Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Qiziqarli kimyo Temir - mustahkam element

Temir - mustahkam element

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 4
Juda yomon!A'lo! 

Temir - mustahkam element

Jahon mumtoz adabiyotining eng qadimiy namunalaridan biri Gomerning Iliada dostoni sanaladi. Ushbu doston taxminan eramizdan avvalgi 800-yilda yozilgan bolib, taxminan eramizdan avvalgi 1000-yil atrofida bolib otgan Troya qal'asi qamali haqida hikoya qiladi. Afsonalarga kora, osha qamal 10 yil davom etgan emish.

Dostonda naql qilinishicha, osha janglarda qatnashgan jangchilarda qurol-aslaha, oq-yoy va sovutlar bronzadan yasalgan bolgan.

Odamzot rudalarni qayta ishlab metall olishni organib olgandan keyingi ishlab chiqarish yolga qoyilgan eng birinchi qattiq va pishiq metall bu - bronza bolgan. Bronza ozi sof metall emas, balki, mis va qalay metallarining qotishmasidir. Tarixda bronza metalli eng keng qollangan davrni bronza davri deyiladi.

Davriy jadvaldagi 26-raqamli element - temir ham odamlarga juda qadimdan ma'lum. Temirdan yasalgan buyumlar eramizdan avvalgi 4000 yillikka tegishli Misr saganalaridan ham topilgan. Lekin, u paytlarda temir yarimqimmatbaho metall sanalgan. Masalan, yana osha Iliada dostonida qayd etilgan sport musobaqalarida golib atletga temir medal mukofot qilib berilgani qayd etiladi. Eramizdan avvalgi 1500-yilgacha bolgan davrlarda odamlar temirni qanday qilib kop miqdorlarda olishni va undan buyumlar va qurol-yaroq tayyorlashni bila olishmagan.

Temirni sof holda ajratib olishni va undan qurol-yarog, hamda boshqa buyumlar tayyorlashni ozlashtirgan ilk xalq bu Kichik Osiyo (hozirgi Turkiya) hududida yashagan xettlar bolishgan. Xettlar temirdan yasalgan oq-yoy va boshqa qurollar, shuningdek, dubulga, qalqon va sovut bilan qurollanib jang maydonida paydo bolishganda, ularga robaro kelgan dushmanlar qandaydir maxfiy qurolga duch keldik deb oylashgan. Bronzadan yasalgan xanjar va oyboltalar temir dubulga oldida ojiz qolardi. Ularning tigi qayrilib, dami otmaslashib qolardi. Temir oybolta, oq-yoy va xanjarning tigi esa bronza qalqon va sovutni qiyinchiliksiz teshib otib ketar va dushmanga mislsiz talafot yetkazardi. Ya'ni, temir bronzadan kora sezilarli darajada qattiq va pishiq bolib chiqqan.

Temirni olishni va unga ishlov berishni ozlashtirish asnosida, qadimgi xalqlar birin ketin bronzadan voz kechib temir madaniyatiga ota boshlashdi. Shu tariqa, tarixda bronza davri tugab, temir davri kirib keldi. Eramizdan avvalgi 600-yil atrofida kohna dunyoning deyarli barcha mamlakatlari qoshinlari istisnosiz ravishda temir qurol-yaroqqa otishgan.

Hozirda temir metallar ichida eng arzonlaridan biri sanaladi. Temirning ayrim markalarining bir kilogrammi atiga 10 sent turadi. Temir - yer qobigida eng kop tarqalgan metallardan biri bolib, faqat alyuminiygina undan koproq tarqalgan. Temirning yer qobigidagi umumiy ulushi 5% atrofida baholanadi. Temirni shunchalik keng tarqalganligi va uni turli birikmalardan va rudalardan ajratib olish osonligi sababli, uning narxi shunday arzon hisoblanadi.

