez xiralashadi va kozdan goyib boladi. Shu sababli, bunday paytda vaqt ganimat, har bir daqiqa hisobli bolib qoladi. Shu sababli ham, olimlar juda shoshilishlari zarur boladi. Teleskopga qancha tez yetib borsang, shuncha kop ma'lumot olib ulgurasan. Oddiy va elektromagnit teleskoplardan olingan ma'lumotlar asosida, olimlar yoruglikni va uning ozgarishlarini tekshirishadi va shu orqali koplab ma'lumotlarga, shu jumladan, yuqoridagi kabi neytron yulduzlarning nimadan tuzilgani va ularning toqnashuvi natijasida materiyaning qanday ozgarishlarga yuz tutganini bilib olishadi.

LIGO rasadxonasi rahbariyati osha zahotiyoq butun dunyo boylab joylashgan boshqa aloqador rasadxonalar bilan onlayn telekonferensiya tashkil qildi. LIGO singari jihozlangan va oxshash tadqiqotlar olib boradigan yana bir rasadxona Italiyada joylashgan bolib, uning nomi VIRGO deyiladi. Telekonferensiyada, zudlik bilan kelishuv amalga oshirildi va LIGO va VIRGO rasadxonalari qayd etilgan gravitatsiya tolqinlarining manbaini aniqlashga va uning osmondagi koordinatalarini belgilashga kirishishdi. VIRGO rasadxonasi bu paytda hech qanday gravitatsiya tolqinini qayd etmadi. Chunki, VIRGOning asboblari osmonning hamma qismini ham qamray olmaydi. Lekin, VIRGO asboblari qamramagan osmon qismlari ham juda tor bolib, demakki, qayd etilayotgan gravitatsiya tolqinlarining manbaini, shunday hududlardan, ya'ni, VIRGO kuzatuv doirasiga kirmaydigan osmon qismlaridan qidirish kerak edi. Izlanishlar natijasida, tez orada qidiruv maydoni shunchaki musht kattaligigacha qisqardi. Lekin, astronomik miqyoslarda qaraganda, oddiy musht kattaligidagi osmon kengligiga ham minglab galaktikalar sigishi mumkin.

Tekshirishlarni tezkor davom ettirgan olimlar guruhi bir necha soat ichida gravitatsiya tolqinlari manbaining osmondagi joylashuvini aniqlashga muvaffaq bolishdi. Bunda, LIGO, VIRGO, Fermi va Integral rasadxonalarining olgan axborotlari ozaro uygunlashtirilib, osmonning mana bunday xaritasi hosil qilindi. Xaritadagi tortala rasadxonaning ma'lumotlari ustma-ust kelgan nuqtani esa belgisi bilan belgilab qoyishdi. Bu - ikkita neytron yulduzning ozaro toqnashgan joyi koordinatasi edi!

Zudlik bilan mazkur xarita butun dunyo boylab rasadxonalarning navbatchi astronomlariga yubordi. Shu paytda qorongulik ogushida bolgan hamma rasadxonalardagi teleskoplar osmonning osha nuqtasiga yonaltirildi.

Ha! Osha kuni astrofizikalrning kuni tugdi! Yerdagi bir necha rasadxona haqiqatan ham osmonda ikkita neytron yulduz toqnashuvidan hosil bolgan ota yorqin chaqnashni - kilonova hodisasini kuzatishga muvaffaq boldi. Quyida osha hodisaning fotosuratlarni keltirilgan. Chap tarafdagi suratda, kilonova chaqnagan paytdan bir necha soat otib olingan vaziyat. Ongdagisi esa chaqnashdan atiga tort kun otib, 21-avgustda tushirilgan surat namoyish qilinmoqda. Korinib turibdiki, atiga tort kun ichida chaqnash yogdusi sezilarli darajada xiralashgan.

Osmonning aynan osha qismining kilonova chaqnashidan atiga bir necha hafta oldin olingan fotosurati (yuqorida) va kilonova chaqnash paytidagi fotosuratlari (pastda) esa quyidagi rasmlarda keltirilgan. Tasvirlar sizga xira bolib korinishi mumkin; lekin, undan olish mumkin bolgan axborot miqdori dengiz kabidir. Tasvirlarning xiraligi sababi, esa, ular bir necha rasadxonalar tomonidan olingan fotosuratlarni ozaro ustma-ust uygunlashtirish orqali hosil qilinganligi tufaylidir.

Neytron yulduzlar qanday toqnashadi?

Neytron yulduzlari - biroz galati, noodatiy kosmik jismlardir. Ular yulduzning gravitatsion kollapsi (masalan, ota yangi chaqnashi) natijasida vujudga keladi. Tasavvur qiling, massasi Quyosh massasi bilan teng bolgan, lekin diametri esa atiga 25 km bolgan obyekt qanday ulkan zichlikka ega boladi?! Neytron yulduzlar shunday favqulodda ulkan zichlikka ega yulduzlar boladi. Bu taxminan 330 000 ta Yer sayyorasining Toshkent shahriga teng keladigan shar olchamida siqilgani kabi zichlikka teng boladi. Neytron yulduz ichkarisidagi bosim shu qadar favqulodda ulkan boladiki, bunday bosim ostida faqat neytronlargina turish bera oladi. Shu sababli ham yulduz nomi neytron yulduz deyiladi.

Biz korib chiqayotgan hodisada, Yerimizdan taxminan 130 million yoruglik yili masofasidagi galaktikada ikkita qoshaloq neytron yulduz bir-birining atrofida raqsga tushgan. Ilmiy tilda aytadigan bolsak, u yerda ikkita neytron yulduz, umumiy massalar markazi atrofida aylanib, bir-biriga tobora yaqinlashib borgan va oxiri ozaro toqnashib ketgan. Toqnashuv natijasida esa, butun Koinot boylab vaqt va fazoni egrilantiruvchi (koinot matosini tebrantiruvchi) kuchli energiyali tolqinlarni hosil qilgan. Shu bilan birga, ota kuchli energiyali gamma-chaqnashi yuzaga kelgan. Gravitatsiya tolqinlari ham, gamma-nurlar ham fazo boylab yoruglik tezligida harakatlangan. Bu ham bolsa, Albert Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasining yana bir amaliy isboti boldi. Ehtimol, osha qoshaloq neytron yulduz ozaro toqnashib, qoshilib ketgach, balki yangi bir qora tuynuk hosil qilgandir. Chunki, ularning massasi buning uchun yetarli darajada bolgan. Biroq, olimlar hozircha bu borada aniq bir xulosa qilgani shoshilishmayapti.

Lekin hozirda aytilayotgan aniq gap shuki, osha qoshaloq neytron yulduz toqnashuvidan keyin, koplab neytronlar ozaro qoshilishib ketdi va davriy jadvaldagi ogir atomli elementlarni, xususan, oltin, platina va uranni hosil qildi.

Bizning tanamiz ham, va umuman, Yerda va samoda mavjud hamma-hamma narsa yulduz moddasidan tashkil topgan. Koinot yaralishidagi Ulkan Portlash natijasida, avvaliga faqat yengil kimyoviy elementlar - vodorod va geliy paydo bolgan. Ushbu elementlarning birlashishi va birikishi natijasida esa yulduzlar vujudga kelgan. Yulduzlardagi termoyadro reaksiyalaridan esa qolgan massasi biroz ogir elementlar paydo bola boshlagan.

Yulduzlarning kollapsga uchrab keyinchalik portlashi natijasida, yanada ogir elementlar hosil bolgan. Lekin, olimlar tabiatda oltin va platinaning paydo bolishi uchun, yulduzlardagi termoyadro reaksiyalari ham va yulduzning kollapsi ham yetarli energiyaga ega emasligini bilishardi. Hattoki, ota yangi chaqnashlari ham, ushbu nodir qimmat elementlarning paydo bolishiga yetarli quvvatga ega bolmaydi.

Albatta, olimlar kilonova chaqnashi (ya'ni, ikki neytron yulduzning toqnashishi) natijasida ushbu metallar hosil bolsa kerak degan taxminni avvaldan muhokama qilib kelishgan. Lekin, bu taxminlar mana endi, LIGO, VIRGO, Fermi va boshqa rasadxonalar astronomlarining jonbozliklari evaziga, hamda, gravitatsion tolqinlar vositasida ilmiy tasdiqlandi. 2017-yil 17-avgustda chaqnagan kilonova, platina va tillaning aynan neytron yulduzlardan hosil bolishini amalda korsatib berdi. Aytish mumkinki, astronomlar Koinot ismli buyuk alkimyogarning ishni oz kozlari bilan kuzatishga muvaffaq bolishdi.

Ushbu maqolani yozar ekanman, kompyuter klavishlariga bosim otkazayotgan qolimdagi tilladan yasalgan nikoh uzugi albatta e'tiborimni tortdi. Oylab qarasam, demak u qachonlardir, Koinotda, qoshaloq neytron yulduz moddasidan paydo bolgan ekan-da! (olaaaa ??????)

Astronomiya yangi davrga qadam qoymoqda.

