Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Astronomiya Yulduzlarning tasniflanishi

Yulduzlarning tasniflanishi

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 1
Juda yomon!A'lo! 

Yulduzlarning tasniflanishi

XX-asr boshiga kelib, astronomlar yulduzlarni faqat joylashuvi va yorqinligiga qarab emas, balki, yana boshqa koplab parametrlariga kora taqqoslash va farqlashni organib olgan edilar. Sababi, bu paytga kelib, yulduzlar haqidagi bilimlar ancha kengayib, toplangan ma'lumotlar ham anchayin salmoqli bolib qolgandi. Chunonchi, Uilyam Gershel zamonasidan beri, yulduzlar kattaligini birinchidan oltinchigacha bolgan shkala asosida tasniflash yolga qoyilgan bolib, bunda, eng yorqin yulduzlarga birinchi kattalik, sal xiraroqlariga ikkinchi kattalik, undan xiralariga uchinchi kattalik berilgan. Shu tarzda, eng xira, arang korinadigan yulduzlar oltinchi kattalikka tasniflangan. Gershel oddiy koz bilan korib bolmaydigan yulduzlarni yettinchi kattalikka biriktirgan va ularni faqat kuchli teleskoplar bilan korish mumkinligini ta'kidlagan.

Umuman olganda, yulduzlarni yorqinligiga qarab tasniflash bu - Gershel kashf qilgan yangilik emas edi. Undan deyarli ikki ming yil avval ham olimlar yulduzlarni yaxshi farqlash imkonini beruvchi tasniflash tizimini qollashar edi. Chunonchi, yulduzlarni yorqinligiga kora 6 xil kattalikka tasniflab farqlashni qadimgi yunon astronomi va faylasufi Gipparx oylab topgan edi. Gershel esa Gipparx uslubini davom ettirgan xolos. Faqat Gipparx tasnifida bunday yulduz kattaligi bilan yulduzlarning ozi emas, balki, boshqa osmon jismlari, xususan, Oy, Quyosh, sayyoralar ham qamrab olinar edi. Gershel esa faqat yulduzlarni shunday shkala bilan tasniflashni yolga qoydi.

Gersheldan keyin esa yulduz kattaliklari shkalasini tartibga solish masalasini ingliz astronomi Norman Pogson (1829-1891) oz zimmasiga oldi. U 1856-yilda yulduz kattaliklarini tasniflash uchun yangi shkala taklif etgan. Pogson ham eng yorqin yulduzlarga, xususan, at-Toir[1] yulduzi singari yulduzlarga birinchi kattalik biriktirgan. Birinchi kattalikdagi yulduzlardan 100 marta xiraroq yulduzlar esa Pogson shkalasida oltinchi kattalikka biriktirilgan. Shu tarzda, Pogson ham, mohiyatan, Gipparx va Gershellar qollagan sistemani takomillashtirgan xolos. Hozirda astronomiyada yulduz kattaligini aynan Pogson shkalasi bilan qayd etiladi. Ushbu shkalada eng yorqin yulduzlar 1, eng xiralari esa 6-kattalikka ega bolgani sababli, osmon sferasidagi eng yorqin yulduzdan ham yorqinroq boshqa obyektlar, masalan, Oy, sayyoralar va Yerga yaqin kelib qolgan kometalarning yulduz kattaligi manfiy ishoraga ega boladi. Chunki, Pogson shkalasida yulduz kattaligini ifodalovchi raqam musbat yonalishda kattalashadi. Eng yorqin yulduz 1-kattalik bolgani uchun, undan ham yorqin obyekt tabiiyki manfiy ishoraga ega bolishi kerak. Shunga binoan, tolin Oy 12,7; Venera sayyorasi -4,7; Yupiter -2,94 gacha yulduz kattaligiga ega boladi. Quyoshning yulduz kattaligi esa -26,7 ga teng! Ya'ni, u eng yorqin yulduzdan ham 26,7 marta yorqinroqdir.

Yulduzlarning olchamlarini taqqoslash odamni hayratga soladi va aqlini shoshirib qoyadi. Ushbu rasmda sariq shar shaklida bizning Quyoshimiz tasvirlangan. Orqa fondagi ulkan moviy shar esa Sirius yulduzning ?-si. U Quyoshdan 1,7 barobar katta. Kichikroq olchamli qizil shar esa Kentavr Proksimasi bolib, u Yupiterdan biroz katta xolos. Rasmda undan pastroqda joylashgan kichkina oq nuqta esa Siriusning ?-si bolib, u olchamlariga kora bizning Yerimizdan ham kichik bolgan oq mitti yulduzdir. Agar, Quyoshni ushbu oq mitti olchamigacha kichraytirib tasvirlasak ham, osha miqyos-masshtabda olganda, hozirda aniqlangan eng katta yulduzlar rasmdagi Sirius --sidan ham katta boladi va bu tasvirga sigmaydi. Hozirda astronomlar tomonidan aniqlangan eng katta yulduz Katta It turkumidagi YV yulduzi bolib, uning diametri Quyoshnikidan 2000 marotaba katta ekani aniqlangan!

