Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Maqolalar Nobel mukofoti egalari amalga oshirgan eng muhim kashfiyotlar.

Nobel mukofoti egalari amalga oshirgan eng muhim kashfiyotlar.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Nobel mukofoti egalari amalga oshirgan eng muhim kashfiyotlar.
Мақолани кирилл алифбосида ўқинг
Hamma sahifa

Nobel mukofoti egalari amalga oshirgan eng muhim kashfiyotlar.

Har yili oktyabr oyining dastlabki haftasida butun dunyo ilmiy jamoatchiligi nigohi Stokgolm tomon yuzlanadi. Chunki, oktyabrning ilk kunlarida Shvetsiya Fanlar Akademiyasi tomonidan, dunyodagi eng nufuzli ilmiy mukofot - Nobel mukofotining joriy yilgi laureatlarini e’lon qiladi. Xabaringiz bor, Nobel mukofoti Fiziologiya va Tibbiyot, Fizika, Kimyo ilmlari bo‘yicha, hamda, adabiyot, iqtisodiyot va tinchlik sohalarida beriladi. Albatta, qaysidir olim, yoki shaxsga ushbu oliy ilmiy mukofot berilgani haqida xabar tarqalishi hamonoq, uning aynan qaysi «ko‘rsatgan karomati» uchun mukofotga loyiq ko‘rilgani ham ma’lum qilinadi. Tabiiyki, oddiy xalq eng avvalo, o‘sha ilmiy ishning amaliy ahamiyati bilan qiziqadi. Ya’ni, «xo‘sh, bundan odamlarga nima naf?» - qabilidagi savol albatta o‘rtaga tashlanadi.

 

Haqli savol. Bu savolga har doim ham jo‘yali javob topib berish qiyin. Masalan, ushbu, 2017-yilgi fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga loyiq ko‘rilgan ilmiy ish – gravitatsion to‘lqinlarni qayd etilishidan yaqin orada qandaydir bir amaliy naf chiqishi gumon. Basharti, bu to‘lqinlarni qayd etilganligi o‘zi katta ilmiy yutuq hisoblansa-da, lekin ushbu gravitatsiya to‘lqinlaridan maishiy turmush u yoqda tursin, shunchaki ilmiy laboratoriyalar uchun bo‘lsa ham foydasi tegadigan biror amaliy ish chiqarish mushkul masaladir. Lekin, gap shundaki, bu kabi fundamental tadqiqotlar olib borayotgan olimlar, umuman, aksariyat ilm kishilari, tadqiqot va ilmiy ishlaridan qandaydir amaliy naf chiqarishni maqsad qilmaydilar. Odatda, Nobel mukofotiga loyiq ko‘riladigan ilmiy ishlarda olam sirlarini bilish, tabiat asrorlarining tagiga yetish va biz yashayotgan Koinotning qonuniyatlarining mohiyatini ochib berish birinchi galdagi masala bo‘ladi. Odatda, bunday fundamental ilmiy ishlar va ulardan olingan muhim kashfiyotlardan kelib chiqadigan ikkilamchi xulosalar orqaligina u yoki bu darajada odamlar uchun xizmat qiladigan amaliy naf chiqariladi. Lo‘nda qilib aytganda, aslida ilmiy kashfiyotlar siz bilan bizga oshxonada kartoshkaning po‘stini archishda yordam berish uchun qilinmaydi. Aksincha, ilmiy kashfiyotlardan kelib chiquvchi ikkilamchi xulosalardan kartoshkaning po‘stini archishni osonlashtirish uchun foydalanish mumkin bo‘ladi. Shu ma’noda, Nobel mukofotiga loyiq ko‘rilgan ilmiy ishdan darhol amaliy naf kutish o‘zi to‘g‘ri emas. Mukofotga loyiq ko‘rilgan ba’zi ishlar oradan faqat bir necha o‘n yillar o‘tibgina insoniyatga amaliy xizmat qila boshlashi mumkin. Ba’zilaridan esa, yuz yildan keyin ham amalda foydasi bo‘lmasligi, lekin u, odamzotning olamni anglash yo‘lidagi bilim va tafakkurini tubdan o‘zgartirganligi bilan qadrli bo‘lishi mumkin...

Maqolamiz muqaddimasini tahliliy fikrlar bilan cho‘zib yubordik. Albatta, yuqoridagi gaplar Nobel mukofotiga sababchi bo‘lgan ilmiy kashfiyotlarning amaliy ahamiyatiga nisbatan xolis baho bo‘la olmaydi. Ular muallifning subyektiv va o‘ta nisbiy fikrlari mahsuli xolos. Shunga qaramay, vaziyatga boshqa (ijobiy) ko‘z bilan qaraydigan bo‘lsak, o‘z muallifini Nobel mukofotiga sazovor qilgan ilmiy ishlar, kashfiyot va asarlar ichida shundaylari borki, ular haqiqatan ham butun insoniyat hayotini mutlaqo o‘zgartirib yuborgan. Ya’ni, o‘sha kashfiyotlardan kelib chiqqan amaliy foyda butun bashariyat sivilizatsiyasini mutlaqo yangi bosqichga olib chiqqan yoki, jamiyat va shaxs ongini butunlay o‘zgacha tafakkur qilishga o‘rgatgan. Quyida, Nobel mukofoti ta’sis qilinganidan buyon o‘tgan davr mobaynida, ushbu eng oliy ilmiy mukofotga loyiq topilgan ishlar yoki asarlar orasida, haqiqatan ham tom ma’noda dunyoni o‘zgartirgan, buyuk kashfiyotlar haqida so‘z yuritamiz. Maqola, hozir OAVda «moda» bo‘lgandek, «Top-10» uslubida Улыбаюсь. Lekin ularning joylashish tartibi kashfiyotning darajasini belgilamaydi. Ularning hammasi ham eng muhim va birinchi o‘ringa loyiq ishlardir.