Avvallari munajjimlar osmonni shunchaki oddiy koz bilan kuzatar edilar. Osha munajjimlarning aksariyati, samoviy jismlar harakatini ilm-fan uchun emas, balki, qandaydir bolmagur bashoratlar tuzishga va uydirma-toqima tole'nomalar yozish uchun kuzatishgani ham rost gap. Keyinchalik fan taraqqiy etib borgani sayin, astronomik kuzatishlar ham takomillashib bordi. Xususan, teleskoplar rasadxonalarning asosiy ish quroliga aylandi. Endi, Koinotni shunchaki koz bilan kuzatish jarayonini olimlar qurollanmagan koz bilan kuzatish deb atay boshladilar. Astronomiya ham munajjimlar bashorati tuzishdek bolmagur ishdan voz kechib, haqiqiy ilm bilan shugullanishga otdi. Hozirda esa olimlar Koinotni nafaqat oddiy teleskoplar bilan, balki, radiotolqinlar, rentgen tolqinlari, infraqizil, ultrabinafsha nurlari diapazonlarida ham kuzata oladigan mukammal elektromagnit teleskoplarga egalar. Endilikda, ushbu an'anaviy kuzatish usullari qatoriga, Koinotni gravitatsion tolqin vositasida kuzatish usuli ham qoshildi. Bu esa, kuzatishlarni yanada keng diapazonda olib borish, oddiy teleskoplardan olib bolmaydigan ma'lumotlarni olish imkoni beradi. Xullas, endi Koinotni yanada toliq va mukammalroq organish imkoni yuzaga keldi.

Voqe'likning ahamiyatini shunday tasavvur qilish mumkin: masalan, siz derazasi yoq xonada otirib, momaqaldiroq gumburlashini eshitar edingiz. Bunda siz faqat eshitganingiz sababli, voqe'lik haqida toliq tasavvur hosil qila olmaysiz. Aytaylik, siz uni qaysi tomonda gumburlaganini bilolmaysiz. Chaqmoq chaqnashiniku kora olmasliginigiz aniq. Endi, tasavvur qiling-a, shunday xonadan siz boshqa xonaga - derazalari bor joyga otdingiz. Siz endi shunchaki momaqaldiroqni gumburlashini eshitish bilan cheklanmasdan, balki, chaqmoq chaqishini ham kora olasiz. Farqni sezayotgandirsiz? Derazasiz xonada shunchaki momaqaldiroq gumburlashini eshitish umuman boshqa, derazali xonada chaqmoq chaqishini korib turib, momaqaldiroq ovozini eshitish mutlaqo boshqa narsa. Har ikkalasidan olinadigan bilimning, foydali ma'lumotning farqi yer bilan osmoncha bor.

Gravitatsion tolqinlarni kuzatishdagi eng yaxshi tarafi - ushbu jarayonning tezkorlik talab etmasligidir. LIGO va VIRGO rasadxonalari Yer yaqin atrofidan otgan har qanday gravitatsiya tolqinlarini osha kunning ozidayoq qayd etadi. Qayd etilgan har bir signal esa, Koinotning qaysidir bir qismida yangi oltin va platinaga tola yangi xazinalar oroli paydo bolganini, yoki, qayerdadir ikkita qora tuynuk toqnashganidan boxabar qiladi. Lekin, gravitatsiya tolqinlari bizga avval xayolimizga ham kelmagan, qandaydir, mutlaqo yangi samoviy hodisalar haqida ham axborot berishi mumkin. Xuddi, Galiley teleskopini Yupiterga qaratmagunicha, boshqa sayyoralarning ham tabiiy yoldoshlari bolishi mumkinligi birovning miyasiga kelmagani singari, biz ham gravitatsiya tolqinlarini qayd etishni organmaguncha, yetti uxlab tushimizga ham kirmagan Koinot hodisalarini ozimiz uchun kashf qilishimiz mumkin. Astronomlar esa Ulkan Portlashning ozidan qolgan gravitatsiya tolqinlarini tutishdan umidvor tarzda, LIGO va VIRGO rasadxonalari asbob-uskunalarini mukammallashtirish ustida bosh qotirishmoqda. Yaqin orada, biz Koinot haqida yanada yangi va olamshumul yangiliklardan xabardor bolsak ajab emas...

Maqolaning asl manbai ingliz tilida ushbu havolada


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 25.08.2018 14:43  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Bildirilgan fikrlar   

 
0 #1 Javob: Gravitatsion tolqinlar bu olamda oltin qayerdan paydo bolishi sirini ochib berdi.Ozod 2018-01-30 20:32
Yaxshi maqola.
Iqtibos
 

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

"Dohiyona" qisqartirish:

????????????????????????


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 780
O'qilgan sahifalar soni : 3594406

Tafakkur durdonalari

Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i - MAKTABDIR! (M Behbuduy)