Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Qiziqarli kimyo Skandinaviya elementlari

Skandinaviya elementlari

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Skandinaviya elementlari
???????? ?????? ?????????? ?????
Hamma sahifa

Skandinaviya elementlari

1794-yili asl millati fin bolgan Yoxann Gadolin ismli olim, Shvetsiyaning Itterbyu shaharchasi yaqinidan ilgari ilm-fanga nomalum bolgan, yangi mineral topib oldi. Gadolin shaharcha nomiga ishora qilgan holda, ushbu topilmani ittria deb nomlagan edi. Sinchiklab tekshirishlar orqali, olim ushbu mineral tarkibida kimyogarlarga shu choqqacha nomalum bolgan kimyoviy element mavjudligini ham aniqladi. Tabiiyki, ushbu kimyoviy elementni ham, osha shaharcha nomi bilan ittriy deb atay boshlashdi.

Biroq, ittriyning kashf qilinishi haqidagi hikoya shuning ozi bilan yakunlanmagan. Bazi paytlarda ittriy jahonning eng nufuzli kimyogarlarini ham boshi berk kochaga olib kirib qoygan bolib, uning atrofidagi bahslar ancha uzoq davom etgan.

Chunonchi, 1843 yilda Karl Mosander (1797-1858) itterbia mineralini tarkiban turli xil bolgan uchta alohida qismlarga kimyoviy parchalashga muvaffaq boldi. Bu mohiyatan bir-biridan boshqa-boshqa bolgan uch xil kimyoviy elementlar edi. Ularning birinchisiga Mosander mineralning nomini qoldirdi. Ya'ni, uni ittriy deb atashni davom ettirdi. Qolgan ikkita yangi kimyoviy elementlarga esa, u ham osha shved shaharchasining nomini boshqa talqinlarini biriktiridi. Ya'ni, Mosander terbia tarzida terbiy elementiga, hamda, erbia tarzida erbiy elementiga nom berdi. Shu tarzda, kichkinagina Itterbyu shaharchasining nomidan biratola uchta kimyoviy element nomi yasaldi.

Ushbu hodisa sabab boldi-yu, kimyogarlar shu va shunga oxshash minerallar tarkibidan yangi kimyoviy elementlarni kashf eta boshladilar. Shu tariqa, turli minerallar tarkibidan, davriy jadvalda 57-raqamli elementdan boshlab, 71-raqamli elementgacha bolgan ketma-ket 15 ta kimyoviy elementlar seriyasi kashf qilindi.

Mazkur 15 element kimyoviy va fizik xossalariga kora, bir-biriga juda oxshashdir. Ayniqsa, ularning kimyoviy xususiyatlarini ozaro farqlab olish ozi mushkul ish. Bu holat esa, kimyogarlarni juda-juda chalgitib, ularni uzoq yillar mobaynida ushbu muammo ustida bosh qotirishga majbur qilgan. Mazkur 15 kimyoviy elementning xossalari shunga ishora qiladiki, ularning barchasi, davriy jadvalda bitta katakchada, yoki, ittriydan pastki qatorga joylanishi kerak. Bu esa, osha paytgacha togriligiga shubha uygonmagan davriy jadvalga nisbatan ishonchsizlik keltirib chiqara boshlagandi. Ayniqsa, XIX asr oxiriga kelib, dunyoning eng kuchli kimyogarlari ham ittriy va unga qarindosh bolgan elementlar borasida juda chigal tushunchalar bilan qiynalib yurishardi. Yaxshiki, XX asrning dastlabki yillarida ilm-fan olamida elementlarning atom tuzilishi boyicha yetarlicha aniq bilimlar qolga kiritildi. Endi olimlar, nima uchun bu elementlar shu darajada ozaro oxshashligini bilib oldilar va ularga davriy jadvalda alohida orib ajratildi.