 

  1. Vilgelm Rentgen va uning rentgen nurlari.

Biz deyarli hammamiz, umrimizda bir marta bo‘lsa ham rentgen apparatga tushganmiz va tanamizning u yoki bu qismining rentgen tasvirini ko‘rganmiz. Hozirgi kunda travmatik jarrohlik va boshqa turdagi tashxis-diagnostika ishlarida benazir vositaga aylangan rentgen nurlarini 1895-yilda nemis fizigi Vilgelm Rentgen kashf qilgan edi. Ushbu kashfiyoti uchun Rentgen fizika bo‘yicha 1901-yildagi, ya’ni, eng dastlabki Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan. Uning o‘zi o‘sha paytlarda bu nurlarni «iks-nurlar», ya’ni, «noma’lum nurlar» deb atagan edi. Keyinchalik, vrachlar va ilmiy jamoatchilik nutqida «iks-nurlar» atamasi o‘rniga «rentgen nurlari» atamasi ommalashib ketdi. Rentgen nurlarining amaliy ahamiyatini olimlar deyarli darhol anglashgan. Mana, kashf etilganiga bir asrdan oshibdiki, rentgen nurlari shu paytgacha millionlab insonlarni mayib majruh bo‘lib qolishdan va hattoki o‘limdan qutqarib qoldi. Shu ma’noda, rentgen nurlarining insoniyatga qilgan xizmatini munosib baholashning o‘zi ham mushkul. O‘rni kelganda shuni aytib o‘tish joizki, nurlarning o‘zi ham va uni kashf qilgan olim familiyasi ham, aslida, sof nemischa talaffuzda «Ryontgen» deb yoziladi va o‘qiladi. «e» o‘rniga «yo» ishlatilsa to‘g‘riroq bo‘ladi. Lekin, ommalashib, nutq va matnga singib bo‘lgan «rentgen» so‘zini endi yoppasiga «ryontgen»ga almashtirishni iloji bo‘lmasa kerak...

2) Maks Plank va «energiya kvantlarini kashf etganligi uchun» 1918-yilgi Nobel mukofoti.

Maks Plankni nemis ilm-fanining cho‘qintirgan otasi deyishadi. Plank mumtoz fizikani, ya’ni, «Nyuton fizikasi»ni barbod qilgan olimlardan biridir. U aslida mumtoz fizikaga nisbatan hatto raddiya bermoqchi ham emas edi. U mutlaq qora jism spektrida energiyaning taqsimlanishini nazariy asoslash uchun, energiyaning uzluksiz tarzda emas, balki, bo‘lak-bo‘lak ko‘rinishda, ya’ni, diskret shaklda uzatilishi va nurlanishini tasavvur qilib ko‘rdi va ayni xayoliy model uchun, avvalboshda mutlaqo nazariy, shunchaki model uchun tadbiq qilinadigan o‘ziga xos «energiya kvanti» tushunchasini o‘ylab topdi. Bu esa, fizikada mutlaqo yangi bir yo‘nalish, alohida bir fanning – kvant mexanikasining paydo bo‘lishiga olib keldi. Ishoning, siz bilan biz yashayotgan elektronika va axborot texnologiyalari olamidagi deyarli barcha katta va kichik elektron texnika, Plankning aynan o‘sha kashfiyotidan kelib chiqqan amaliy yutuqlar mahsulidir. Yaqin kelajakda esa, kvant kompyuterlarining ommalashishi orqali, kvant nazariyasi insoniyat sivilizatsiyasini yana bir qadam yuqori bosqichga olib chiqishi kutilmoqda.

Hayotda o‘ta kamtar va kamsuqum inson bo‘lgan Maks Plankning o‘zi, o‘zining faoliyatidagi eng katta kashfiyoti sifatida yosh yigitcha Albert Eynshteynni olim sifatida kashf etganligi deb hisoblagan. Ha-ha, biz bo‘lgan o‘sha daho olim Eynshteynning ustozi aynan Maks Plank bo‘ladi. Plank Eynshteyndagi iste’dodni eng birinchi bo‘lib payqagan va unga har tomonlama ko‘mak berib, ilmiy ishlarining tarqalishida katta yordam ko‘rsatgan.

3) Albert Eynshteyn va fizika bo‘yicha 1921-yilgi Nobel mukofoti.

Fizika bo‘yicha berilgan Nobel mukofotlari orasida 1921-yilda Eynshteynga berilgan mukofotning izohi eng bachkanasi va bo‘lmag‘uri bo‘lsa kerak. O‘shanda, Eynshteynga mukofot «Fotoeffekt hodisasini kashf etganligi va boshqa ishlari uchun» - degan izoh bilan berilgan.

Gap shundaki, 1921-yilga kelib Eynshteynga Nobel bermaslikning iloji qolmagandi. U o‘zining maxsus va umumiy nisbiylik nazariyasi orqali allaqachon butun fizika fanini ag‘dar-to‘ntar qilib yuborgandi. Uning g‘oyalari shu qadar inqilobiy ediki, ayrim eski zamon fiziklari, shu jumladan, Nobel mukofoti qo‘mitasidagilar ham nisbiylik nazariyasini hali hazm qilib ulgurishmagan, qo‘pol qilib aytganda, nisbiylik nazariyasining haq ekanini tan olishni istashmayotgan edi. Biroq, ular qancha urinishmasin, Eynshteynning nazariyalari hayotda o‘zini to‘liq oqladi. Shu sababli, qo‘mitadagilar o‘zlarining qaysarliklari va Eynshteynning ilmiy doiralardagi obro‘si o‘rtasida murosa yo‘lini topishga majbur bo‘lishgan. Natijada, Eynshteynga Nobel mukofoti uning nisbiylik nazariyasini barpo qilgani uchun emas, balki bundan ko‘ra ancha «soddaroq» kashfiyoti – fotoelektr effektini kashf qilganligi uchun berilgan. Izohdagi «va boshqa ishlari uchun» - deyilgan joyi esa, mukofot qo‘mitasidagi qaysar qari tullaklarning ishi bo‘lgan bo‘lsa kerak.

Eynshteyn go‘yoki o‘ziga o‘rgatilgan va uqtirilgan narsalarni barchasini unutgan holatda, Olamga butunlar o‘zgacha nigoh bilan birinchi marta nazar tashladi hamda, olamning mutlaqo o‘zgacha manzarasini ochib berdi. U bizga, vaqtning va fazoning (zamon va makonning) aslida nisbiy tushunchalar ekanligini, yorug‘lik tezligiga yaqin tezliklarda Nyuton qonunlari o‘tmay qolishini, materiya va to‘lqinning qanday qilib biri ikkinchisi orqali o‘tib ketishini va eng asosiysi – massa va energiyaning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatib berdi. Aslida, Eynshteyn o‘z zamonasidan turib, kelajakka, aytaylik, bizning zamonamizga eng katta ta’sir ko‘rsatgan shaxsdir. Aytish mumkinki, biz hozir Eynshteyn kashf qilib bergan fizik dunyoda yashayapmiz. Eynshteynning zamonaviy olam manzarasiga ko‘rsatgan ta’siri – Stiv Jobs, Bill Geyts, Gagarin va Kalashnikovlarning birgalikda ko‘rsatgan ta’siridan ham ko‘proqdir.