Yer qobigining quyi qatlamlarida, ichkarilab, chuqurlashib borgan sari ruda tarkibidagi temir miqdori ham ortib boraveradi. Yer sayyorasi yadrosining 8000 km diametrga ega markaziy qismi ham erigan chog holatidagi temirdan iborat deb taxmin qilinadi. Umuman olganda, sayyoramiz vazning 40% yaqin qismini aynan temir tashkil qiladi.

Temir shuningdek Yerga ochiq koinotdan ham muntazam kelib tushadi. Chunki, Quyosh tizimi ichida daydib yurgan katta-kichik meteoritlar va asteroidlarning asosiy massasini ham aynan temir moddasi tashkil qiladi. Xabaringiz bor, bunday meteoritlar har kuni millionlab sonda Yer atmosferasiga kirib keladi va sayyoramizning turli mintaqalariga qulaydi. Ularning ba'zilari oddiy tosh kattaligida bolsa, ba'zilari tarvuzdek boladi. Yer sirtiga yetib kelgan va olimlar tomonidan topib organilgan meteoritlarning tarkibida 90% qismi temir ekani statistikadan ma'lum (qolgan 10% qismi asosan silikatlardan iborat boladi). Iliada dostonida va boshqa xalqlarning afsonalarida ham osmondan tushgan temirdan yasalgan va shu sababli ham ilohiy kuchga ega bolgan shamshirlar haqida soz ketgan joylar mavjud. Tabiiyki, osha temirning osmondan tushganligi hecham ajablanarli emas. Chunki, meteoritlar Yerga osha zamonlarda ham albatta har kuni tushib turgan.

Temir - tirik organizmlar uchun hayot uchun eng zaruriy elementlardan biridir. Issiqqonli organizmlarda, shu jumladan odam organizmida temir moddasi qonning eng muhim qismlaridan biri sanaladi. Aslida qonning rangi qizil bolishining asosiy sababchisi ham aynan temir elementidir. Opkalarda kislorodni olib butun tana boylab tarqatadigan qon elementini gemoglobin deyiladi. Gemoglobin molekulasi tort atom temir elementidan tashkil topgan boladi va aynan osha atomlar oziga kislorodni biriktirib, organizm boylab tashib manzilga yetkazadi. Ortacha qomatli odam organizmida taxminan 3 kg gacha temir elementi mavjud boladi. Organizmida temir moddasi yetishmayotgan odam xorgin va solgin yuz ifodasi bilan ajralib turadi. U tez charchaydigan va toliquvchan bolib qoladi. Temir yetishmasligi holati tibbiyotda anemiya deyiladi va u jiddiy kasallik sanaladi. Anemiyani ortga surmay, darhol davolashga kirishish lozim.

Anemiyani davolashning usullaridan biri - bemorni tarkibida temirning oddiy birikmalariga boy bolgan oziq-ovqat mahsulotlari, yoki, preparatlar bilan ratsional oziqlantirishdir.

Sanoat uchun temir olishning eng muhim manbasi bu temir rudasi bolib, konchilari tilida temir rudasini gematit deyiladi. Gematit - temirning kislorod bilan birikmasi,ya'ni, temir oksidi bolib, uning molekulasida ikkita temir atomiga uchta kislorod atomi birikkan holda boladi. Gematitga boy tuproq va rudalar odatda qizil rangda boladi. Olimlarning fikricha, Mars sayyorasining qizil rangi ham, uning sirtidagi tuproqning gematitga toyinganligi sababidan bolishi mumkin ekan. Gematit rudasining turlaridan bir bolgan qizil oxra moddasini rassomlar qizil pigment sifatida ishlatishadi. Shuningdek, ushbu moddaning kukun korinishini shisha ishlab chiqarishda sayqallash xom ashyosi sifatida qollaniladi. Ayniqsa, yuqori shaffoflikka ega optik linzalar va tiniq kozgular ishlab chiqarishda qizil oxra kukuni sayqallash bosqichining asosiy orinini egallaydi.

Temir rudasining yana bir turi magnetit deb nomlanadi. Magnetit molekulasida uch atom temir va tort atom kislorod mavjud boladi. Bundan tashqari, temir rudalarida albatta doimo katta miqdorda turli silikatlar va boshqa aralashmalar yoldosh boladi.

Odamlar temirni sof holda ajratib olishlarini organishlariga eng katta tosqinlik qilgan narsa ham aynan shu silikatlar bolgan. Shuningdek, kisloroddan qutilishni organish ham oson bolmagan. Temirni sof metall holida olish uchun rudani koks va ohaktosh bilan birgalikda domna pechi vositasida qizdirish orqali ajratishni organib olishgachgina, ajdodlarimiz temirdan istagan narsani tayyorlay oladigan zamonga qadam qoyishgan.

Domna pechlarida eritib olingan temirni quyma choyan deyiladi. Chunki, bunday temir keyinchalik alohida holda yana eritiladi va qolipga quyilib, kerakli shaklga keltiriladi.

Quyma choyan tarkibida kop miqdorda boshqa aralashmalar ham mavjud boladi. Aralashmalar ichida asosiysi - uglerod bolib, u choyanga koksdan otadi. Quyma choyan tarkibida 2% dan 4,5% gacha uglerod bolishi mumkin. Shuningdek, quyma choyanda 2,5% atrofida kremniy, hamda, juda oz-ozdan bolsa-da, fosfor, oltingugurt va boshqa elementlar mavjud boladi.

Quyma choyan yetarlicha pishiq va qattiq bolib, u temir mahsulotlari ichida eng arzoni sanaladi. Choyandan tayyorlangan detallar bosim va ogirlik doim bir xil boladigan orinlarda qollanishi mumkin. Lekin, choyan zarbalarga nisbatan, hamda, bosim ozgarishlariga nisbatan chidamsiz. U mort metall bolib, tez yediriladi va qiyshayib, sinib ketishi ham mumkin.

Choyanni qayta ishlash va unga ohaktosh va yana temir rudasi bilan ishlov berish orqali sof temir metallini ajratib olish mumkin. Lekin, sof temir quyma choyandan kora yumshoq va oson egiluvchan boladi. Shu sababli ham, temirni sof holatda qollash sohalari ancha chegaralangan. Uni asosan kimyo sanoatida katalizator sifatida sof holatda qollaniladi. Metallokosntruksiyalar va qurilish ishlari uchun, hamda, texnika va mashina detallari uchun qollaniladigan temir esa odatda sof temir bolmay, balki, temirning boshqa navlari, asosan polatdan tayyorlanadi. Polat - temirning sof holatdagisi va quyma choyan orasidagi oraliq navi bolib, lekin u pishiqligi va mustahkamligi borasida hamma temir navlaridan ustun turadi. Polatda uglerod miqdori 0,15-1,5% atrofida boladi.

Quyma choyandan polat olishning bir necha usullari mavjud. Shunday usullardan biri bessemer pechi (yoki, bessemer konverteri) deyiladi. Bessemer pechlarining eng asosiy xususiyati - ularda temir rudasi tarkibidagi fosfor, oltingugurt va boshqa keraksiz aralashmalar maksimal chiqarib tashlanadi va keyin kerakli miqdorda uglerod va ba'zi boshqa elementlar bilan boyitiladi.

Barcha temir navlari orasida ishlov berish va toblash orqali kerakli darajadagi pishiqlik va puxtalikka yetkazish qulayligi borasida polat birinchi orinda turadi. Bunda temir avvaliga qizarib, chog holatiga kelgunicha qizdiriladi va songra uni birdaniga sovuq (muzdek) suvga solinadi. Mazkur jarayon metallurglar tilida metallni boshatish deyiladi. Polatning pishiqlik va qattiqlik borasidagi muayyan xususiyatlari, uni tayyorlash jarayonida temirning qanday toblangani va tarkibida uglerod qancha miqdorda qoshilgani bilan bogliq boladi. Agar polat tarkibida uglerod miqdori 0,2% dan kam bolsa, u kam uglerodli polat deyiladi. Bunday polat xossalariga kora choyanga oxshab ketadi va juda arzonligi tufayli, hozirda deyarli choyanning ornini egallab bolgan. tarkibida 0,2% dan 0,6% gacha uglerod tutadigan polatni konstruksion polat deyiladi. Qurilish uchun ishlatiladigan metall balkalar, kopriklar va boshqa inshootlarning metall asoslari va metallokonstruksiyalar aynan shunday polatdan quyiladi. Polat navlari ichida eng pishiq va qattigi instrumental polat deyiladi. Instrumental polatda 1-1,5% uglerod mavjud boladi. Mashina va mexanizmlarning harakatlanuvchi metall detallari, turli muhandislik ish qurollari va tigli kesish asboblari shunday navli polatdan tayyorlanadi.

Polatning xossalari shuningdek, temir va ugleroddan tashqari, unga boshqa qoshimchalarning qoshilganligi va ularning nisbati bilan ham belgilanadi. Hozirda jahon bozorida polatning yuzdan ortiq navlari mavjud. Butun dunyo boylab har yili millionlab tonna polat ishlab chiqariladi. Avtomobilsozlik sanoati jahon polat ishlab chiqarishining deyarli 20% qismini iste'mol qiladi. Ishlab chiqarilgan polatning qolgan qismi esa, asosan, mashinasozlik, temir yol qurilishlari va qurilish sohalariga yonaltiriladi. Hozirda insoniyat polatdan shu darajada keng foydalanmoqdaki, tarixchilar hozirgi davrni qorqmay polat davri deyish mumkin deb ta'kidlashmoqda.

Zamonaviy dunyoda polat odamzot hayotini shu darajada ozgartirib yuborganki, endilikda sivilizatsiyamizni usiz tasavvur etib bolmaydi. Xususan, barcha yirik shaharlardagi osmonopar bino va inshootlar aynan polat tufayli shu maqomda qad rostlashgan. Avvallari binolar asosan yogoch va gishtdan qurilgan zamonlarda, bino balandligi bir necha qavatdan ortishi mumkin emas edi. Chunki, bunda bino ogirligi uning asosiga quyilgan poydevorni (fundament) pachoqlab tashlardi. Hozirda yuzlab qavat balandlikka ega bino va inshootlar istisnosiz ravishda faqat polat karkas asosiga quriladi. Polat asosida qurilgan binolarda tashqi qoplamani oynavand qilishi orqali yanada jozibador va shu bilan birga yengil qilish urfga kirmoqda.

Yuzlab qavatli zamonaviy osmono'par binolarning barchasi po'lat tufayli qad rostlagan

Polat shunchaki mustahkam bolib qolmay, balki, ajoyib elastik xossaga ham ega. Agar polatga tashqi omillar ta'sir qilishi natijasida u egiladigan bolsa, osha ta'sir kuchi yoq bolishi bilan, polat yana oz holiga qaytadi. Shu sababli ham, me'morlar yuzlab qavatli osmonopar binolarni shamol va zilziladan qorqmay bunyod etishadi. Insoniyat aynan polat tufayligina osma kopriklar va boshqa murakkab me'moriy-muhandislik yechimlarini barpo eta olmoqda. Xulosa qilib aytganda, qayerdaki pishiqlik va mustahkamlik zarur bolsa, osha joy uchun polatdan otadigan metall boshqa yoq. Boz ustiga, u eng arzon metall hamdir.

Biroq, ushbu eng pishiq va eng arzon metallning ham oziga yarasha ayrim kamchiliklari mavjud. Bunday kamchiliklardan eng jiddiysi - uning kislorod bilan osongina birikib qolishidir. Kislorod bilan birikish reaksiyasi ba'zi navlarda juda tez, ba'zilarda esa birmuncha sekin kechishi mumkin. Oddiy xalq tilida bu jarayonni zanglash deyiladi. Ya'ni, temir buyumlar va konstruksiyalar nam havo ta'sirida zanglab qoladi. Bunda, temir suv va kislorod bilan birikib, temir gidrat oksidi hosil qiladi.

