Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Maqolalar Nobel-2017. Biologik soat mexanizmi.

Nobel-2017. Biologik soat mexanizmi.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 4
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Nobel-2017. Biologik soat mexanizmi.
Мақолани кирилл алифбосида ўқинг
Hamma sahifa

Nobel-2017. Biologik soat mexanizmi. Sirkada ritmlarining molekulyar mexanizmlarini kashf qilgan olimlar Nobel mukofotiga sazovor bo'lishdi.

 

Yerdagi hayot sayyoramizning o‘z o‘qi atrofida ayanishi jarayoniga qat’iy moslashgan. Ilm-fanda ko‘p yillardan beri ma’lumki, Yerdagi barcha tirik organizmlar, shu jumladan odam ham, kundalik muntazam ritmga moslashgan ichki biologik soatlarga egadir. Ushbu biologik soat, tirik organizmning kun va tun almashinishi natijasida yuz beradigan tashqi omillarga tayyorlanishi va moslashishini nazorat qiladi. Biologik soat ilm-fanda ancha yillardan buyon ma’lum mexanizm bo‘lsa-da, lekin olimlar uning qanday ishlashini aniqlashganiga hali uncha ko‘p bo‘lgani yo‘q. Ushbu, 2017-yilgi Fiziologiya va Tibbiyot yo‘nalishida Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan olimlar uchligi – Jeffri Xoll, Maykl Rosbash hamda, Maykl Yung aynan ushbu biologik soatlarning ishlash mexanizmini kashf qilishganliklari uchun oliy ilmiy mukofotga loyiq ko‘rildilar. Ularning ilmiy ishlari silsilasi - o‘simliklar, hayvonlar, hamda odam organizmning biologik ritmlari qay tarzda Yerdagi kun va tun almashinishi jarayonlari bilan sinxronlanishini mohiyatini ochib beradi.

 

Yuqorida sanab o‘tilgan olimlarning ilmiy-amaliy tekshiruvlarida oddiy drozofila (Drosophila melanogaster) pashshalaridan tajriba sifatida foydalanilgan. Ular pashsha tanasida kundalik me’yoriy biologik ritmni nazorat qiluvchi maxsus geni aniqlashdi va ushbu gen ustida qator tajribalar o‘tkazishdi. Xususan, olimlar ushbu genni ta’sir mexanizmini bloklab qo‘yib, (ya’ni, genni izolyatsiyalab) keyin pashshaning o‘zini qanday tutishini kuzatishgan. Sinchiklab o‘tkazilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki, pashsha tanasidagi mazkur gen, tun davomida hujayrada yig‘iluvchi maxsus oqsilni kodlab borar va aynan o‘sha oqsilni kun davomida parchalanishini nazorat qilar ekan. Tajribalar davomida olimlar ushbu ajoyib mexanizmga aloqador yana qo‘shimcha oqsil komponentlarini aniqlashdi. Haqiqatan ham, ushbu atama bekorga «biologik soat» deb nomlanmagani ma’lum bo‘ldi. Chunki, aynan o‘sha oqsillar hujayralarni go‘yoki ichki soat mexanizmi singari kecha va kunduzgi faollik bo‘yicha aniq sinxronlikda faollashtirib va qayta susaytirib turar ekan. Eng qizig‘i esa, bu kabi ichki biologik soat barcha turdagi ko‘phujayrali organizmlarda – o‘simliklarda ham, hayvon va odamda ham bir xil tamoyil asosida ishlaydi.

Shunisi hayratlanarliki, tirik organizmlarning, shu jumladan odamning ichki biologik soatlari o‘ta aniq harakatda bo‘lgani tufayli, u butun organizm fiziologiyasini kun va tunning mutlaqo turli-tuman fazalariga tayyorlaydi va moslashtiradi. Biologik soatlar organizmdagi barcha muhim fiziologik jarayonlarni, xususan, gormonlarning faolligini, uyquni, tana haroratini, hamda, modda almashinuvi kabilarni nazorat qiladi. Shu jihatdan, organizmda biologik ritmni nazorat qiluvchi genlarni qaysidir ma’noda «taning ichki xronometrchisi» deyish mumkin. Umumiy qilib aytganda, bizning kundalik jismoniy faolligimiz, ishchanligimiz yoki g‘ayrat-shijoatimiz, o‘sha ichki biologik soatlarimiz va tashqi muhitimiz o‘rtasida vaqt mutanosibligiga qanchalik e’tibor qaratishimizga ko‘p jihatdan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, bir necha vaqt mintaqalarini kesib o‘tish orqali qiladigan sayohatlar, yoki, navbat almashinib (smena) bo‘yicha ishlash kabi holatlarda bizning ichki biologik soatlarimiz va tashqi muhit orasida nomuvofiqlik kelib chiqadi. Bu ikkalasi qayta sinxron ishlay boshlaguncha odam uyquchan yoki xorg‘in bo‘lib yurishi hammamizga yaxshi ma’lum. Soat mintaqasining keskin almashinishi yoki, boshqa sabablar tufayli bioritmning buzilishiga organizm uyqusirash, toliqish va bosh og‘rishi bilan aks javob qaytaradi. Ma’lumot o‘rnida: soat mintaqasining keskin o‘zgarishi tufayli kelib chiqadigan salbiy simptomlar tibbiyotda desinxroniya, yoki, desinxronoz deb yuritiladi va u bir necha yillardan buyon, odam kasalliklarning Xalqaro tasnifiga kiritilgan. Ushbu sindrom manbalarda ko‘pincha «jetlag» tarzida keltiriladi. Uning ma’nosi inglizcha «jet» - raketa, reaktiv samolyot, va «lag» - kech qolish so‘zlaridan yasalgan. Umuman olganda, muttasil bioxronoligik nomutanosiblik tanada turli kasalliklarni paydo bo‘lishi xatarini oshiradi.

Bizning ichki soatimiz

Tabiatdagi deyarli barcha tirik organizmlar atrof-muhitdagi kundalik o‘zgarishlarga avvaldan tayyorlanadi va moslashadi. XVIII-asrda astronom olim Jan Jak d-Ortus de Meran (1678-1771) ismli astronom uyatchan mimoza (Mimosa pudica) o‘simligi barglari ustida kuzatuvlar olib borib, barglarning tongda quyosh chiqishiga yaqin ochilib borishi va shom oqqach, asta sekin yana yopilishini aniqlagan. U, agar o‘simlikni muttasil qorong‘ulikda qoldirsa nima bo‘lishini o‘ylab, buni amalda sinab ko‘rmoqchi bo‘ladi. Keraklikcha muddat kuzatishlari orqali anavi ism-familiyasi uzundan-uzoq bo‘lgan astronom shunga amin bo‘ldiki, mimoza gulining barglari o‘zi turgan joyning yorug‘, yoki, qorong‘u ekanidan qat’iy nazar, o‘sha kundagi quyosh chiqishi botishiga moslanib, faollashar va susayar ekan. Ya’ni, mimoza qop-qorong‘u joyda ham o‘zining kundalik odatiy sutkalik ritmni takrorladi. Xuddiki, gul o‘zi gorong‘ulikda turganiga qaramay, go‘yoki uning qo‘l soati bo‘lib, o‘shanga qarab vaqtni belgilab faollashaverardi (1-rasm).

Bu orada, boshqa tadqiqotchilar mimozadagi kabi biologik ritmlar faqat o‘simliklarda emas, balki hayvonlarda, hamda, odamda ham mavjudligini aniqlashdi. Ushbu biologik soatlar fiziologiyani sutka davomidagi o‘zgarishlarga tayyorlab, moslashtirib boradi. Fiziologiyaning ushbu sutkalik ritmlarga muntazam moslashuvini fanda «sirkadian ritm» deyiladi. Atama lotin tilida aylana ma’nosini beruvchi «circa», hamda, sutka ma’nosini beruvchi «dies» so‘zlaridan yasalgan. Garchi, ushbu bioritmlar o‘sha XVIII-asrdan buyon fanda ma’lum bo‘lsa-da, organizmning biologik soati qanday ishlashini, ta’bir joiz bo‘lsa, biologik soatning murvatlari nimalardan iborat sirligicha qolmoqda edi.

1970-yillarda Seymur Benzer ismli olim va uning shogirdi Ronald Konopks drozofila pashshasida sirkadian ritmni nazorat qiluvchi genni identifikatsiya qilishgan. Ular pashshaning bioritmini buzilishiga sabab bo‘layotgan genni aniqlashdi va uni «period» deb nomlashdi. Lekin ushbu genning sirkada ritmiga aynan qanday ta’sir ko‘rsatishini aniqlash qiyin kechgan.

70-90 yillarda drozofila pashshasi orqali biologik soat mexanizmini o‘rganayotgan olimlar qatorida Bostondagi Brandeys universiteti xodimlari Jeffri Xoll va Maykl Rosbash, hamda, Nyu-Yorkdagi Rokfeller universiteti xodimi Maykl Yang ham bor edi. Ular uzviy hamkorlikda faoliyat olib borishgan bo‘lib, mazkur olimlarning sayi-harakati o‘laroq, 1984-yilda birinchi marta o‘sha «period» genini alohida ajratib olingan. Keyin esa, Xoll va Rosbash birgalikda o‘sha gen tomonidan kodlanadigan oqsil (uning nomi PER) tun davomida to‘planishi va kunduz davomida parchalanishi aniqlandi. Shunday qilib, sirkada ritmiga sinxron muvofiq ravishda, 24-soat mobaynida PER oqsili miqdori organizmida pasayib va ko‘payib turar ekan.

Tadqiqotchilarning keyingi maqsadi esa, sirkada ritmlarining qanday qilib yuzaga kelishi va barqaror saqlanishini aniqlashdan iborat bo‘ldi. Rosbash va Xollning taxminiga ko‘ra, PER oqsilning to‘planib borishi va muayyan miqdorga (chegaraga) yetishi bilan period geni faoliyati to‘xtatiladi (bloklanadi). Shu tariqa, hujayralarda o‘sha oqsil miqdori doimiy nazorat qilinadi. Lekin bu jarayonning o‘zi qay tarzda kechadi? – degan savol barchani o‘ylantirardi. Chunki, genning faoliyatini bloklab qo‘yishi uchun, sitoplazmada hosil bo‘luvchi oqsil ushbu gen joylashadigan hujayra yadrosiga kirib borishi zarur edi. Ma’lum bo‘lishicha, PER oqsili tunda haqiqatan ham yadroga kirib borar ekan. Lekin qanday qilib?

Model juda chigal va murakkab edi. Olimlar o‘sha payt haqida: boshqotirmaning ayrim qismi topilgan, lekin, ko‘p joyi hali noma’lum turgan vaziyat edi deb eslashadi. Deyarli 10 yil davom etgan muttasil izlanishlardan so‘ng, 1994-yilda Maykl Yang biologik soat ishini boshqaruvchi ikkinchi bir genni kashf qildi. Ushbu genni olimlar «timeless» deb atashgan. Ushbu gen ham o‘ziga biriktirilgan maxsus bir oqsil – TIM oqsilining faoliyatini boshqarar ekan. Aynan TIM va PER oqsillarining o‘zaro bog‘lanishi natijasida, ular hujayra yadrosiga kirib bora oladigan xususiyatga ega bo‘lib qolar va shu tarzda, teskari aloqa tamoyilini yuzaga keltirib, period genining ishini to‘xtatib (bloklab) qo‘yar ekan.