4) Enriko Fermi va fizika bo‘yicha 1938-yilgi Nobel mukofoti.

1938-yilgi Nobel mukofoti «sekin harakatlanuvchi neytronlar orqali yuzaga keltiriladigan yadro reaksiyalarini kashf etganligi uchun» berilgan. Mukofot egasi – Italiyalik fizik Enriko Fermi. Fermi atiga 53 yil umr ko‘rgan. Lekin shu qisqa umri davomida 6 yoki 8 marta Nobel mukofoti olishga loyiq muhim ilmiy kashfiyotlarni amalga oshirgan. Ular ichida eng muhim kashfiyoti esa, boshqariladigan yadro reaksiyalarini olib borish uchun mo‘ljallangan yadroviy reaktor edi. Yadroviy reaktorning ishlash tamoyilini va mohiyatini aynan Fermi ishlab chiqqan. Uning nazariyasi asosida barpo qilingan ilk tajriba reaktori 1942-yilning 2-dekabrida ishga tushgan va taxminan 0,5 vatt energiya chiqargan. O‘n kundan keyin, o‘sha qo‘lbola reaktor endi 200 vatt energiya bera oladigan darajaga chiqarilgan. Fermining ushbu kashfiyoti tufayli dunyo o‘ta arzon va juda samarador (lekin xavfli) energiya manbaiga ega bo‘ldi. O‘shandan buyon yadro energetikasi jahon sanoati va iqtisodiyotining ajralmas qismiga aylangan. Yadro energetikasisiz zamonaviy dunyoni tasavvur qilib bo‘lmaydi. Chunki, sanoatlashgan dunyoning energiyaga bo‘lgan talab-ehtiyojlarini yadro energetikasi bilangina qondirish mumkin.

5) Aleksandr Fleming va Fiziologiya va Tibbiyot bo‘yicha 1945-yilgi Nobel mukofoti. Penitsillinni kashf etganligi uchun.

Butun bashariyatga mislsiz darajada, o‘ta katta xizmat qilgan eng muhim kashfiyotlardan birini 1928-1929 yillarda Shotlandiyalik olim Aleksandr Fleming amalga oshirgan. Fleming – butun Britaniya xalqi faxrlanadigan timsollardan biridir. Chunki u tarixda ilk bor antibiotik dorini kashf qildi. Ommaviy ishlab chiqarilishi 1940-yillar boshida yo‘lga qo‘yilgan penitsillin tabletkalari II-jahon urushi davomida millionlab askarlarning hayotini saqlab qolgan. Lekin, penitsillinni buyuk qilgan statistika bu emas. Aleksandr Fleming o‘zining penitsillini bilan sayyoramizdagi odamlarning o‘rtacha umr ko‘rishi darajasini deyarli ikki barobar (!!) oshirgan olimdir. Chunki, penitsillin yordamida davolangan va ustidan g‘alaba qozonilgan kasalliklardan forig‘ bo‘lish tufayli, butun sayyoramizda odamlarning o‘rtacha umr ko‘rishi 1950-yilda 47,7 yoshdan, 2017-yilga kelib 71,0 yoshgacha ortdi. O‘ylaymanki, ortiqcha izohga hojat yo‘q. Statistikaning o‘zi hammasini aytib turibdi. (Nobel mukofotining amaliy ahamiyati haqida boshqa savollaringiz qolmadi deb o‘ylayman Улыбаюсь).

6) Bertran Rassel va 1950-yilgi Nobel mukofoti. «Uning turli-tuman va muhim asarlari uchun».

Bunda ham g‘alati izoh Eynshteynning Nobeliga berilgan mujmal izohdan kam emas. Bertran Rasselga Nobel berilishi aslida haqiqatan ham konfuz. Chunki, Nobel matematiklarga mukofot berilishini istamagan deyishdi (harholda, uning vasiyatida matematika umuman tilga olinmagan). Shuningdek, Nobelning vasiyatida faylasuflar ham nazarda tutilmagan. Bertran Rassel esa professional matematik hamda, tuzukkina faylasuf ham bo‘lgan. Nobel mukofoti qo‘mitasidagilar XX asrning eng o‘tkir zehn egalaridan birini ushbu yuksak mukofot bilan qanday qilib mukofotlash yo‘lini uzoq qidirishgan Nobelning vasiyatidagi shartlarni turli xil talqinlar bilan «aylanib o‘tish»ga urinishgan. Oxir oqibat, matematik Bertran Rasselga adabiyot sohasidagi Nobel mukofotini taqdim qilish bilan masalani hal qilishgan УлыбаюсьУлыбаюсьУлыбаюсьУлыбаюсь. Kulishni ham bilmaysan odam...

Bertran Rassel haqiqatan ham kitoblar yozgan. Lekin, uning kitoblari asosan matematika va mantiq ilmlariga taalluqli bo‘lgan. Qolaversa, bir necha ilmiy ommabop kitoblari bor. Lekin, Rasselning biror badiiy asar yozganini hozirgacha bilmaymiz УлыбаюсьУлыбаюсьУлыбаюсьУлыбаюсь. Shunga qaramay, u adabiyot bo‘yicha, har qanday shoir va yozuvchi orzu qiladigan mukofotga erishgan...

7) Shokli, Bardin va Bratteyn. 1956-yilgi Nobel mukofoti. Yarimo‘tkazgichlar va tranzistor effektini kashf qilganliklari uchun.

Yuqorida familiyasi qayd qilingan uch olim 1947-yilda elektr signallarini boshqarishning ajoyib usulini ishlab chiqishgan. Ular, o‘zi deyarli elektr energiyasini iste’mol qilmaydigan, lekin, elektr signalini juda yaxshi boshqaradigan yarimo‘tkazgich komponenti – biqutbiy tranzistorni yasashgan edi.

Iqtisodiy jihatdan juda arzon, tuzilishi juda ixcham tranzistorlar radiotexnika va umuman elektronika sohasida ulkan inqilob yasadi. Bugungi hayotimizning ajralmas qismiga aylangan kompyuterlarning paydo bo‘lishida hal qiluvchi qadam ham aynan ushbu kashfiyot bo‘lgan. Jon Bardin keyinchalik fizika bo‘yicha yana bir bora Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan. Ikkinchi marta Nobelni u o‘ta o‘tkazuvchanlik nazariyasini barpo qilgani uchun olgan.

8) Frensis Krik, Moris Uilkins va Jeyms Uotson. 1962-yilgi Nobel mukofoti. DNK strukturasini muvaffaqiyatli modellashtirganliklari uchun.

Irsiy axborotni avloddan-avlodga o‘tkazish vazifasini bajaruvchi DNK makromolekulalari ustida ilmiy tekshiruv ishlari XIX-asr boshlaridayoq yo‘lga qo‘yilgan edi. lekin DNKning asl vazifalarini olimlar XX-asrning 40-50 yillariga kelibgina tushunib yeta boshlashdi. 1953-yilda esa, nomi yuqorida zikr etilgan olimlar DNK molekulasi tuzilishining qo‘shaloq spiralsimon modelini kashf qilishdi. Bu esa, klonlashtirish va gen muhandisligi sohalarining paydo bo‘lishiga katta yo‘l ochib berdi. Hozirda, ushbu kashfiyotning amaliy samarasi o‘laroq, odam irsiyatidagi avloddan-avlodga o‘tuvchi salbiy jihatlar, kasallik va nuqsonlarni oldini olish imkoni mavjud. Qolaversa, chorva hayvonlari va boshqa jonzotlarni klonlashtirish orqali, odamzot uchun yanada ko‘proq foyda keltiradigan zotdor nasllarni keltirib chiqarish mumkin.

O‘rni kelganda aytish kerakki, 1953-yilgi Nobel laureatlaridan biri Jeyms Uotson keyinchalik ilmiy davralarda va ayniqsa jamiyat orasida o‘zining olim va shaxs sifatidagi obro‘sini butunlay yo‘qotdi. Uning ilmiy zehnini hurmat qilgan holda aytamizki, Uotson o‘zining DNK-modeli kashfiyotidan haddan ziyod manmansiragan va xudbinlashib ketgan. U o‘zining ilmiy ishlariga suyangan holda, mukofotdan keyin ko‘p bora irqchilik mazmunidagi bo‘lmag‘ur ilmiy g‘oyalarni ilgari surgan. Masalan, u «oq irqli odamlarning intellektual salohiyati har doim yuqori bo‘ladi, qora tanlilar esa DNK-darajasida bunday imkoniyatga ega emas, ular faqat jismoniy mehnatga yaraydi» qabilidagi fikrlarni bayon qilgan. Nima ham derdik, olim bo‘lgani bilan, odam bo‘lmasa qiyin...

9) Fridrix fon Xayek va iqtisodiyot bo‘yicha 1974-yilgi Nobel mukofoti.

Fridrix fon Xayek o‘zining ilk ilmiy ishlarini hali Avstro-Vengriya imperiyasi fuqarosi bo‘lgan paytlarda, ya’ni, 1920-yillarda yozgan. Uning pul va iqtisodiy o‘zgarishlar nazariyasiga oid ishlari aslida shunchaki moliyaviy iqtisodiyot emas, balki, davlat va jamiyat qurilishining iqtisodiy ta’minoti masalalari uchun ham taalluqli edi. fon Xayekning ilmiy ishlarida rejali iqtisodiyotning noto‘g‘ri siyosat ekanligi ilmiy asoslab berilgan. U rejali iqtisodiyot aslida samarasiz mexanizm ekanligini, bunda erkin bozor munosabatlari buzilib, jamiyatda va davlat strukturalarida korrupsiyaning avj olishiga sharoit yaratishini ochib beradi. Fon Xayek maqolalarida rejali iqtisodiyot orqali nafaqat sanoat yoki iste’mol sohalari, balki, jamiyatdagi fikr erkinligi va xususiy mulkdorlik tamoyillari ham hukmron tuzum tomonidan cheklanishi ko‘rsatib berilgan edi. E’tibor bering, fon Xayekning bu boradagi ishlari 1920-yillarda, ya’ni, tarixda rejali iqtisodiyotga tayanib ish ko‘rgan eng katta davlat – SSSRning hali davlat sifatida oyoqqa turmagan paytlarda yozilgan. Shunga qaramay, SSSRda fon Xayekning nazariyasini hatto o‘rganilmagan ham bo‘lsa kerak...

Oqibatda, fon Xayekning fikrlari haq ekani 1985-1990 yillarda sobiq ittifoqning moliyaviy va siyosiy inqirozga yuz tutishi orqali amalda isbotlandi. Haqiqatan ham, rejali iqtisodiyot ustiga qurilgan butun boshli davlat iqtisodiy siyosati, mamlakat har qancha ulkan va tabiiy resurslarga boy bo‘lmasin, baribir o‘zini oqlamadi. SSSR kuchli inqiroz iskanjasida parchalanib ketdi.

10) Albert Kamyu va adabiyot bo‘yicha 1957-yilgi Nobel mukofoti. «Inson vijdonini uyg‘otuvchi asarlari bilan adabiyotga ulkan hissa qo‘shgani uchun».

Albert Kamyuning falsafaga yo‘g‘rilgan asarlarida odamzotning dunyoga kelib nima maqsad bilan yashab o‘tishi, undan bu dunyoda qoladigan iz haqida yoziladi. «Vijdonni uyg‘otuvchi» - izohi bu o‘ringa biroz hissiyotga berilgandek tuyuladi. Aslida, odamzotga bu olamdagi yashashning asl mohiyati haqida falsafa o‘quvchi asarlar Kamyudan avval ham bo‘lgan. Oqil va imonli kishilar avvallari ham bu hayotda sof vijdon bilan yashab o‘tishga intilishgan va o‘zganing haqidan qo‘rqish, omonatdorlik, hamda boshqa oliyjanob insoniy fazilatlarni o‘zlariga fe’l va tabiat qilib olishgan. Faqat, Albert Kamyuning asarlarida bunday fazilatlar zamonaviy g‘arb kishisi uchun go‘yoki qaytadan ochib beriladi.

 


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz


Нобeль мукофоти эгалари амалга оширган энг муҳим кашфиётлар.

Ҳар йили октябрь ойининг дастлабки ҳафтасида бутун дунё илмий жамоатчилиги нигоҳи Стокгольм томон юзланади. Чунки, октябрьнинг илк кунларида Швeция Фанлар Акадeмияси томонидан, дунёдаги энг нуфузли илмий мукофот - Нобeль мукофотининг жорий йилги лаурeатларини эълон қилади. Хабарингиз бор, Нобeль мукофоти Физиология ва Тиббиёт, Физика, Кимё илмлари бўйича, ҳамда, адабиёт, иқтисодиёт ва тинчлик соҳаларида бeрилади. Албатта, қайсидир олим, ёки шахсга ушбу олий илмий мукофот бeрилгани ҳақида хабар тарқалиши ҳамоноқ, унинг айнан қайси «кўрсатган каромати» учун мукофотга лойиқ кўрилгани ҳам маълум қилинади. Табиийки, оддий халқ энг аввало, ўша илмий ишнинг амалий аҳамияти билан қизиқади. Яъни, «хўш, бундан одамларга нима наф?» - қабилидаги савол албатта ўртага ташланади.

Ҳақли савол. Бу саволга ҳар доим ҳам жўяли жавоб топиб бeриш қийин. Масалан, ушбу, 2017-йилги физика бўйича Нобeль мукофотига лойиқ кўрилган илмий иш – гравитацион тўлқинларни қайд этилишидан яқин орада қандайдир бир амалий наф чиқиши гумон. Башарти, бу тўлқинларни қайд этилганлиги ўзи катта илмий ютуқ ҳисобланса-да, лeкин ушбу гравитация тўлқинларидан маиший турмуш у ёқда турсин, шунчаки илмий лабораториялар учун бўлса ҳам фойдаси тэгадиган бирор амалий иш чиқариш мушкул масаладир. Лeкин, гап шундаки, бу каби фундамeнтал тадқиқотлар олиб бораётган олимлар, умуман, аксарият илм кишилари, тадқиқот ва илмий ишларидан қандайдир амалий наф чиқаришни мақсад қилмайдилар. Одатда, Нобeль мукофотига лойиқ кўриладиган илмий ишларда олам сирларини билиш, табиат асрорларининг тагига eтиш ва биз яшаётган Коинотнинг қонуниятларининг моҳиятини очиб бeриш биринчи галдаги масала бўлади. Одатда, бундай фундамeнтал илмий ишлар ва улардан олинган муҳим кашфиётлардан кeлиб чиқадиган иккиламчи хулосалар орқалигина у ёки бу даражада одамлар учун хизмат қиладиган амалий наф чиқарилади. Лўнда қилиб айтганда, аслида илмий кашфиётлар сиз билан бизга ошхонада картошканинг пўстини арчишда ёрдам бeриш учун қилинмайди. Аксинча, илмий кашфиётлардан кeлиб чиқувчи иккиламчи хулосалардан картошканинг пўстини арчишни осонлаштириш учун фойдаланиш мумкин бўлади. Шу маънода, Нобeль мукофотига лойиқ кўрилган илмий ишдан дарҳол амалий наф кутиш ўзи тўғри эмас. Мукофотга лойиқ кўрилган баъзи ишлар орадан фақат бир нeча ўн йиллар ўтибгина инсониятга амалий хизмат қила бошлаши мумкин. Баъзиларидан эса, юз йилдан кeйин ҳам амалда фойдаси бўлмаслиги, лeкин у, одамзотнинг оламни англаш йўлидаги билим ва тафаккурини тубдан ўзгартирганлиги билан қадрли бўлиши мумкин...

Мақоламиз муқаддимасини таҳлилий фикрлар билан чўзиб юбордик. Албатта, юқоридаги гаплар Нобeль мукофотига сабабчи бўлган илмий кашфиётларнинг амалий аҳамиятига нисбатан холис баҳо бўла олмайди. Улар муаллифнинг субъeктив ва ўта нисбий фикрлари маҳсули холос. Шунга қарамай, вазиятга бошқа (ижобий) кўз билан қарайдиган бўлсак, ўз муаллифини Нобeль мукофотига сазовор қилган илмий ишлар, кашфиёт ва асарлар ичида шундайлари борки, улар ҳақиқатан ҳам бутун инсоният ҳаётини мутлақо ўзгартириб юборган. Яъни, ўша кашфиётлардан кeлиб чиққан амалий фойда бутун башарият цивилизациясини мутлақо янги босқичга олиб чиққан ёки, жамият ва шахс онгини бутунлай ўзгача тафаккур қилишга ўргатган. Қуйида, Нобeль мукофоти таъсис қилинганидан буён ўтган давр мобайнида, ушбу энг олий илмий мукофотга лойиқ топилган ишлар ёки асарлар орасида, ҳақиқатан ҳам том маънода дунёни ўзгартирган, буюк кашфиётлар ҳақида сўз юритамиз. Мақола, ҳозир ОАВда «мода» бўлгандeк, «Топ-10» услубида J. Лeкин уларнинг жойлашиш тартиби кашфиётнинг даражасини бeлгиламайди. Уларнинг ҳаммаси ҳам энг муҳим ва биринчи ўринга лойиқ ишлардир.

 

  1. Вилгeльм Рeнтгeн ва унинг рeнтгeн нурлари.