Afsuski, zang bu - kukun korinishida uqalanadigan modda bolib, u temirni himoya qilmaydi; aksincha, qatlam-qatlam tarzida kochib-kochib, temirni yemirib boradi. Shu sababli, ham temir va uning navlarini, ayniqsa polatni maxsus himoya qatlami bilan ta'minlash kerak boladi. Buning uchun odatda polat konstruksiyaning sirti maxsus boyoqlar bilan boyaladi. Har yili zanglash tufayli dunyo boyicha millionlab tonna temir yaroqsiz holga kelib qoladi. Zanglagan detallarni almashtirish uchun yana shuncha polat sarf-xarajat qilinadi. Bu esa, ulkan miqdordagi iqtisodiy zarar va qoshimcha xarajat demakdir.

Garchi, zang har yili shuncha katta ziyon keltirayotgan bolsa hamki, lekin undan naf chiqadigan ayrim sohalar ham mavjud. Masalan, zangni alyuminiy qirindilari bilan aralashtirilsa, termit deb nomlanuvchi modda olinadi. Ushbu aralashma qizdirilsa, alyuminiy va temir oksidi ozaro reaksiyaga kirishadi va jarayonda kop miqdorda issiqlik energiyasi ajralib chiqa boshlaydi. Reaksiyadagi harorat 3000 ? gacha boradi. Termitdan payvandlash ishlarida foydalaniladi. Masalan, temiryol ustalari relslarni payvandlashda termitdan foydalanishadi.

Siz albatta temir haqida gap ketganda, uning magnitga tortilishini yodga olasiz. Maqola davomida hali bu xossa haqida gap ochilmaganiga ham hayron bolayotgandirsiz. Ha, payt endi keldi. Temir - metallar ichida magnetizm xossasiga ega bolgan eng asosiy metalldir. Shuningdek u magnit xossasi eng kuchli bolgan metall bolib, magnit haqida eslanganda, birinchi bolib temir yodga olinishi bejiz emas. Magnetizm bu - energiyaning bir korinishi bolib, u energiyaning yana boshqa bir korinishi - elektr bilan doimo birga yuradi. Ichidan tok oqib otayotgan istalgan otkazgich sim magnit xossasiga ega boladi va unga temir bolaklari yaqinlashtirilsa, sim va temir bir-biriga tortiladi. (Nima uchun otkazgich sim aynan temirni tortishi, boshqa metallarni esa tortmasligi hali-hanuz ilm-fan oldidagi jumboqlardan biridir).

Agar, ichidan tok oqib otayotgan simlarni galtak shaklida orab chiqilsa, unda har bir oralgan tola, oziga teginib turgan qoshni tolaning magnit kuchini yanada kuchaytiradi va natijada, galtakka oralgan simning magnit kuchi, aynan shunday uzunlikdagi togri tortilgan simning magnit kuchidan ancha kuchli bolib qoladi. Agar, shunday tarzda, simni temir ozak atrofida orab chiqilsa, natijada temir ozakli galtak hosil boladi. Bunday galtak kuchli elektromagnit xossalarga ega bolib, elektrotexnikada juda keng qollanadi.

Temir ozakli galtakning magnit kuchi osha temir ozakning uchlarida, boshqacha aytganda, qutblarida eng kuchli boladi. Shu sababli ham, temir bolaklari aynan qutblarga koproq tortiladi. Temirning ushbu kuchli elektromagnit xossasidan, temir va polatni kotarishda, metallolom tashishda kotarma kuch sifatida foydalaniladi. Elektromagnit kuchi metallurgiya va metallolom korxonalarida tonnalab metallni joydan-joyga kochirishda va yuklashda asosiy vosita sanaladi.

Albatta, temir va magnitning ozi, hamda, elektr otkazayotgan simlardan tashqari, boshqa koplab moddalar ham magnit xossasiga ega. Lekin, boshqa moddalarning magnit xossasi deyarli sezilarsiz bolgan uchun, ular haqida biz ham deyarli bilmaymiz.

Polatning aksariyat navlarida atomlarning erkin harakati sof temirnikichalik bolmay, balki, birmuncha cheklangan boladi. Ya'ni, polatning atomlari muayyan tartibda joylashgan bolib, ularga elektr ta'sir qilganda ham va tok ta'siri ochirilganda ham bir xil tartibda qolaveradi. Shu sababli, bunday polatdan tayyorlangan magnitni doimiy magnit deyiladi. Kopchiligimizga yaxshi tanish bolgan taqasiman oyinchoq magnitlar aynan shunday polatdan yasaladi. Magnit kuchi nisbatan past va sezilarsiz bolgan moddalar paramagnitiklar deyiladi. Temir va boshqa kuchli magnitlar esa ferromagnetiklar deyiladi.

Biz maqola avvalida tilga olgan magnetit temir rudasi shuningdek magnit temiri ham deyiladi va u tabiiy magnit manbasi sanaladi. Temirning magnit xossasi ilk bora qadimgi Yunonistonning Magneziya togli hududida yashagan odamlar tomonidan organilgan va foydalanila boshlangan edi (shuningdek magniy va marganets elementlari nomi ham aynan shu hudud nomi bilan bogliq).

Umuman olganda, bizning butun boshli sayyoramizning ozini ham ulkan magnit bolagi singari tasavvur qilishimiz mumkin. Kompas orqali dunyo tomonlarini aniqlash ham Yerimizning aynan shu magnit xossasidan foydalanish evaziga amalga oshadi.

Orta asrlarda tashqi korinishidan temirga oxshash, lekin, xossalari keskin farq qiluvchi yana ikki metall nemis konchilarini toza xunob qilar edi. Temir deb oylab olingan rudadan temirga mutlaqo oxshamaydigan metall chiqib kelgani uchun, nemis konchilari uni yer ostida yashovchi yomon pakana odamchalar - gnomlar sehrlab qoygan va shu sababli yaroqsiz bolib qolgan temir deb oylashgan. Nemislar pakana odamni, shuningdek gnomlarni kobold deb atashgan. Aynan shu atama orqali davriy jadvaldagi 27-raqamli element - kobaltga nom berilgan. Yana bir shunga oxshash yaroqsiz metallni konchilar kupfernikel deb atashgan. Bu sozning ma'nosi shayton misi degani bolib, keyinchalik uning tarkibidagi nikel sozi 28-elementga biriktirilgan. Kobaltni ilk marta 1735-yilda Georg Brandt tomonidan sof holda olingan bolsa, nikelni esa, 1751-yilda Aksel Frederik Kronstedt tomonidan olingan.

Kobalt va nikel avvallari konchilarni xunob qilganini aytib otdik. Temirning ozi ham ba'zan odamlar bilan shunday hazillashib turardi. Xususan, tabiatda keng tarqalgan temir kolchedani minerali bir atom temir va ikki atom oltingugurtdan iborat boladi. U tabiiy holda oltin kabi yaltirab tovlanadi. Qimmatbaho metallar bilan endi-endi tanishayotgan kishilarni ushbu kolchedan toza gangitib, keyin esa hafsalasini dabdala qilar edi. Shu sababli ham, qalbaki tilla bolib korinadigan ushbu temir moddasini avvallari jinni tilla deb yuritishar edi.

Nikel ham, kobalt ham odatda temir rudasi bilan yoldosh holda chiqadi. Yer qobigining 3% ga yaqin qismini nikel tashkil qiladi. Kobalt esa 0,25% ulushni egallaydi xolos. Lekin, nikel shunchalik kop koringani bilan, uning asosiy qismi olish imkonsiz bilan tubliklarda - Yer yadrosida joylashgan. Yer yadrosining 90% qismi temir bolsa, qolgan 10% qismi nikel ekani ma'lum. Yer qobigida esa nikel ancha noyob metall bolib, kam uchraydi.

Nikel bilan kobalt temirdan kora taxminan 10% ga ogirroq va pishiqroq boladi. Agar kobalt va nikel ham temirchalik kop bolganda, ushbu metallardan ham keng miqyosda foydalanish mumkin bolardi. Ular temirdan kora mustahkamroq bolish bilan birga, zanglamasligi bilan ham bizga koproq foyda keltirgan bolardi. Biroq, tabiat kobalt va nikelni unchalik ham kop yaratmagan.

Shunga qaramay, metall konstruksiyalarning sirtini nikel qoplama bilan qoplash orqali, ularning zanglamas qilish mumkin. Buning uchun, nikel qoplama qilish zarur bolgan metallni nikel eritmasi mavjud bolgan suyuqlikka solinadi va undan elektr toki otkaziladi. Agar, hamma shartlar togri bajarilsa, nikel atomlari temirdan yasalgan detal ustiga kelib otiradi va sirtini toliq qoplaydi. Natijada, nikel qoplama bilan qoplangan detal zanglamaydigan boladi. Boz ustiga u yarqirab, chiroyli holatga keladi. Ushbu jarayonni galvanizatsiya deyiladi.

Kobalt va nikel ham magnit xususiyatiga ega. Garchi ular temir singari kuchli magnit bola olmasa-da, harholda, qolgan boshqa barcha metallardan kora kuchliroq magnit sanaladi. Agar, nikel, kobalt va temirni muayyan nisbatlarda aralashtirib, qotishma hosil qilinsa, natijada olingan metall temirning ozidan ham kuchliroq magnit xossasi kasb etadigan boladi. Masalan, 2/3 qismi nikel va 1/3 qismi temir bolgan permalloy deb nomlanadigan qotishmaning magnit kuchi polatdan tayyorlangan doimiy magnitnikidan sezilarli darajada kuchli boladi. Yanada kuchliroq bolgan magnitni nikel, kobalt, alyuminiy va temir qotishmasidan tayyorlash mumkin. Bunday magnit alniko deyiladi.

Metallni yalangoch holatda magnit qilib ishlatmaslik uchun mayda temir qirindilari plastik qobiq ichiga joylashtiriladi. Bunday magnitlar ham juda kuchli bolib, plastikning yumshoqligi evaziga, magnitni istalgan shaklga solish imkoniyati paydo boladi.

Nikellangan polat (yoki, nikelli polat) mustahkamligi borasida oddiy polatda ancha ustun turadi. Uning tarkibida 3% atrofida nikel mavjud boladi. Dunyo boyicha ishlab chiqariladigan nikelning katta qismi aynan nikelli polat ishlab chiqarishga sarflanadi. Nikelli polat turlaridan biri invar deb nomlanadi va uning 5/8 qismi temir, 3/8 qismi nikeldan iborat boladi. Invarning ota pishiqligi va mustahkamligidan tashqari yana bir juda muhim xossasi mavjud. Ushbu xossa texnika sohasida, ayniqsa aviatsiya va kosmik texnologiyalarda benazirdir. Ya'ni, invar issiqlik ta'sirida deyarli kengaymaydi va sovuqda toraymaydi. Oddiy polat turlari esa bunday xossa bilan maqtana olmaydi. Invarning issiqlikka va sovuqqa ta'sirchanligi (kengayish va siqilishi) oddiy polatnikidan 1/15 nisbatda yaxshiroqdir.

Kobalt nikeldan kora qattiqroqdir (nikel esa temirdan qattiq). Metallurgiyada ma'lum qotishmalar ichida kobaltli qotishmalar eng pishiq va qattigi sanaladi. Kobalt qotishmalari fanda stellitlar deyiladi. Stellitlar ota yuqori haroratlarga ham bardoshli qotishmalar bolib, metall eritish dastgoh va uskunalari odatda aynan stellitlardan tayyorlanadi. Shuningdek, stellit qotishmalar metallarning ozaro ishqalanishi natijasida yuzaga keladigan harorat ozgarishlariga ham juda chidamliligi bilan, turli ish asboblari - ombur, mexanik kalitlar, bolga va sandon yasash uchun ham juda bop metallar sanaladi.

Vodorod haqidagi hikoyamizdan sizga yaxshi ma'lumki, vodorod atomi bilan bombardimon qilish orqali osimlik moyini qoyiqlashtirib (qattiqlashtirib) yogga aylantirish mumkin. Bu jarayonda, agar shunchaki moyni vodorod bilan oqqa tutilsa, jarayon juda kop vaqt oladi va uzoq choziladi. Lekin, oziq-ovqat texnologiyalari va kimyosi sohasi mutaxassislari, jarayonga muayyan metall kukunlarini qoshish orqali, uni sezilarli darajada tezlashtirish mumkinligini yaxshi bilishadi. Jarayonni tezlashtiruvchi ushbu metall kukunini katalizator deyiladi. Moyni yoqqa aylantirishda eng arzon metall katalizator - nikel kukuni hisoblanadi.

Siz Fantomas filmini korgan bolsangiz kerak. Osha filmda fantomas bir hujjatga imzo qoygach, bir necha daqiqadan keyin imzo ochib ketadi. Bu filmning ozi singari fantastik emas, balki, haqiqatan ham bor narsa. Mazkur turdagi siyohni kobalt yordamida tayyorlanadi. Kobalt birikmalari quruq holatda kok siyoh rangida boladi. Namgarchilik ta'sirida kobalt atomiga suv birikib boradi va natijada rangi qirmizi tusga kira boshlaydi. Bunday eritmadan siyoh tayyorlansa, u bilan yozilgan yozuv bir necha daqiqa otib ochib ketadi. Sababi, yozuv qogozga tushgach, eritmadagi suv buglanadi va siyoh quriydi. Tarkibidagi suv yoqolgach, kobaltning ozi qoladi va u korinmas holga otadi. Lekin, qogozni biroz qizdirilsa, kobalt birikmalari yana kok siyoh rangida korina boshlaydi va xatni yana bemalol oqish mumkin boladi.

Nikelning birikmalarining aslida bundan ham juda muhim boshqa ahamiyatli vazifalari mavjud. Siz yaxshi bilasizki, silikagel namlikni yutuvchi modda sifatida keng qollaniladi. Silikagelning ozi asl holatda shaffof bolib, uning namlikka toyingan yoki hali yana nam yutish imkoniyati bor-yoqligini aniqlashning imkoni yoq. Shu sababli, unga nikel birikmalari qoshiladi. Bunday silikagel hali quruqligida, tarkibida nikel borligi sababidan kok rangda korinadi. Oziga namni singdirgani sayin silikagel qirmizi tusga kirib boradi. Shu tariqa, kobalt vositasida silikagel uchun namlik indikatori hosil qilinadi.

Shuningdek, shisha yoki, keramika mahsulotlariga kobalt qoshilsa, u mahsulotga kokimtir tus beradi. Bunday shishani kobaltli shisha deyiladi.

Kobaltning tirik organizmlar uchun ham muhim ahamiyati mavjud. Masalan, B12 vitamini molekulasida bitta atom kobalt mavjud boladi. Shu sababli, B12 vitamini va unga oxshash birikmalarni biokimyogarlar kobalaminlar deb yuritishadi. Shu tariqa, kobalt tirik toqimalar hayot faoliyati uchun zarur bolgan mikroelementlardan biri hamdir.


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 25.08.2018 14:56  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Fizika o'qituvchisi bolalarga savol beryapti:

-1 kg temir og'irmi, yoki, 1 kg paxtami?

Bir olg'ir so'zamol bola javob qaytradi:

-Domla oyoqqa tushib ketsami, yoki, tarozida tortib ko'rsami?



Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)