Albatta, bunday mexanizm orqali bioritmni tushuntirish birmuncha osonlashdi. Lekin, muayyan savollar baribir ochiq qolayotgan edi. Masalan, sirkada ritmlari chastotasini nima nazorat qiladi? Yang keyinchalik doubletime deb nom berilgan yana bir genni kashf qildi. Bu gen qisqacha DBT deb nomlanuvchi oqsilning shakllanishini nazorat qilar edi. Bu kashfiyot orqali organizmda biologik soatning qanday mexanizmlar evaziga aniq ishlashini uzil-kesil tushunib olindi. Keyingi yillarda amalga oshirilgan yana qator kashfiyotlar esa, biologik soatlarning ishlash mexanizmlarini yanada mukammal tushunish uchun kalit vazifasini o‘tab berdi. Masalan, period genining faollanishiga turtki beruvchi yana bir oqsil kashf etilgan bo‘lib, ushbu oqsil biologik soatning umumiy tashqi muhit bilan umumiy sinxronlanishi, jumladan, yorug‘likka nisbatan sinxronlanishi mexanizmini aniqlashgan.

 

Laureatlar haqida qisqacha:

Jeffri Xoll 1945-yilda AQSHning Nyu-York shahrida tug‘ilgan. 1971-yilda Sietlning Vashington universitetida fan doktori darajasini qo‘lga kiritgan. 1971-1973 yillarda Pasadenadagi Kaliforniya texnologiya universitetida fan doktori unvoni bilan faoliyat ko‘rsatgan. 1974-yildan 2002-yilgacha Brandeys universitetida ishlagan. 2002 yildan buyon Men shtati Universiteti xodimi.

Maykl Rosbash 1944-yilda Kanzas-Siti shahrida tug‘ilgan. 1970-yilda Massachusets texnologiyalar universitetining fan doktori unvoniga erishgan. Keyingi yillarda u Shotlandiyada, Edinburg universitetida ishlagan. 1974-yildan boshlab esa Brandeys universitetida ishlaydi.

Maykl Yang 1949-yilda Mayamida tug‘ilgan. Fan doktori darajasini 1975-yilda Ostindagi Texas universitetida qo‘lga kiritgan. 1975-1977 yillarda Paolo-Altodagi Stenford universitetida ishlagan. 1978-yildan e’tiboran Nyu-Yorkdagi Rokfeller universitetida faoliyat yuritadi.

 

 


Нобель-2017. Биологик соат механизми. Циркада ритмларининг молекуляр механизмларини кашф қилган олимлар Нобель мукофотига сазовор бўлишди.

Ердаги ҳаёт сайёрамизнинг ўз ўқи атрофида аяниши жараёнига қатъий мослашган. Илм-фанда кўп йиллардан бери маълумки, Ердаги барча тирик организмлар, шу жумладан одам ҳам, кундалик мунтазам ритмга мослашган ички биологик соатларга эгадир. Ушбу биологик соат, тирик организмнинг кун ва тун алмашиниши натижасида юз берадиган ташқи омилларга тайёрланиши ва мослашишини назорат қилади. Биологик соат илм-фанда анча йиллардан буён маълум механизм бўлсада, лекин олимлар унинг қандай ишлашини аниқлашганига ҳали унча кўп бўлгани йўқ. Ушбу, 2017-йилги Физиология ва Тиббиёт йўналишида Нобель мукофотига сазовор бўлган олимлар учлиги – Жеффри Холл, Майкл Росбаш ҳамда, Майкл Янг айнан ушбу биологик соатларнинг ишлаш механизмини кашф қилишганликлари учун олий илмий мукофотга лойиқ кўрилдилар. Уларнинг илмий ишлари силсиласи - ўсимликлар, ҳайвонлар, ҳамда одам организмнинг биологик ритмлари қай тарзда Ердаги кун ва тун алмашиниши жараёнлари билан синхронланишини моҳиятини очиб беради.

