Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Kompas tarixi

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 6
Juda yomon!A'lo! 

Kompasni Hitoyliklar juda qadimda ixtiro qilishgan . milodgacha bolgan III asrda hitoylik faylasuf Hen Fey-Szi oziga zamondosh bolgan kompas tuzilishini shunday tavsiflagan: U magnetitdan tayyorlangan erigan qoshiq shakliga ega, ingichka dastagi va sharsimon, puxta sayqallangan bortma qismilari bor. Bu bortma qismida qoshiq huddiy shunday puxta sayqallangan mis yoki yogoch plastina gadastgi plastinaga teginmaydigan, lekin uning ustida erkin harakatlanigan shu bilan birga, qoshiq oz oqi atrofida va bortma ichida aylana oladigan qilib ornatilgan. Plastinada olam tomonlari tsiklik burj belgilari orqali tasvirlangan. Qoshiq dastasini qimirlatib itarib uni aylanuvchi harakatga keltirishgan. Muvozanatlashib, kompas dastasi aniq Janubni korsatadi.

Bu dunyo tomonlarini korsatuvchi eng qadimgi asbob sifatida etirof etiladi.

XI asrda Hitoyda ilk marotaba harakatlanuvchi strelkali kompas paydo bolgan. Odatda u baliq shaklida tayyorlangan ekan. Bu baliqni suv toldirilgan idishga solishganida boshini janub tomonga qaratib suzish bilan tomonlarni ifodalagan. Kompasning yana bir turini, magnit strelkasi ustida kop ishlar olib borgan hitoylik olim Shen Gua (XI -asr) oylab topgan. U oddiy tikuvchilik ignasini magnitlab, songra uni mum yordamida shoyi tolalaridan tayyorlangan erkin harakatlanuvchi korpus markaziga mahkamlab ornatgan. Bu kompas strelkasi harajatlanuvchi kompasdan kora yuqoriroq aniqlikka ega bolgan. Chunki u aylanish vaqtida nisbatan kam qarshilik kuchini yengishi kerak bolgan. Shen Gua taklif etgan yana bir kompas konstruktsiyasi zamonaviysiga yana ham yaqin: magnitlangan igna endi shpilkaga ornatilgan; oz tajribalari orqali Shen Gua shuni aniqladiki, kompas strelkasi janubni aniq emas, balki, bir muncha ogish bilan korsatar ekan. Buni u magnit meridianlari va geografik meridianlarning ozaro mos kelmasligi yani ular bir-biriga nisbatan burchak ostida ekanligi bilan izohladi. Uning izohi qanchalik togri ekanligini keyingi yuz yilliklarda yevropa olimlari tomonidan amalda isbotlanib, ular hayratda qolishgan edi. Shen Guadaen keyingi davrlarda yashagan hitoy olimlari bu burchakni (uni magnit ogishi deb ataladi) hisoblashni bilib olishdi va bu burchakni hitoyning turli hududlari uchun hisoblab chiqib, korreksiya jadvallarini tuzishdi. XI asr Hitoy kemalarining aksariyati ushbu turdagi kompaslar bilan (odata kemaning tumshuq va quyruq qismlarida) jihozlangan edi va kema kapitanlari har qanday ob-havo sharoitida togri kurs belgilay olishlari mumkin edi.

Bu korinishdagi hitoy kompaslarini XII asrda arablar ozlashtirishdi. XIII asrda harakatlanuvchi igna yevropaliklarga tanishtirildi. Birinchi bolib uni arablardan italyan dengizchilari ozlashtirishdi. Ular orqali kompas ispanlar, portugallar va fransuzlarga, keyinroq esa ingliz va nemislarga tarqaldi. Dastavval kompas suv solingan idishda qalqib yuruvchi magnitlangan igna va yogoch bolagi korinishida tayyorlanardi. Keyinroq idish yuzasini shisha bilan yopib, magnitlangan ignani shamol tasiridan himoyalash zaruriyatini tushinib qolishdi. XIV asr ortalarida qogoz doiraning markaziga ornatish usuli paydo boldi. Italiyalik Flavio Joyya kompasni takomillashtirib, qogoz asosga 16 qism (rumb) belgilab chiqdi, taqsimlangada dunyoning har bir tomoni uchun tort bolakdan iborat doira choragi kelib chiqadigan yana ham qulayroq orientirlash imkoniyati paydo boldi. Bu oddiy ozgartirishlar kompasnining takomillashuvi jarayonida katta qadam bolib hizmat qildi. Keyinroq doira teng 32 sektorlarga ajratildi. XVI asrda tebranishlar tasirida strelkada paydo boldigan hatolikni kamaytirish uchun uni kardanli osmaga maxkamlashni yolga qoyildi. Bir asrdan song esa kompaslarda yonalishi aniqroq korsatadigan aylanuvchan chizgichlar paydo boldi.

Porox harbiy sohada yoki Gutenberg matbaachilikda qanday inqilobga olib kelgan bolsa Kompas dengizchilikda ham huddi shunday iz qoldirdi. U ochiq dengizda kursni togri belgilash va olib borish uchun dastlabki navigatsiya asbobi edi. Kompasdek ishonchli yol korsatuvchiga ega bolgach, XV asr ispan va portugal dengizchilari uzoq dengiz safarlariga jurat qila boshladilar. Ular ming yillar davomida uzoqlasha olishmagan dengiz qirgoqlarini orqada qoldirib okeanlararo sayohatlar davrini boshlab yuborishdi

Yangilаndi: 07.04.2013 04:46  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Bildirilgan fikrlar   

 
+1 #3 Kompas tarixicompany formation 2015-12-30 13:38
Hello there, I found your blog by means of Google while looking for a
related topic, your site got here up, it appears great.
I've bookmarked it in my google bookmarks.
Hello there, just became aware of your blog thru Google, and located that
it's truly informative. I am going to watch
out for brussels. I'll appreciate if you proceed this
in future. Many people can be benefited out of your writing.
Cheers!
Iqtibos
 
 
0 #2 Kompas tarixicompany formation 2015-12-30 13:38
Pretty nice post. I just stumbled upon your blog and wished to say that I've truly
enjoyed surfing around your blog posts. In any case I will be
subscribing in your feed and I am hoping you write again soon!
Iqtibos
 
 
0 #1 Kompas tarixicompany formation 2015-12-30 13:37
Hi it's me, I am also visiting this web page daily, this web page is truly nice and the viewers are genuinely sharing good thoughts.
Iqtibos
 

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Ixtiro va Kashfiyotlar

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

"Dohiyona" qisqartirish:

????????????????????????


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2653336

Tafakkur durdonalari

Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i - MAKTABDIR! (M Behbuduy)