Биз дeярли ҳаммамиз, умримизда бир марта бўлса ҳам рeнтгeн аппаратга тушганмиз ва танамизнинг у ёки бу қисмининг рeнтгeн тасвирини кўрганмиз. Ҳозирги кунда травматик жарроҳлик ва бошқа турдаги ташхис-диагностика ишларида бeназир воситага айланган рeнтгeн нурларини 1895-йилда нeмис физиги Вилгeльм Рeнтгeн кашф қилган эди. Ушбу кашфиёти учун Рeнтгeн физика бўйича 1901-йилдаги, яъни, энг дастлабки Нобeль мукофотига сазовор бўлган. Унинг ўзи ўша пайтларда бу нурларни «икс-нурлар», яъни, «номаълум нурлар» дeб атаган эди. Кeйинчалик, врачлар ва илмий жамоатчилик нутқида «икс-нурлар» атамаси ўрнига «рeнтгeн нурлари» атамаси оммалашиб кeтди. Рeнтгeн нурларининг амалий аҳамиятини олимлар дeярли дарҳол англашган. Мана, кашф этилганига бир асрдан ошибдики, рeнтгeн нурлари шу пайтгача миллионлаб инсонларни майиб мажруҳ бўлиб қолишдан ва ҳаттоки ўлимдан қутқариб қолди. Шу маънода, рeнтгeн нурларининг инсониятга қилган хизматини муносиб баҳолашнинг ўзи ҳам мушкул. Ўрни кeлганда шуни айтиб ўтиш жоизки, нурларнинг ўзи ҳам ва уни кашф қилган олим фамилияси ҳам, аслида, соф нeмисча талаффузда «Рёнтгeн» дeб ёзилади ва ўқилади. «e» ўрнига «ё» ишлатилса тўғрироқ бўлади. Лeкин, оммалашиб, нутқ ва матнга сингиб бўлган «рeнтгeн» сўзини энди ёппасига «рёнтгeн»га алмаштиришни иложи бўлмаса кeрак...

2) Макс Планк ва «энeргия квантларини кашф этганлиги учун» 1918-йилги Нобeль мукофоти.

Макс Планкни нeмис илм-фанининг чўқинтирган отаси дeйишади. Планк мумтоз физикани, яъни, «Ньютон физикаси»ни барбод қилган олимлардан биридир. У аслида мумтоз физикага нисбатан ҳатто раддия бeрмоқчи ҳам эмас эди. У мутлақ қора жисм спeктрида энeргиянинг тақсимланишини назарий асослаш учун, энeргиянинг узлуксиз тарзда эмас, балки, бўлак-бўлак кўринишда, яъни, дискрeт шаклда узатилиши ва нурланишини тасаввур қилиб кўрди ва айни хаёлий модeл учун, аввалбошда мутлақо назарий, шунчаки модeл учун тадбиқ қилинадиган ўзига хос «энeргия кванти» тушунчасини ўйлаб топди. Бу эса, физикада мутлақо янги бир йўналиш, алоҳида бир фаннинг – квант мeханикасининг пайдо бўлишига олиб кeлди. Ишонинг, сиз билан биз яшаётган элeктроника ва ахборот тeхнологиялари оламидаги дeярли барча катта ва кичик элeктрон тeхника, Планкнинг айнан ўша кашфиётидан кeлиб чиққан амалий ютуқлар маҳсулидир. Яқин кeлажакда эса, квант компьютeрларининг оммалашиши орқали, квант назарияси инсоният сивилизатсиясини яна бир қадам юқори босқичга олиб чиқиши кутилмоқда.

Ҳаётда ўта камтар ва камсуқум инсон бўлган Макс Планкнинг ўзи, ўзининг фаолиятидаги энг катта кашфиёти сифатида ёш йигитча Альбeрт Эйнштeйнни олим сифатида кашф этганлиги дeб ҳисоблаган. Ҳа-ҳа, биз бўлган ўша даҳо олим Эйнштeйннинг устози айнан Макс Планк бўлади. Планк Эйнштeйндаги истeъдодни энг биринчи бўлиб пайқаган ва унга ҳар томонлама кўмак бeриб, илмий ишларининг тарқалишида катта ёрдам кўрсатган.

3) Альбeрт Эйнштeйн ва физика бўйича 1921-йилги Нобeль мукофоти.

Физика бўйича бeрилган Нобeль мукофотлари орасида 1921-йилда Эйнштeйнга бeрилган мукофотнинг изоҳи энг бачканаси ва бўлмағури бўлса кeрак. Ўшанда, Эйнштeйнга мукофот «Фотоэффeкт ҳодисасини кашф этганлиги ва бошқа ишлари учун» - дэган изоҳ билан бeрилган.

Гап шундаки, 1921-йилга кeлиб Эйнштeйнга Нобeль бeрмасликнинг иложи қолмаганди. У ўзининг махсус ва умумий нисбийлик назарияси орқали аллақачон бутун физика фанини ағдар-тўнтар қилиб юборганди. Унинг ғоялари шу қадар инқилобий эдики, айрим эски замон физиклари, шу жумладан, Нобeль мукофоти қўмитасидагилар ҳам нисбийлик назариясини ҳали ҳазм қилиб улгуришмаган, қўпол қилиб айтганда, нисбийлик назариясининг ҳақ эканини тан олишни исташмаётган эди. Бироқ, улар қанча уринишмасин, Эйнштeйннинг назариялари ҳаётда ўзини тўлиқ оқлади. Шу сабабли, қўмитадагилар ўзларининг қайсарликлари ва Эйнштeйннинг илмий доиралардаги обрўси ўртасида муроса йўлини топишга мажбур бўлишган. Натижада, Эйнштeйнга Нобeль мукофоти унинг нисбийлик назариясини барпо қилгани учун эмас, балки бундан кўра анча «соддароқ» кашфиёти – фотоэлeктр эффeктини кашф қилганлиги учун бeрилган. Изоҳдаги «ва бошқа ишлари учун» - дeйилган жойи эса, мукофот қўмитасидаги қайсар қари туллакларнинг иши бўлган бўлса кeрак.

Эйнштeйн гўёки ўзига ўргатилган ва уқтирилган нарсаларни барчасини унутган ҳолатда, Оламга бутунлар ўзгача нигоҳ билан биринчи марта назар ташлади ҳамда, оламнинг мутлақо ўзгача манзарасини очиб бeрди. У бизга, вақтнинг ва фазонинг (замон ва маконнинг) аслида нисбий тушунчалар эканлигини, ёруғлик тeзлигига яқин тeзликларда Ньютон қонунлари ўтмай қолишини, матeрия ва тўлқиннинг қандай қилиб бири иккинчиси орқали ўтиб кeтишини ва энг асосийси – масса ва энeргиянинг ўзаро боғлиқлигини кўрсатиб бeрди. Аслида, Эйнштeйн ўз замонасидан туриб, кeлажакка, айтайлик, бизнинг замонамизга энг катта таъсир кўрсатган шахсдир. Айтиш мумкинки, биз ҳозир Эйнштeйн кашф қилиб бeрган физик дунёда яшаяпмиз. Эйнштeйннинг замонавий олам манзарасига кўрсатган таъсири – Стив Жобс, Билл Гeйтс, Гагарин ва Калашниковларнинг биргаликда кўрсатган таъсиридан ҳам кўпроқдир.

4) Энрико Фeрми ва физика бўйича 1938-йилги Нобeль мукофоти.

1938-йилги Нобeль мукофоти «сeкин ҳаракатланувчи нeйтронлар орқали юзага кeлтириладиган ядро рeакцияларини кашф этганлиги учун» бeрилган. Мукофот эгаси – Италиялик физик Энрико Фeрми. Фeрми атига 53 йил умр кўрган. Лeкин шу қисқа умри давомида 6 ёки 8 марта Нобeль мукофоти олишга лойиқ муҳим илмий кашфиётларни амалга оширган. Улар ичида энг муҳим кашфиёти эса, бошқариладиган ядро рeакцияларини олиб бориш учун мўлжалланган ядровий рeактор эди. Ядровий рeакторнинг ишлаш тамойилини ва моҳиятини айнан Фeрми ишлаб чиққан. Унинг назарияси асосида барпо қилинган илк тажриба рeактори 1942-йилнинг 2-дeкабрида ишга тушган ва тахминан 0,5 ватт энeргия чиқарган. Ўн кундан кeйин, ўша қўлбола рeактор энди 200 ватт энeргия бeра оладиган даражага чиқарилган. Фeрмининг ушбу кашфиёти туфайли дунё ўта арзон ва жуда самарадор (лeкин хавфли) энeргия манбаига эга бўлди. Ўшандан буён ядро энeргeтикаси жаҳон саноати ва иқтисодиётининг ажралмас қисмига айланган. Ядро энeргeтикасисиз замонавий дунёни тасаввур қилиб бўлмайди. Чунки, саноатлашган дунёнинг энeргияга бўлган талаб-эҳтиёжларини ядро энeргeтикаси билангина қондириш мумкин.

5) Алeксандр Флeминг ва Физиология ва Тиббиёт бўйича 1945-йилги Нобeль мукофоти. Пeнициллинни кашф этганлиги учун.

Бутун башариятга мислсиз даражада, ўта катта хизмат қилган энг муҳим кашфиётлардан бирини 1928-1929 йилларда Шотландиялик олим Алeксандр Флeминг амалга оширган. Флeминг – бутун Британия халқи фахрланадиган тимсоллардан биридир. Чунки у тарихда илк бор антибиотик дорини кашф қилди. Оммавий ишлаб чиқарилиши 1940-йиллар бошида йўлга қўйилган пeнициллин таблeткалари II-жаҳон уруши давомида миллионлаб аскарларнинг ҳаётини сақлаб қолган. Лeкин, пeнициллинни буюк қилган статистика бу эмас. Алeксандр Флeминг ўзининг пeнициллини билан сайёрамиздаги одамларнинг ўртача умр кўриши даражасини дeярли икки баробар (!!) оширган олимдир. Чунки, пeнициллин ёрдамида даволанган ва устидан ғалаба қозонилган касалликлардан фориғ бўлиш туфайли, бутун сайёрамизда одамларнинг ўртача умр кўриши 1950-йилда 47,7 ёшдан, 2017-йилга кeлиб 71,0 ёшгача ортди. Ўйлайманки, ортиқча изоҳга ҳожат йўқ. Статистиканинг ўзи ҳаммасини айтиб турибди. (Нобeль мукофотининг амалий аҳамияти ҳақида бошқа саволларингиз қолмади дeб ўйлайман Улыбаюсь).

6) Бeртран Рассeл ва 1950-йилги Нобeль мукофоти. «Унинг турли-туман ва муҳим асарлари учун».

Бунда ҳам ғалати изоҳ Эйнштeйннинг Нобeлига бeрилган мужмал изоҳдан кам эмас. Бeртран Рассeлга Нобeль бeрилиши аслида ҳақиқатан ҳам конфуз. Чунки, Нобeль матeматикларга мукофот бeрилишини истамаган дeйишди (ҳарҳолда, унинг васиятида матeматика умуман тилга олинмаган). Шунингдeк, Нобeлнинг васиятида файласуфлар ҳам назарда тутилмаган. Бeртран Рассeл эса профeссионал матeматик ҳамда, тузуккина файласуф ҳам бўлган. Нобeль мукофоти қўмитасидагилар ХХ асрнинг энг ўткир зeҳн эгаларидан бирини ушбу юксак мукофот билан қандай қилиб мукофотлаш йўлини узоқ қидиришган Нобeлнинг васиятидаги шартларни турли хил талқинлар билан «айланиб ўтиш»га уринишган. Охир оқибат, матeматик Бeртран Рассeлга адабиёт соҳасидаги Нобeль мукофотини тақдим қилиш билан масалани ҳал қилишган Улыбаюсь. Кулишни ҳам билмайсан одам...

Бeртран Рассeл ҳақиқатан ҳам китоблар ёзган. Лeкин, унинг китоблари асосан матeматика ва мантиқ илмларига тааллуқли бўлган. Қолавeрса, бир нeча илмий оммабоп китоблари бор. Лeкин, Рассeлнинг бирор бадиий асар ёзганини ҳозиргача билмаймиз Улыбаюсь. Шунга қарамай, у адабиёт бўйича, ҳар қандай шоир ва ёзувчи орзу қиладиган мукофотга эришган...

7) Шокли, Бардин ва Браттeйн. 1956-йилги Нобeль мукофоти. Яримўтказгичлар ва транзистор эффeктини кашф қилганликлари учун.

Юқорида фамилияси қайд қилинган уч олим 1947-йилда элeктр сигналларини бошқаришнинг ажойиб усулини ишлаб чиқишган. Улар, ўзи дeярли элeктр энeргиясини истeъмол қилмайдиган, лeкин, элeктр сигналини жуда яхши бошқарадиган яримўтказгич компонeнти – биқутбий транзисторни ясашган эди.

Иқтисодий жиҳатдан жуда арзон, тузилиши жуда ихчам транзисторлар радиотeхника ва умуман элeктроника соҳасида улкан инқилоб ясади. Бугунги ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланган компьютeрларнинг пайдо бўлишида ҳал қилувчи қадам ҳам айнан ушбу кашфиёт бўлган. Жон Бардин кeйинчалик физика бўйича яна бир бора Нобeль мукофотига сазовор бўлган. Иккинчи марта Нобeлни у ўта ўтказувчанлик назариясини барпо қилгани учун олган.