Юқорида санаб ўтилган олимларнинг илмий-амалий текширувларида оддий дрозофила (Drosophila melanogaster) пашшаларидан тажриба сифатида фойдаланилган. Улар пашша танасида кундалик меъёрий биологик ритмни назорат қилувчи махсус гени аниқлашди ва ушбу ген устида қатор тажрибалар ўтказишди. Хусусан, олимлар ушбу генни таъсир механизмини блоклаб қўйиб, (яъни, генни изоляциялаб) кейин пашшанинг ўзини қандай тутишини кузатишган. Синчиклаб ўтказилган тажрибалар шуни кўрсатдики, пашша танасидаги мазкур ген, тун давомида ҳужайрада йиғилувчи махсус оқсилни кодлаб борар ва айнан ўша оқсилни кун давомида парчаланишини назорат қилар экан. Тажрибалар давомида олимлар ушбу ажойиб механизмга алоқадор яна қўшимча оқсил компонентларини аниқлашди. Ҳақиқатан ҳам, ушбу атама бекорга «биологик соат» деб номланмагани маълум бўлди. Чунки, айнан ўша оқсиллар ҳужайраларни гўёки ички соат механизми сингари кеча ва кундузги фаоллик бўйича аниқ синхронликда фаоллаштириб ва қайта сусайтириб турар экан. Энг қизиғи эса, бу каби ички биологик соат барча турдаги кўпҳужайрали организмларда – ўсимликларда ҳам, ҳайвон ва одамда ҳам бир хил тамойил асосида ишлайди.

Шуниси ҳайратланарлики, тирик организмларнинг, шу жумладан одамнинг ички биологик соатлари ўта аниқ ҳаракатда бўлгани туфайли, у бутун организм физиологиясини кун ва туннинг мутлақо турли-туман фазаларига тайёрлайди ва мослаштиради. Биологик соатлар организмдаги барча муҳим физиологик жараёнларни, хусусан, гормонларнинг фаоллигини, уйқуни, тана ҳароратини, ҳамда, модда алмашинуви кабиларни назорат қилади. Шу жиҳатдан, организмда биологик ритмни назорат қилувчи генларни қайсидир маънода «танинг ички хронометрчиси» дейиш мумкин. Умумий қилиб айтганда, бизнинг кундалик жисмоний фаоллигимиз, ишчанлигимиз ёки ғайрат-шижоатимиз, ўша ички биологик соатларимиз ва ташқи муҳитимиз ўртасида вақт мутаносиблигига қанчалик эътибор қаратишимизга кўп жиҳатдан боғлиқ бўлади. Масалан, бир неча вақт минтақаларини кесиб ўтиш орқали қиладиган саёҳатлар, ёки, навбат алмашиниб (смена) бўйича ишлаш каби ҳолатларда бизнинг ички биологик соатларимиз ва ташқи муҳит орасида номувофиқлик келиб чиқади. Бу иккаласи қайта синхрон ишлай бошлагунча одам уйқучан ёки хорғин бўлиб юриши ҳаммамизга яхши маълум. Соат минтақасининг кескин алмашиниши ёки, бошқа сабаблар туфайли биоритмнинг бузилишига организм уйқусираш, толиқиш ва бош оғриши билан акс жавоб қайтаради. Маълумот ўрнида: соат минтақасининг кескин ўзгариши туфайли келиб чиқадиган салбий симптомлар тиббиётда десинхрония, ёки, десинхроноз деб юритилади ва у бир неча йиллардан буён, одам касалликларнинг Халқаро таснифига киритилган. Ушбу синдром манбаларда кўпинча «жетлаг» тарзида келтирилади. Унинг маъноси инглизча «жет» - ракета, реактив самолёт, ва «лаг» - кеч қолиш сўзларидан ясалган. Умуман олганда, муттасил биохронолигик номутаносиблик танада турли касалликларни пайдо бўлиши хатарини оширади.

