Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Bregg qonuni

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Bregg qonuni
Мақолани кирилл алифбосида ўқинг
Hamma sahifa

Bregg qonuni

Muayyan matematik shartlarga amal qilinsa, kristalldan akslangan rentgen nurlari shunday aniq difraksion manzarani namoyon qiladiki, undan kristallning panjara strukturasining tasvirini hosil qilish mumkin bo‘ladi.

Kristallarda atomlar muntazam takrorlanuvchi geometrik struktura tarzida tartiblangan bo‘lib, ushbu strukturani fanda kristall panjara deyiladi. Qattiq jism fizikasi sohasining asosiy vazifalaridan biri – kristalllarning struktura tuzilishini aniqlashdan iboratdir. Kristallarning struktura tuzilishini aniqlash uchun odatda fiziklar Avstraliyalik olim ser Uilyam Lourens Bregg (1890-1971) tomonidan kashf qilingan va uning nomi bilan ataladigan qonunga asoslanuvchi usuldan foydalanadilar.

 

Rentgen nurlari kristallga kelib tushganda, kristall strukturasidagi har bir atom Gyuygens tamoyili bo‘yicha, ikkilamchi Gyuygens to‘lqini nurlantirish markaziga aylanadi. Kristallning o‘zini esa uning panjarasining atom strukturasiga ko‘ra taqsimlanadigan bir necha parallel tekisliklarga ajratish mumkin. Bunda, birinchi tekislik, shartli ravishda, eng birinchi atom va uning yaqin ikki qo‘shni atomlari yo‘nalishi bo‘yicha, ikkinchi tekislik esa keyingi atomdan undan keyingi yaqin ikki qo‘shni taomlar yo‘nalishi bo‘yicha va ho kazo shu tarzda davom etadi. Bunda, ikkilamchi difraksion to‘lqinlar bir-birini kuchaytirmaydi. Istisnoli holat – faqat, ikkilamchi difraksion to‘lqinlarning kuzatish nuqtasiga (ekranga, yoki qabul qiluvchi moslamaga), to‘lqin uzunligidagi butun son qiymatiga teng faza siljishi bilan kelib tushgandagina, ular o‘zaro bir-birini kuchaytiradi. Difraksion manzaraning intensivlik cho‘qqilarining aniqlab beruvchi ushbu shartlarni quyidagi formula bilan ifodalash mumkin:

2d sin θ=nλ

Bu yerda: d – kristall panjaraning parallel tekisliklari orasidagi masofa; θ – rentgen nurlarining yoyilishi burchagi; λ – rentgen nurlarining to‘lqin uzunligi; n – butun son (difraksiya tartibi). n=1 da to‘lqinlar difraksiyasining,  bir-biridan bir to‘lqin uzunligi masofasida joylashgan atomlardagi o‘zaro kuchaytirish cho‘qqisini kuzatamiz;  n=2 da esa difraksiyaning ikkinchi cho‘qqisi (qadam uzunligi ikki karra to‘lqin uzunligiga teng bo‘ladi).

Difraksion rentgenografiya nafaqat kristalllarning strukturasini aniqlashda, balki, boshqa sohalardan ham keng qo’llaniladi. Yuqoridagi suratda DNK molekulasining difraksion tasviri ko’rsatilgan. DNK molekulasi qo‘shaloq spiral strukturaga ega bo‘lgani sababli, uning difraksion tasvirida takrorlanuvchi cho’qqilar yaqqol ko’zga tashlanmoqda.

Mazkur shartni hozirda ilm-fanda Bregg qonuni deb ataladi va u shunday uqtirish beradi: berilgan to‘lqin uzunligida rentgen nurlari muayyan sochilish burchagi ostida kuchayadi, aynan ushbu og‘ish burchaklariga ko‘ra, biz kristall panjaraning tekisliklari orasidagi masofani aniqlashimiz mumkin bo‘ladi. Bregg shartiga amal qilingan taqdirda, difraksion manzaradagi har bir cho‘qqi, kristalldagi tekisliklardan biriga to‘g‘ri keladi.

Shu sababli ham, kristallni fokuslangan rentgen nurlari bilan nurlantirganda, natijada bizda difraksiya natijasida sochilgan va yorqinligi bo‘yicha cho‘qqilarga erishgan nurlarning tasviri paydo bo‘ladi. Yorqinlik cho‘qqilarining boshlang‘ich nurga nisbatan og‘ish burchagidan kelib chiqqan holda, olimlar bugungi kunda kristall panjaraning atomlari orasidagi masofani o‘ta katta aniqlikda hisoblab chiqarishmoqda. Bunday usulni difraksion rentgenografiya deyiladi. Difraksion rentgenografiya zamonaviy biokimyo va biotexnologiyalar olamida o‘ta muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u biologik molekulalarning struktura tuzilishini aniqlashning asosiy usullaridan biri sanaladi.