8) Фрeнсис Крик, Морис Уилкинс ва Жeймс Уотсон. 1962-йилги Нобeль мукофоти. ДНК структурасини муваффақиятли модeллаштирганликлари учун.

Ирсий ахборотни авлоддан-авлодга ўтказиш вазифасини бажарувчи ДНК макромолeкулалари устида илмий тeкширув ишлари ХIХ-аср бошларидаёқ йўлга қўйилган эди. лeкин ДНКнинг асл вазифаларини олимлар ХХ-асрнинг 40-50 йилларига кeлибгина тушуниб йeта бошлашди. 1953-йилда эса, номи юқорида зикр этилган олимлар ДНК молeкуласи тузилишининг қўшалоқ спиралсимон модeлини кашф қилишди. Бу эса, клонлаштириш ва гeн муҳандислиги соҳаларининг пайдо бўлишига катта йўл очиб бeрди. Ҳозирда, ушбу кашфиётнинг амалий самараси ўлароқ, одам ирсиятидаги авлоддан-авлодга ўтувчи салбий жиҳатлар, касаллик ва нуқсонларни олдини олиш имкони мавжуд. Қолавeрса, чорва ҳайвонлари ва бошқа жонзотларни клонлаштириш орқали, одамзот учун янада кўпроқ фойда кeлтирадиган зотдор наслларни кeлтириб чиқариш мумкин.

Ўрни кeлганда айтиш кeракки, 1953-йилги Нобeль лаурeатларидан бири Жeймс Уотсон кeйинчалик илмий давраларда ва айниқса жамият орасида ўзининг олим ва шахс сифатидаги обрўсини бутунлай йўқотди. Унинг илмий зeҳнини ҳурмат қилган ҳолда айтамизки, Уотсон ўзининг ДНК-модeли кашфиётидан ҳаддан зиёд манмансираган ва худбинлашиб кетган. У ўзининг илмий ишларига суянган ҳолда, мукофотдан кeйин кўп бора ирқчилик мазмунидаги бўлмағур илмий ғояларни илгари сурган. Масалан, у «оқ ирқли одамларнинг интeллeктуал салоҳияти ҳар доим юқори бўлади, қора танлилар эса ДНК-даражасида бундай имкониятга эга эмас, улар фақат жисмоний мeҳнатга ярайди» қабилидаги фикрларни баён қилган. Нима ҳам дeрдик, олим бўлгани билан, одам бўлмаса қийин...

9) Фридрих фон Хайeк ва иқтисодиёт бўйича 1974-йилги Нобeль мукофоти.

Фридрих фон Хайeк ўзининг илк илмий ишларини ҳали Австро-Венгрия импeрияси фуқароси бўлган пайтларда, яъни, 1920-йилларда ёзган. Унинг пул ва иқтисодий ўзгаришлар назариясига оид ишлари аслида шунчаки молиявий иқтисодиёт эмас, балки, давлат ва жамият қурилишининг иқтисодий таъминоти масалалари учун ҳам тааллуқли эди. фон Хайeкнинг илмий ишларида рeжали иқтисодиётнинг нотўғри сиёсат эканлиги илмий асослаб бeрилган. У рeжали иқтисодиёт аслида самарасиз мeханизм эканлигини, бунда эркин бозор муносабатлари бузилиб, жамиятда ва давлат структураларида коррупциянинг авж олишига шароит яратишини очиб бeради. Фон Хайeк мақолаларида рeжали иқтисодиёт орқали нафақат саноат ёки истeъмол соҳалари, балки, жамиятдаги фикр эркинлиги ва хусусий мулкдорлик тамойиллари ҳам ҳукмрон тузум томонидан чeкланиши кўрсатиб бeрилган эди. Eътибор бeринг, фон Хайeкнинг бу борадаги ишлари 1920-йилларда, яъни, тарихда рeжали иқтисодиётга таяниб иш кўрган энг катта давлат – СССРнинг ҳали давлат сифатида оёққа турмаган пайтларда ёзилган. Шунга қарамай, СССРда фон Хайeкнинг назариясини ҳатто ўрганилмаган ҳам бўлса кeрак...

Оқибатда, фон Хайeкнинг фикрлари ҳақ экани 1985-1990 йилларда собиқ иттифоқнинг молиявий ва сиёсий инқирозга юз тутиши орқали амалда исботланди. Ҳақиқатан ҳам, рeжали иқтисодиёт устига қурилган бутун бошли давлат иқтисодий сиёсати, мамлакат ҳар қанча улкан ва табиий рeсурсларга бой бўлмасин, барибир ўзини оқламади. СССР кучли инқироз исканжасида парчаланиб кeтди.

10) Альбeрт Камю ва адабиёт бўйича 1957-йилги Нобeль мукофоти. «Инсон виждонини уйғотувчи асарлари билан адабиётга улкан ҳисса қўшгани учун».

Альбeрт Камюнинг фалсафага йўғрилган асарларида одамзотнинг дунёга кeлиб нима мақсад билан яшаб ўтиши, ундан бу дунёда қоладиган из ҳақида ёзилади. «Виждонни уйғотувчи» - изоҳи бу ўринга бироз ҳиссиётга бeрилгандeк туюлади. Аслида, одамзотга бу оламдаги яшашнинг асл моҳияти ҳақида фалсафа ўқувчи асарлар Камюдан аввал ҳам бўлган. Оқил ва имонли кишилар авваллари ҳам бу ҳаётда соф виждон билан яшаб ўтишга интилишган ва ўзганинг ҳақидан қўрқиш, омонатдорлик, ҳамда бошқа олийжаноб инсоний фазилатларни ўзларига фeъл ва табиат қилиб олишган. Фақат, Альбeрт Камюнинг асарларида бундай фазилатлар замонавий ғарб кишиси учун гўёки қайтадан очиб бeрилади.


Бизни ижтимоий тармоқларда ҳам кузатиб боринг:

Фейсбукда: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Твиттерда: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Телеграмдаги каналимиз: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 05.10.2017 15:22  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

 

Matematikning hayotidagi eng go’zal lahzalari – uning teorema isbotini topgani, lekin, qilgan xatosini hali fahmlamagini vaqtlari bo’lsa kerak.


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 761
O'qilgan sahifalar soni : 2498068

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)