Бизнинг ички соатимиз

Табиатдаги деярли барча тирик организмлар атроф-муҳитдаги кундалик ўзгаришларга аввалдан тайёрланади ва мослашади. ХVIII-асрда астроном олим Жан Жак д’Ортус де Меран (1678-1771) исмли астроном уятчан мимоза (Mimosa pudica) ўсимлиги барглари устида кузатувлар олиб бориб, баргларнинг тонгда қуёш чиқишига яқин очилиб бориши ва шом оққач, аста секин яна ёпилишини аниқлаган. У, агар ўсимликни муттасил қоронғуликда қолдирса нима бўлишини ўйлаб, буни амалда синаб кўрмоқчи бўлади. Керакликча муддат кузатишлари орқали анави исм-фамилияси узундан-узоқ бўлган астроном шунга амин бўлдики, мимоза гулининг барглари ўзи турган жойнинг ёруғ, ёки, қоронғу эканидан қатъий назар, ўша кундаги қуёш чиқиши ботишига мосланиб, фаоллашар ва сусаяр экан. Яъни, мимоза қоп-қоронғу жойда ҳам ўзининг кундалик одатий суткалик ритмни такрорлади. Худдики, гул ўзи горонғуликда турганига қарамай, гўёки унинг қўл соати бўлиб, ўшанга қараб вақтни белгилаб фаоллашаверарди (1-расм).

Бу орада, бошқа тадқиқотчилар мимозадаги каби биологик ритмлар фақат ўсимликларда эмас, балки ҳайвонларда, ҳамда, одамда ҳам мавжудлигини аниқлашди. Ушбу биологик соатлар физиологияни сутка давомидаги ўзгаришларга тайёрлаб, мослаштириб боради. Физиологиянинг ушбу суткалик ритмларга мунтазам мослашувини фанда «циркадиан ритм» дейилади. Атама лотин тилида айлана маъносини берувчи «circa», ҳамда, сутка маъносини берувчи «dies» сўзларидан ясалган. Гарчи, ушбу биоритмлар ўша ХVIII-асрдан буён фанда маълум бўлсада, организмнинг биологик соати қандай ишлашини, таъбир жоиз бўлса, биологик соатнинг мурватлари нималардан иборат сирлигича қолмоқда эди.

1970-йилларда Сеймур Бензер исмли олим ва унинг шогирди Роналд Конопкс дрозофила пашшасида циркадиан ритмни назорат қилувчи генни идентификация қилишган. Улар пашшанинг биоритмини бузилишига сабаб бўлаётган генни аниқлашди ва уни «period» деб номлашди. Лекин ушбу геннинг циркада ритмига айнан қандай таъсир кўрсатишини аниқлаш қийин кечган.

70-90-йилларда дрозофила пашшаси орқали биологик соат механизмини ўрганаётган олимлар қаторида Бостондаги Брандейс университети ходимлари Жеффри Холл ва Майкл Росбаш, ҳамда, Нью-Йоркдаги Рокфеллер университети ходими Майкл Янг ҳам бор эди. Улар узвий ҳамкорликда фаолият олиб боришган бўлиб, мазкур олимларнинг сайи-ҳаракати ўлароқ, 1984-йилда биринчи марта ўша «period» генини алоҳида ажратиб олинган. Кейин эса, Холл ва Росбаш биргаликда ўша ген томонидан кодланадиган оқсил (унинг номи PER) тун давомида тўпланиши ва кундуз давомида парчаланиши аниқланди. Шундай қилиб, циркада ритмига синхрон мувофиқ равишда, 24 соат мобайнида PER оқсили миқдори организмида пасайиб ва кўпайиб турар экан.