Yulduz kattaligi hozirda ikki xil talqin qilinadi. Birinchisi - korinadigan yulduz kattaligi bolib, u osmon sferasida obyektning oddiy koz bilan qaralgan qanchalik yorqin korinishini bildiradi. Shuningdek, mutlaq yulduz kattaligi bolib, u yulduzning haqiqiy ravshanligini ifodalaydi. Mutlaq yulduz kattaligini hisoblash uchun, yulduzning korinadigan yulduz kattaligini va yulduzgacha bolgan masofani bilish kerak. Bundan tashqari, qoshaloq yulduzlarning orbital harakatini kuzatish orqali, ular uchun Butun olam tortishi qonuni formulalarini tadbiq etgan holda, osha yulduzlarning massasini ham hisoblash mumkin. Yulduzlarning massasi juda turli-tuman bolishi va ularning ba'zilari bizning Quyoshimizda minglab marta katta va ogir ekanini shu tarzda hisoblab chiqilgan.

Shu tarzda, astronomlar yulduzlarning massasi, mutlaq va korinadigan yulduz kattaliklari, ya'ni, ularning yorqinlik va ravshanlik korsatkichlari va boshqa va ho kazo parametrlaridan iborat kattagina ma'lumotlar toplamiga ega bolishdi. Endi ushbu ma'lumotlar asosida yulduzlarni batartib tasniflash masalasi ortada turar edi. Ushbu masalaning yechimini esa, dastlab Daniyalik astronom Eynar Gertsshprung tomonidan ushlab chiqilgan va keyinroq AQSHlik astronom Genri Rassel tomonidan takomillashtirilgan Gertsshprung-Rassel diagrammasi orqali hal qilindi.

Gertsshprung-Rassel diagrammasi asosida yulduzlarning spektral tahlili yotadi. Yulduzlarni spektral tahlil qilish natijalari shuni korsatadiki, ularning hammasi har xil haroratga ega bolib, turli xil yulduzlarning qanchalik issiq yoki qaynoqligiga qarab, ularning atmosferasida muayyan kimyoviy elementlarning spektral chiziqlari korinish beradi. Astronomlar yulduzlarni aynan shu spektral chiziqlarga va sirtidagi haroratga kora tasniflashni yolga qoyishdi. Aniqlanishicha, yulduz sirtining rangi bilan uning harorati togridan-togri bogliqlikka ega ekan. Xususan, och-moviy rangli yulduzlar eng qaynoq, eng baland haroratga ega bolsa, qizil yulduzlar undan sal sovuqroq, sariqlar yanada pastroq haroratli bolar ekan. 1911-yilda avvaliga Eynar Gertsshprung va 1913-yilda Genri Rassel yulduzlarni mutlaq yulduz kattaligi va sirtining haroratiga qarab maxsus grafik-diagrammaga joylashtirib chiqishdi. Grafik esa yulduzlar evolyutsiyasiga va umuman Koinot tarixiga oid kutilmagan qonuniyatlarni taqdim etdi. Aniqlanishicha, Gertsshprung va Rassel diagrammasida yulduzlarning joylashuvi tasodifiy va tartibsiz bolmay, balki, Asosiy Ketma-ketlik deb nomlanadigan chiziq boylab yorqin va qaynoq (moviy) yulduzlardan boshlab xira va sovuqroq (qizil) yulduzlar tomon yonalar ekan. Asosiy Ketma-ketlik chizigidan yuqorida harorati ancha sovuq, lekin, olchamlari juda ulkan bolgan yulduzlar joylashgan bolib, ularning favqulodda ulkan olchamlariga kora, Gigant yulduzlar deb nomlana boshlangan. Asosiy Ketma-ketlik chizigidan pastda esa, xira, lekin juda qaynoq yulduzlar joylashadi va ularni olimlar oq mittilar deb yuritishadi. Chunki, bu turdagi yulduzlarning diametri juda kichik boladi. Yulduzlarni bu tarzda tasniflab organilishi keyinchalik olimlarga yulduzlar evolyutsiyasi va umuman Borliqning paydo bolishidan boshlab, uning keyingi taqdiriga oid muhim ilmiy xulosalarga sabab boldi.

Gertsshprung-Rassel diagrammasi


[1] Altair, ya'ni, Burgut yulduz turkumining ?-si, yulduz nomi arab tilidagi an-nasr at-tair, ya'ni, parvozdagi burgut sozidan kelib chiqqan


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 26.08.2018 09:33  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Tezkor tayyorlanadian lapsha taomlar ishlab chiqaruvchisi kimyo bo'yicha Nobel mukofotiga tavsiya etildi. Uning masalliqlarida, ilgari fanga noma'lum bo'lgan kimyoviy elementlar aniqlandi..


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 780
O'qilgan sahifalar soni : 3594382

Tafakkur durdonalari

Xitoydan bo'lsa ham ilm o'rganinglar.

Hadis