Masalan, 39-raqamli ittriy, har bir atomida 39 tadan elektron tutadi. Agar biz, 1-raqamli element - vodoroddan boshlab butun davriy jadval elementlarini qator tizib chiqsak, unda, yangi elektronlar atomning tashqi qavatlariga qoshilishini koramiz. Elementlarning kimyoviy xossalari, ularda elektronlarning atom atrofida qanday joylashganiga bogliq boladi. 57-raqamli elementdan keyin, muayyan sabablarga kora, yangi elektronlar atomning tashqi elektron qavatlariga emas, balki, ichki elektron qavatlariga qoshila boshlaydi. Tashqi elektron qavatlardagi elektronlarning joylashuvi esa, 57-elementdan boshlab, 71-elementgacha bir xil saqlanadi. Shundan kelib chiqsak, 57-elementdan boshlab 71-elementgacha bolgan kimyoviy elementlar davriy jadvalda bitta joyni egallashi kerak. Chunki, ularning atomlarida tashqi elektron qavati bir xil. Albatta, ularda ichki elektron qavatlaridagi elektronlarning joylashuvi ozaro farq qiladi. Lekin bu narsa, ularning kimyoviy xossalarining ozaro farqlanishiga unchalik ham katta tasir qilmaydi.

Tasavvur qiling, mahallada 15 ta bir xil qurilgan uy bolib, unda 15 ta bir xil daromad qiladigan oila yashaydi. Ularning farqi faqat uyning ichkarisida mebellarning joylashtirilishida xolos. Siz uyning ichkarisiga sinchiklab qaramas ekansiz, ularning ozaro farqini bila olmaysiz.

Xabaringiz bolsa, ilk kimyogarlar metallarning kislorod bilan birikmalarini yer metallari ( qisqacha qilib yerlar) deb nomlashgan. Kalsiy va magniyning oksidlari ishqoriy yer metallari, vanadiy va titanning oksidlarini esa, kislotali metallari deb nomlangan. Bu atamalar hali kimyo fani unchalik rivojlanmagan, atamalar ilmiy tizimlashmagan paytlarda urfga kirib qolgan bolib, shu asnoda, ittriydan boshlab keyingi uning oilasiga mansub elementlarning oksidlarini ham siyrak yer metallari deya nomlay boshlashgan. Chunki, ushbu metallarning oksidlari boshqalardan kora tabiatda ancha kam uchraydi. Shundan kelib chiqib, ittriy oilasi elementlarini kimyogarlar siyrak yer elementlari deb nomlashgan.

Biroq, qiziq fakt shuki, barcha siyrak yer elementlarini bir joyga jamlasa, ularning miqdori mis yoki, qorgoshindan kop bolib chiqadi. Ushbu oilaga mansub metallardan bazilari masalan, qalaydan koproq tarqalgan. Bazilari esa haqiqatan ham nodir metallar sirasiga kiradi. Biroq, osha eng kam tarqalgan siyrak yer metallari ham, aslini olganda oltin yoki, platinadan kora koproqdir.

Ushbu siyrak yer metallaridan uchtasi osha shved shaharchasi Itterbyu sharafiga nomlanganini yuqorida aytib otdik. Ulardan ittriy birinchi bolib ochilgan bolsa, erbiy va terbiyni Mosander tomonidan 1843 yilda kashf qilingan edi. Itterbyu shaharchasi bilan bogliq nomlangan tortinchi elementni 1878 yilda Shveysariyalik kimyogar Jan Sharl Galissar de Marinyak (1817-1894) tomonidan kashf qilingan. Bu davriy jadvaldagi 70-raqamli element itterbiy bolgan.

Qizigi shundaki, jahonning eng yirik va buyuk shaharlarining birortasining nomi ham davriy jadvalga tushmagan. Davriy jadvalga xoh sinchiklab, xoh yuzaki nazar solsangiz ham, unda na Nyu-York, na London, na Rim va na Afina, yoki, Tokio, Shanxay, Berlin, Moskva, Buenos-Ayres, Rio-de-Janeyro, Bagdod, Iskandariya kabi birorta ham shaharning nomini biror elementga berilganini aniqlay olmaysiz. Jadvalda zamonaviy yirik shahar nomi berilgan ikkita element mavjud Lyutetsiy Parijning qadimgi nomi bolsa, Golmiy Stokgolmning qisqartirilgan nomidir. Lekin, korib turibsizki, Shvetsiyaning mazkur kichkinagina, aholisi ham kam sonli bolgan shaharchasining nomi naq tortta elementga berilgan! Tan oling, siz bu shaharning nomini agar kimyo darsliklari orqali eshitmagan bolsangiz, unda na Dunyo Boylab telekanalidagi telesayohat korsatuvlari ham va na vikipediyadagi tasodifiy maqola ham uni sizga tanishtirmagan bolardi... Omad kelsa, shunchalik kelar ????????

Lekin, siyrak yer elementlariga berilgan Skandinaviya yarimoroli bilan bogliq nomlar shuning ozi bilan cheklanib qolmadi. 1879 yilda shved kimyogari Pyer Teodor Kleve (1840-1905) kashf qilgan yana ikkita element davriy jadvalni toldirdi. U 67- va 69-raqamli elementlarni kashf qilgan edi. 67-raqamli element biz yuqorida tilga olib otgan golmiy elementi bolib, qayd etilgandek u Shvetsiya poytaxti Stokgolm sharafiga nomlangan. 69-elementni esa olim tuliy deb nomlagan bolib, bu Skandinaviya yarim oroli hududida qadimda gullab-yashnagan davlat Tula sharafiga shunday atalgan. Shunga kora, mazkur element nomi etimologiyasini Rossiyaning Tula shahri nomi bilan adashtirmaslik kerak.

Itterbiyni kashf qilganidan ikki yil otib, Marinyak, davriy jadvalda 64-raqam bilan orin olishi lozim bolgan yana bir yangi elementni ochishga muvaffaq boldi. Bu safar Marinyak, itterbia mineralini topish orqali kimyogarlarga shuncha yangi elementlarni kashf qilishga yol ochib bergan fin olimi Yoxann Gadolinni sharaflashga qaror qildi. Shuning uchun 64-raqamli element gadoliniy deb nomlandi.

Yuqorida aytilganlarni mulohaza qilib korsak, siyrak yer elementlarining yarmidan kopi Skandinaviya bilan bogliq nomlarga egaligini xulosa qilish mumkin. Shu sababli ham, ushbu maqolani Ittriy Skandinaviya elementi deb nomlashga qaror qildim. Menimcha, nom muvaffaqiyatli chiqqan.

Siyrak yer elementlari ichida gadoliniy bir xossasi bilan qolgan turdoshlaridan yaqqol ajralib turadi. Agar, siyrak yer metallarining magnit xossalarini qarab chiqsak, ular ichida gadoliniy oq qarga, yoki, otni qashqasi ekanini korish mumkin. Ya'ni, gadoliniy siyrak yer metallari ichida, magnit xossasiga ega bolgan yakkayu-yagona metalldir. Ozi umuman, metallar ichida faqat temir, kobalt va nikel magnit xossasiga ega. Shunga kora, gadoliniyning texnika uchun ahamiyati oziga xosdir.

Siyrak yer metallari bir-birga favqulodda oxshash ekanliklari sababidan, kimyogarlar ushbu elementlarni tanib olishda va ularni farqlashda kop muammolarga duch kelishgan. Buni qanchalik qiyin ekanini tasavvur qilishingiz uchun birgina misol keltirish kifoya. Siz hayotda bir jinsga mansub egizaklarni albatta korgansiz, togrimi? Agar siz ozingiz egizaklardan biri bolmasangiz, yoki, egizak farzandning ota-onasi bolmasangiz, ularni bir qarashda, tashqi korinishidan ajratib olishga ancha qiynalasiz. Boz ustiga, ular bir xil kiyinib yursa va ovozi, yoki, ozini tutishi ham bir xil bolsa bormi, ularni farqlash yanada murakkab yumushga aylanadi. Odatda, biz hayotda uchratadigan egizaklar ikkitalik yoki, uchtalik, kamdan-kam hollarda esa torttalik egizaklar bolishadi. Endi tasavvur qiling, egizaklar ikki yoki uchtalik emas, torttalik ham emas, balki, naq 15-nafar bolsa-chi?! Siz ularni ozaro farqlay olmay xunobingiz oshgan bolardi.

Kimyogarlar ham xuddi siz va bizdek odamlar ????????. Shuning uchun, bunday ota chigal holat avvalboshda ularni ham juda-juda xunob qilgan. Ularning bu boradagi chekkan zahmatlari, osha 15-ta egizak elementlarga berilgan bazi nomlarda ham oz aksini topgan. Chunonchi, Mosander 1839 yilda kashf qilgan 57-raqamli elementni lantan deb nomlagan. U lantanni alohida element sifatida ajratib olguncha jismonan ancha horigan korinadi. Shunga binoan u mazkur elementga erib ketmoq degan manoda nom bergan. Yana bir siyrak metallni kashf qilgan Lekok de Buabodran (1838-1912) undan ham battar mashaqqat chekkan shekilli, arang kashf etgan elementiga disproziy, ya'ni, mushkul, qiyin deb nom bergan.

Lantan siyrak yer elementlari ichida eng birinchi va shunga kora, eng kichik atom raqamiga ega elementdir. Shu sababli, siyrak yer elementlari kopincha lantanoidlar deb ham yuritiladi. Siyrak yer elementlari ichida eng keng tarqalgani ham lantandir. Tashqi korinishiga kora lantan koproq temirga oxshab ketadi.

59- va 60-raqamli siyrak yer elementlarini 1858 yilda, Avstriyalik olim Karl Auer fon Velsbax (1858-1929) ochgan. 59-raqamli elementni u yashil egizak deb nomlagan. Chunki, bu elementning birikmalari odatda yashil rangda bolar edi. Yashil egizakning lotincha nomi prazeodim bolib, kimyogarlar uni shu nom bilan taniydilar. 60-raqamli elementning nomi esa ozbekchada yangi egizak degan manoni anglatadi. Uni davriy jadvalda siz neodim nomi bilan uchratasiz. Aynan shu nomlardan ham korinib turibdiki, siyrak yer elementlarining ozaro juda oxshashligi, kimyogarlar uchun chinakam bosh ogrigi bolgan. Shu sababli ham Velsbax har ikkala kashfiyoti nomi uchun egizak sozini qistirib otgan.

Lantanoidlar qatorida yana bir element samariyning nomini ham ayrimlar Rossiyaning Samara shahri bilan bogliq deb oylaydilar. Bu qisman togri, qisman xato tushunchadir. Togriligi shundaki, element nomi haqiqatan ham Rossiya bilan bogliq. Lekin, u Samara shahri sharafiga emas, balki, samarskit minerali nomidan kelib chiqib nomlangan. Samarskit minerali esa, oz navbatida, rus tog-kon ishlari muhandisi, polkovnik Vasiliy Samarskiy (1803-1870) familiyasi bilan atalgan. Samariy eng qattiq siyrak yer elementi bolib, u qattiqligi boyicha hatto polatning ayrim turlarini ham ortda qoldiradi.

Siyrak yer elementlarining ayrimlarini kimyogarlar to XX asr boshlarigacha ham aniqlay olishmagan. Uzoq tanaffusdan keyin, 1901 yilda farang kimyogari Ejen Demarse (1852-1903) tomonidan navbatdagi siyrak yer elementi kashf qilindi. Bu jadvalda 63-raqam bilan orin olishi lozim bolgan element bolib, uni olim Yevropa qitasi sharafiga yevropiy deb nomlagan. 1907 yilda esa, yana bir farang olimi Jorj Urben (1872-1938) 71-raqamli elementni ochdi. Ushbu elementni esa, kashfiyotchi oz ona shahri Parij sharafiga lyutetsiy deb nomlagan. Yuqorida aytib otganimizdek, Lyutetsiy bu Parijning qadimgi nomidir.

Siyrak yer elementlari ichida eng keng tarqalgani bu 58-raqamli element bolib, bu guruhga mansub elementlar orasida aynan u eng birinchi bolib kashf qilingan. Gap seriy elementi haqida bormoqda. Mazkur elementni avvaliga Martin Genrix Klaport (1743-1817) Germaniyada kashf qilgan bolsa, Shvetsiyada kimyogarlar Yens Yakob Berselius (1779-1848) bilan Vilgelm Xeyzinger (1766-1852) tomonidan sof holda ajratib olingan. Har ikkala kashfiyot deyarli bir vaqtda, 1803 yilda amalga oshirilgan. Astronomiyadan xabardor kishilar yaxshi bilishadiki, 1801 yilda Italiyalik rohib-munajjim Juzeppe Piatssi Serera mitti sayyorasini kashf qilgan edi. Seriyning nomi aynan ushbu sayyora sharafiga qoyilgan. Boshqa siyrak yer elementlarida uchramaydigan ayrim xossalari tufayli, turdoshlariga qaraganda seriyni ajratib olish ancha osonroqdir.

Seriy tabiatda nisbatan keng tarqalgan bolib, uni ajratib olish ham unchalik katta mashaqqat talab qilmaydi. Elektr chiroqlari yordamida yoritish hali ommalashmagan zamonlarda odamlar uy va kochalarni yoritish uchun kerosin yoki gazli lampalardan foydalanishar edi. Bunday chiroqlardan taralgan nur sariq rangda bolib, xira va lipillaydigan bolgan. Yoritish sifatini yaxshilash uchun yonayotgan olov atrofiga kopgina teshiklari mavjud bolgan perfosilindr ornatishgan. Bunday silindrni gazoikal panjara deb nomlashgan. Bunday panjaraning ajoyib xossasi bolib, u ichida yonayotgan olovning issiqligi tasirida qizib, oq rangda barqaror nur sochib turgan. Eng qizigi esa, silindrning nur taratishi, ichkarida yonayotgan olovning nuridan kora sifatliroq bolgan. Buning sababi, osha panjaraning tarkibida mavjud bolgan seriy oksidi (Ce2O3) tufayli bolgan.

Seriy xuddi magniy singari yorqin oq rangi olov bilan yonadi. Bu ham juda foydali jihatdir. Seriy va temirning 3/7 nisbatda ozaro qotishmasini nemislar mishmetal deb yuritishida. Metallurgiyaga oid xalqaro atamalarda esa, bu qotishmani ferroseriy tarzida uchratish mumkin. Nemislar aytmoqchi bolgan jumlaning manosi aralashma metall degani bolib, uning tarkibida seriy va temirdan boshqa yana bazi siyrak yer metallari ham kam miqdorda mavjud boladi. Ushbu qotishmani tez ot oldirish zarur boladigan qurilmalarda, masalan, oddiy maishiy ot oldirgichlarda (zajigalka) qollash mumkin. Tamaki chekuvchilarning hamyoni toridan shohona joy olgan ot oldirgichlarning gildirakchasi aynan shunday qotishmadan yasaladi. Uni bosh barmoq kuchi bilan aylantirishning ozi uchqun chiqishi uchun kifoya qiladi. Uchqun esa benzin buglarini alangalatib yuboradi va kashanda tamakisini tutatib oladi ??? ?? ?????.

Siyrak yer elementlarning deyarli hammasi davriy jadvalda ittriydan keyin joylashadi. Lekin ular ichida faqat bittasi, aniqrogi, skandiy elementi ittriydan avval, ya'ni, 21-raqam bilan keladi. Skandiyni 1879 yilda shved kimyogari Lars Frederik Nilson (1840-1899) tomonidan ajratib olingan. Biroq, uning mavjudligini 1869 yildayoq D.I. Mendeleyev aytib otgan edi. Nomdan ham malumki, elementni Skandinaviya yarimoroli sharafiga nomlashgan.

Ushbu maqolada tilga olib otilgan Skandinaviya elementlarining barchasi hozirgi zamonda katta amaliy ahamiyatga egadir. Ular asosan ota yuqori aniqlikda ishlaydigan mikro- va nano-elektronika vositalari uchun eng muhim detallarni tayyorlashda qollaniladi. Skandinaviya elementlari, ilmiy tilda aytadigan bolsak, siyrak yer elementlarisiz hozirgi zamonning eng ilgor devayslari ayfon ham, planshetu, superkompyuterlar ham bolmas edi. Shuningdek, ushbu elementlarning ayrimlari shishasozlikda, mahsulotning shaffofligini orttirish uchun qollaniladi. Shisha va oynalarning infraqizil va ultrabinafsha nurlarni otkazadigan yoki, filtrlaydigan maxsus navlarini ham aynan siyrak yer metallari qoshib tayyorlanadi. Yana ayrim siyrak yer elementlari kimyo sanoati katalizator sifatida oz ahamiyatiga ega. Shuningdek, lazer texnologiyalari va optoelektronikada ham ushbu guruh elementlarining orni katta.


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda:https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda:@OrbitaUz

Google+ :https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz:https://telegram.me/OrbitaUz



Yangilаndi: 15.10.2016 10:51  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar arktangens shimoliy yarimsharda mavjud bo'lsa,
demak, janubiy yarimsharda

Antarktangens ham mavjuddir!!!



Tafakkur durdonalari

Xitoydan bo'lsa ham ilm o'rganinglar.

Hadis