Тадқиқотчиларнинг кейинги мақсади эса, циркада ритмларининг қандай қилиб юзага келиши ва барқарор сақланишини аниқлашдан иборат бўлди. Росбаш ва Холлнинг тахминига кўра, PER оқсилнинг тўпланиб бориши ва муайян миқдорга (чегарага) етиши билан period гени фаолияти тўхтатилади (блокланади). Шу тариқа, ҳужайраларда ўша оқсил миқдори доимий назорат қилинади. Лекин бу жараённинг ўзи қай тарзда кечади? – деган савол барчани ўйлантирарди. Чунки, геннинг фаолиятини блоклаб қўйиши учун, цитоплазмада ҳосил бўлувчи оқсил ушбу ген жойлашадиган ҳужайра ядросига кириб бориши зарур эди. Маълум бўлишича, PER оқсили тунда ҳақиқатан ҳам ядрога кириб борар экан. Лекин қандай қилиб?

Модель жуда чигал ва мураккаб эди. Олимлар ўша пайт ҳақида: бошқотирманинг айрим қисми топилган, лекин, кўп жойи ҳали номаълум турган вазият эди деб эслашади. Деярли 10 йил давом этган муттасил изланишлардан сўнг, 1994-йилда Майкл Янг биологик соат ишини бошқарувчи иккинчи бир генни кашф қилди. Ушбу генни олимлар «timeless» деб аташган. Ушбу ген ҳам ўзига бириктирилган махсус бир оқсил – TIM оқсилининг фаолиятини бошқарар экан. Айнан TIM ва PER оқсилларининг ўзаро боғланиши натижасида, улар ҳужайра ядросига кириб бора оладиган хусусиятга эга бўлиб қолар ва шу тарзда, тескари алоқа тамойилини юзага келтириб, period генининг ишини тўхтатиб (блоклаб) қўяр экан.

Албатта, бундай механизм орқали биоритмни тушунтириш бирмунча осонлашди. Лекин, муайян саволлар барибир очиқ қолаётган эди. Масалан, циркада ритмлари частотасини нима назорат қилади? Янг кейинчалик doubletime деб ном берилган яна бир генни кашф қилди. Бу ген қисқача DBT деб номланувчи оқсилнинг шаклланишини назорат қилар эди. Бу кашфиёт орқали организмда биологик соатнинг қандай механизмлар эвазига аниқ ишлашини узил-кесил тушуниб олинди. Кейинги йилларда амалга оширилган яна қатор кашфиётлар эса, биологик соатларнинг ишлаш механизмларини янада мукаммал тушуниш учун калит вазифасини ўтаб берди. Масалан, period генининг фаолланишига туртки берувчи яна бир оқсил кашф этилган бўлиб, ушбу оқсил биологик соатнинг умумий ташқи муҳит билан умумий синхронланиши, жумладан, ёруғликка нисбатан синхронланиши механизмини аниқлашган.

Лауреатлар ҳақида қисқача:

Жеффри Холл 1945-йилда АҚШнинг Нью-Йорк шаҳрида туғилган. 1971-йилда Сиетлнинг Вашингтон университетида фан доктори даражасини қўлга киритган. 1971-1973-йилларда Пасаденадаги Калифорния технология университетида фан доктори унвони билан фаолият кўрсатган. 1974-йилдан 2002-йилгача Брандейс университетида ишлаган. 2002-йилдан буён Мен штати Университети ходими.

Майкл Росбаш 1944-йилда Канзас-Сити шаҳрида туғилган. 1970-йилда Массачусетс технологиялар университетининг фан доктори унвонига эришган. Кейинги йилларда у Шотландияда, Эдинбург университетида ишлаган. 1974-йилдан бошлаб эса Брандейс университетида ишлайди.

Майкл Янг 1949-йилда Маямида туғилган. Фан доктори даражасини 1975-йилда Остиндаги Техас университетида қўлга киритган. 1975-1977 йилларда Паоло-Альтодаги Стенфорд университетида ишлаган. 1978-йилдан эътиборан Нью-Йоркдаги Рокфеллер университетида фаолият юритади.

 

Yangilаndi: 02.10.2017 19:38  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

СмешноУлыбаюсьПодмигиваю

Agar qizil qalpoqcha,
bo'ridan yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda qochsa,
u infraqizil qalpoqchaga aylanadi...



Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!