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz



Брегг қонуни

Муайян математик шартларга амал қилинса, кристаллдан аксланган рентген нурлари шундай аниқ дифракцион манзарани намоён қиладики, ундан кристаллнинг панжара структурасининг тасвирини ҳосил қилиш мумкин бўлади.

Кристалларда атомлар мунтазам такрорланувчи геометрик структура тарзида тартибланган бўлиб, ушбу структурани фанда кристалл панжара дейилади. Қаттиқ жисм физикаси соҳасининг асосий вазифаларидан бири – кристаллларнинг структура тузилишини аниқлашдан иборатдир. Кристалларнинг структура тузилишини аниқлаш учун одатда физиклар Австралиялик олим сер Уильям Лоуренс Брегг (1890-1971) томонидан кашф қилинган ва унинг номи билан аталадиган қонунга асосланувчи усулдан фойдаланадилар.

Рентген нурлари кристаллга келиб тушганда, кристалл структурасидаги ҳар бир атом Гюйгенс тамойили бўйича, иккиламчи Гюйгенс тўлқини нурлантириш марказига айланади. Кристаллнинг ўзини эса унинг панжарасининг атом структурасига кўра тақсимланадиган бир неча параллель текисликларга ажратиш мумкин. Бунда, биринчи текислик, шартли равишда, энг биринчи атом ва унинг яқин икки қўшни атомлари йўналиши бўйича, иккинчи текислик эса кейинги атомдан ундан кейинги яқин икки қўшни таомлар йўналиши бўйича ва ҳо казо шу тарзда давом этади. Бунда, иккиламчи дифракцион тўлқинлар бир-бирини кучайтирмайди. Истисноли ҳолат – фақат, иккиламчи дифракцион тўлқинларнинг кузатиш нуқтасига (экранга, ёки қабул қилувчи мосламага), тўлқин узунлигидаги бутун сон қийматига тенг фаза силжиши билан келиб тушгандагина, улар ўзаро бир-бирини кучайтиради. Дифракцион манзаранинг интенсивлик чўққиларининг аниқлаб берувчи ушбу шартларни қуйидаги формула билан ифодалаш мумкин:

2d sin θ=nλ

Бу ерда: d – кристалл панжаранинг параллель текисликлари орасидаги масофа; θ – рентген нурларининг ёйилиши бурчаги; λ – рентген нурларининг тўлқин узунлиги; n – бутун сон (дифракция тартиби). n=1 да тўлқинлар дифракциясининг, бир-биридан бир тўлқин узунлиги масофасида жойлашган атомлардаги ўзаро кучайтириш чўққисини кузатамиз; n=2 да эса дифракциянинг иккинчи чўққиси (қадам узунлиги икки карра тўлқин узунлигига тенг бўлади).

Дифракцион рентгенография нафақат кристаллларнинг структурасини аниқлашда, балки, бошқа соҳалардан ҳам кенг қўлланилади. Юқоридаги суратда ДНК молекуласининг дифракцион тасвири кўрсатилган. ДНК молекуласи қўшалоқ спираль структурага эга бўлгани сабабли, унинг дифракцион тасвирида такрорланувчи чўққилар яққол кўзга ташланмоқда.

Мазкур шартни ҳозирда илм-фанда Брегг қонуни деб аталади ва у шундай уқтириш беради: берилган тўлқин узунлигида рентген нурлари муайян сочилиш бурчаги остида кучаяди, айнан ушбу оғиш бурчакларига кўра, биз кристалл панжаранинг текисликлари орасидаги масофани аниқлашимиз мумкин бўлади. Брегг шартига амал қилинган тақдирда, дифракцион манзарадаги ҳар бир чўққи, кристаллдаги текисликлардан бирига тўғри келади.

Шу сабабли ҳам, кристаллни фокусланган рентген нурлари билан нурлантирганда, натижада бизда дифракция натижасида сочилган ва ёрқинлиги бўйича чўққиларга эришган нурларнинг тасвири пайдо бўлади. Ёрқинлик чўққиларининг бошланғич нурга нисбатан оғиш бурчагидан келиб чиққан ҳолда, олимлар бугунги кунда кристалл панжаранинг атомлари орасидаги масофани ўта катта аниқликда ҳисоблаб чиқаришмоқда. Бундай усулни дифракцион рентгенография дейилади. Дифракцион рентгенография замонавий биокимё ва биотехнологиялар оламида ўта муҳим аҳамиятга эга бўлиб, у биологик молекулаларнинг структура тузилишини аниқлашнинг асосий усулларидан бири саналади.


Бизни ижтимоий тармоқларда ҳам кузатиб боринг:

Фейсбукда: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Твиттерда: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Телеграмдаги каналимиз: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 14.10.2017 12:11  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

СмешноУлыбаюсьПодмигиваю

Kimyogar ota o’z oshnalariga maqtanmoqda:

-Kecha meni o’g’lim tili chiqib, birinchi so’zini gapirdi!

-Nima dedi? Dadami, oyimi?

-Izopropiloftormetilfosfonat...



Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)