Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Kompas tarixi

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 6
Juda yomon!A'lo! 

Kompasni Hitoyliklar juda qadimda ixtiro qilishgan . milodgacha bo’lgan III asrda hitoylik faylasuf Hen Fey-Szi o’ziga zamondosh bo’lgan kompas tuzilishini shunday tavsiflagan: «U magnetitdan tayyorlangan erigan qoshiq shakliga ega, ingichka dastagi va sharsimon, puxta sayqallangan bo’rtma qismilari bor. Bu bo’rtma qismida qoshiq huddiy shunday puxta sayqallangan mis yoki yog’och plastina gadastgi plastinaga teginmaydigan, lekin uning ustida erkin harakatlanigan shu bilan birga, qoshiq o’z o’qi atrofida va bo’rtma ichida aylana oladigan  qilib o’rnatilgan. Plastinada olam tomonlari tsiklik burj belgilari orqali tasvirlangan. Qoshiq dastasini qimirlatib itarib uni aylanuvchi harakatga keltirishgan. Muvozanatlashib, kompas dastasi aniq Janubni ko’rsatadi.»

Bu dunyo tomonlarini ko’rsatuvchi eng qadimgi asbob sifatida e’tirof etiladi.

XI asrda Hitoyda ilk marotaba harakatlanuvchi strelkali kompas paydo bo’lgan. Odatda u baliq shaklida tayyorlangan ekan. Bu baliqni suv to’ldirilgan idishga solishganida boshini janub tomonga qaratib suzish bilan tomonlarni ifodalagan. Kompasning yana bir turini, magnit strelkasi ustida ko’p ishlar olib borgan hitoylik olim Shen Gua (XI -asr) o’ylab topgan. U oddiy tikuvchilik ignasini magnitlab, so’ngra uni mum yordamida shoyi tolalaridan tayyorlangan erkin harakatlanuvchi korpus markaziga mahkamlab o’rnatgan. Bu kompas strelkasi harajatlanuvchi kompasdan ko’ra yuqoriroq aniqlikka ega bo’lgan. Chunki u aylanish vaqtida nisbatan kam qarshilik kuchini yengishi kerak bo’lgan. Shen Gua taklif etgan yana bir kompas konstruktsiyasi zamonaviysiga yana ham yaqin: magnitlangan igna endi shpilkaga o’rnatilgan; o’z tajribalari orqali Shen Gua shuni aniqladiki, kompas strelkasi janubni aniq emas, balki, bir muncha og’ish bilan ko’rsatar ekan. Buni u magnit meridianlari va geografik meridianlarning o’zaro mos kelmasligi ya’ni ular bir-biriga nisbatan burchak ostida ekanligi bilan izohladi. Uning izohi qanchalik to’g’ri ekanligini keyingi yuz yilliklarda yevropa olimlari tomonidan  amalda isbotlanib, ular hayratda qolishgan edi. Shen Guadaen keyingi davrlarda yashagan hitoy olimlari bu burchakni (uni «magnit og’ishi» deb ataladi) hisoblashni bilib olishdi va bu burchakni hitoyning turli hududlari uchun hisoblab chiqib, korreksiya jadvallarini tuzishdi. XI asr Hitoy kemalarining aksariyati ushbu turdagi kompaslar bilan (odata kemaning tumshuq va quyruq qismlarida) jihozlangan edi va kema kapitanlari har qanday ob-havo sharoitida to’g’ri kurs belgilay olishlari mumkin edi.

Bu ko’rinishdagi hitoy kompaslarini XII asrda arablar o’zlashtirishdi. XIII asrda «harakatlanuvchi igna» yevropaliklarga tanishtirildi. Birinchi bo’lib uni arablardan italyan dengizchilari o’zlashtirishdi. Ular orqali kompas ispanlar, portugallar va fransuzlarga, keyinroq esa ingliz va nemislarga tarqaldi. Dastavval kompas suv solingan idishda qalqib yuruvchi magnitlangan igna va yog’och bo’lagi ko’rinishida tayyorlanardi.  Keyinroq idish yuzasini shisha bilan yopib, magnitlangan ignani shamol ta’siridan himoyalash zaruriyatini tushinib qolishdi. XIV asr o’rtalarida qog’oz doiraning markaziga o’rnatish usuli paydo bo’ldi. Italiyalik Flavio Joyya kompasni takomillashtirib, qog’oz asosga 16 qism (rumb) belgilab chiqdi, taqsimlangada dunyoning har bir tomoni uchun to’rt bo’lakdan iborat doira choragi kelib chiqadigan yana ham qulayroq orientirlash imkoniyati paydo bo’ldi. Bu oddiy o’zgartirishlar kompasnining takomillashuvi jarayonida katta qadam bo’lib hizmat qildi. Keyinroq doira teng 32 sektorlarga ajratildi. XVI asrda tebranishlar ta’sirida strelkada paydo bo’ldigan hatolikni kamaytirish uchun uni kardanli osmaga maxkamlashni yo’lga qo’yildi. Bir asrdan so’ng esa kompaslarda yo’nalishi aniqroq ko’rsatadigan aylanuvchan chizg’ichlar paydo bo’ldi.

Porox harbiy sohada yoki Gutenberg matbaachilikda qanday inqilobga olib kelgan bo’lsa Kompas dengizchilikda ham huddi shunday iz qoldirdi. U ochiq dengizda kursni to’g’ri belgilash va olib borish uchun dastlabki navigatsiya asbobi edi. Kompasdek ishonchli yo’l ko’rsatuvchiga ega bo’lgach, XV asr ispan va portugal dengizchilari uzoq dengiz safarlariga  jur’at qila boshladilar. Ular ming yillar davomida uzoqlasha olishmagan dengiz qirg’oqlarini orqada qoldirib okeanlararo sayohatlar davrini boshlab yuborishdi…

Yangilаndi: 07.04.2013 04:46  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Bildirilgan fikrlar   

 
+1 #3 Kompas tarixicompany formation 2015-12-30 13:38
Hello there, I found your blog by means of Google while looking for a
related topic, your site got here up, it appears great.
I've bookmarked it in my google bookmarks.
Hello there, just became aware of your blog thru Google, and located that
it's truly informative. I am going to watch
out for brussels. I'll appreciate if you proceed this
in future. Many people can be benefited out of your writing.
Cheers!
Iqtibos
 
 
0 #2 Kompas tarixicompany formation 2015-12-30 13:38
Pretty nice post. I just stumbled upon your blog and wished to say that I've truly
enjoyed surfing around your blog posts. In any case I will be
subscribing in your feed and I am hoping you write again soon!
Iqtibos
 
 
0 #1 Kompas tarixicompany formation 2015-12-30 13:37
Hi it's me, I am also visiting this web page daily, this web page is truly nice and the viewers are genuinely sharing good thoughts.
Iqtibos
 

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Ixtiro va Kashfiyotlar

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

СмешноУлыбаюсьПодмигиваю

Fizika o'qituvchisi bolalarga savol beryapti:

-1 kg temir og'irmi, yoki, 1 kg paxtami?

Bir olg'ir so'zamol bola javob qaytradi:

-Domla oyoqqa tushib ketsami, yoki, tarozida tortib ko'rsami?


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 761
O'qilgan sahifalar soni : 2498583

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov