Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Maqolalar Kechayu-kunduz atrofingda parvona..

Kechayu-kunduz atrofingda parvona..

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Kechayu-kunduz atrofingda parvona..
???????? ?????? ?????????? ?????
Hamma sahifa

Kechayu-kunduz atrofingda parvona...

(Ayzek Azimovdan tarjima)

Sarlavha lirik chekinish emas. Balki, sof astronomik hodisaning tavsifidir.

Astronomiya haqida oddiy kitobxon uchun maqola yozish istagida bolgan har qanday muallif oldida, bir kunmas bir kun, qanday qilib Oyning Yerga faqat bir tarafi bilan yuzlangani, shu bilan birga u yana oz oqi atrofida ham, Yer atrofida ham aylanishini tushuntirish masalasi kondalang boladi.

Astronomiyada chuqur bilimga ega bolmagan kishi uchun ushbu fakt yaqqol tushunarsiz, bir-birga zid fikrdek korinadi. Shunga qaramay, Oyning Yerga faqat bir tarafi bilan yuzlangani hammaga oydek ravshan. Chunki, Oy har safar Yerga faqat bir tarafi bilan qarab turishini hech qanday qoshimcha asbob uskunalarsiz, hamda hisob-kitoblarsiz ham, shunchaki koz bilan kuzatish orqali ishonch hosil qilish mumkin. Har safar oydin kechada Oyga qaraganimizda, uning yuzidagi qoramtir joylari (doglari) oz joyida turganini guvohi bolamiz. Agar u aylanganida edi. Bu joylari asta-sekin siljib, korinmay qolishi va keyinroq yana korina boshlashi lozim edi. Shunday holatda, biz Yerdan turib ham, Oyni hamma tomonini korishimiz mumkin bolardi.

Oyning Yerga faqat bir tarafi bilan yuzlanib, shu bilan birga oz oqi atrofida ham aylanishiga tushunmaydigan oddiy orta statistik kitobxonni ustidan kulish ham togri emas, chunki u mutlaqo haq. Yerdagi kuzatuvchiga nisbatan olganda, Oy haqiqatan ham oz oqi atrofida aylanmaydi. Astronomlar ham, Oyning oz oqi atrofida aylanishi haqida zor berib vaz oqiyotgan paytlarida ham, Oyning boshqa osmon jismlariga nisbatan oz oqi atrofida aylanishini nazarda tutadilar.

Misol uchun, fantaziya qilib koramiz va kimdir, Quyosh sirtidan turib Yer va Oyni kuzatmoqda deb faraz qilamiz. U Oyni uzoq muddat kuzatib borsa, Quyoshning Oy sirtini yoritib turgan va yoritmayotgan taraflari orasidagi soya chizigi, asta-sekinlik bilan, Oy sirtidagi obyektlar boylab siljiyotganini korgan bolardi. Quyosh asta-sekinlik bilan Oy sirtining hamma qismini yoritib chiqayotgani korinadi. Yani, Quyoshdan turib kuzatadigan kishi uchun Oy oz oqi atrofida aylanayotgani aniq korinadi va kuzatuvchi yetarlicha muddat sabr bilan kuzatib borsa, Oyning hamma qismini korishi mumkin boladi. faqat haqiqat shuki, Oyni hozirgacha faqat Yerdan turib va Oyning ozidan turib kuzatilgan xolos. Uni Quyoshdan turib kuzatishning iloji-imkoni hech qachon bolmasa kerak. Axir Quyosh sirtidagi harorat 6000 C ni tashkil qiladi...

Men oddiy kitobxonlarga Oyning oz oqi atrofida aylanishini yuqoridagi misol bilan, yani, Quyoshdagi xayoliy kuzatuvchi yordamida tushuntirayotganimda, bir kuni, menga bir kitobxon shunday deb qolgandi: Men Oyning faqat bir tarafini koraman va u aylanmayapti deb tasdiqlayman. Quyoshdagi kuzatuvchi esa Oyning hamma tarafini koradi va u Oy aylanyapti deydi. Men oz fikrimning togriligiga shubhalanib otirmayman, chunki, men haqiqatan ham mavjudman, anavi Quyoshdagi kimsa esa aslida yoq. U xayoliy timsol xolos. Basharti u mavjud bolganida ham, uni men tanimayman va shu sababli, oz fikrimni maqullashga toliq haqim bor. Oy aylanmaydi!...

Bunaqa fikrdan keyin, bunday odamga biror fikrni uqtiraman deb urinishning ozi ham notogri bolsa kerak. Ushbu nojoya munozarani davom ettirmaslikka qaror qildim. Lekin, Jordano Bruno davrida ham Yerning aylanishiga hech kim ishonmagan. Galiley ham Yerning aylanishi haqida oz fikrida turib, U baribir aylanadi - deya xitob qilgan edi. Men esa, Oyning aylanishini endi boshqacharoq usul bilan tushuntirishga harakat qilib kormoqchiman. Buning uchun, masalani har taraflama korib chiqish kerak. Keling, Yerni ozidan boshlaymiz. Axir u hammasidan ham bizga eng yaqin va eng tushunarli obyekt sanaladi.

Avvaliga oddiy, lekin inkor etib bolmas bir haqiqatni qayd etib otamiz. Yerdagi kuzatuvchiga nisbatan nafaqat Oy, balki, Yerning ozi ham aylanmaydi. Agar siz Yer yuzidagi biror nuqtada turib, xoh oxirizamongacha tursangiz ham, Yerning faqat bir qismini, ozingiz turgan juda kichik qisimini korib turaverasiz. Shu sababli, Yer yuzida turgan odam uchun sayyora harakatsiz turgandek tuyiladi. Bu esa, ming yillar mobaynida, odamzot naslining eng yuksak zehnli vakillarini ham adashtirib kelgan. 1633 yilda Yer aylanadi degani uchun Galiley inkivizatsiya sudi oldida boyin egib turishga majbur bolgandi.

Keling shunday tasavvur qilamiz. Yer ekvatori tekisligi bilan bir tekislikda joylashgan yulduzlardan biridagi sayyordan turib, biror kuzatuvchi yerimizni kuzatmoqda. Uning qolida, Yer sirtini kuzatish imkonini beruvchi qandaydir asbobi mavjud. U uzluksiz kuzatib tursa, uning koz ongida Yer sirtining barcha qismlari asta-sekinlik bilan namoyon boladi. Chunki, Yer oz oqi atrofida aylanib, kuzatuvchi nisbatan hamma qismi bilan asta-sekin ogirilib, korsatib beradi. Osha ozga sayyoralik kuzatuvchi, Yer sirtidagi biror obyektni, masalan bizning Yer ekvatorida turgan holatimizni belgi sifatida qayd etib olib, uni kuzatishi mumkin. Shunda uning koz ongida biz paydo bolib, aylanib korinmay qolib va keyin yana qancha muddatdan keyin korinamiz va u ushbu davriylikni hisoblab chiqishi mumkin. Oddiy xronometr vositasida, u Yerning aylanish davrini aniqlay oladi. Biz esa, oz navbatida osha ozga sayyoralikning harakatlarini takrorlashimiz mumkin. Yani, biz Yerdan turib uning yulduzini kuzatganimizda, uning yulduzi bizning qoq boshimiz ustida boladi. Kuzatib tursak, osha yulduz boshimiz uzra asta-sekinlik bilan osmon sferasi boylab siljib boradi. Biz farqni belgilab olib, ushbu yulduzning yana qancha vaqtdan keyin yana qoq boshimiz ustida korinishini hisoblab chiqishimiz mumkin. (biz bu muddatni daqiqalar bilan olchaganimiz qulayroq. Bir daqiqa 60 soniya, 1 soniya esa, 1/31556925,9747 tropik yilga teng).

Yerning biror yulduzga nisbatan aylanish davri 1436 daqiqani tashkil qiladi. Bunda aynan qaysi yulduzga nisbatan olinishining hech qanday farqi yoq. Yulduzlarning bir-biriga nisbatan harakati Yerdan kuzatilganda deyarli sezilmaydi. Shu sababli ham, yulduz turkumlarini bir-biriga nisbatan harakatsiz deb qabul qilsak, hech nima yoqotmaymiz ham, zarracha yanglishmaymiz ham.

Demak, Yer biror yulduzga nisbatan aniq 1436 daqiqa ichida toliq aylanib chiqadi. ushbu vaqtni biz yulduz kuni deb ataymiz.

Endi, keling, yana maqola boshidagi kuzatuvchiga, yani, Quyoshdan turib Yerni kuzatayotgan xayoliy mavjudotga murojaat qilamiz. Albatta, Quyoshdan turib kuzatayotgan kishi uchun ham Yer oz oqi atrofida aylanayotgani aniq korinadi. Lekin, uning uchun Yerning aylanish davriyligi, yulduzdagi kuzatuvchi aniqlagan davriylikdan farq qiladi. Quyoshdagi kuzatuvchining Yerga nisbatan masofasi, yulduzdagi kuzatuvchinikidan kora ancha yaqinroq va ushbu omilni inobatga olish shart. Yer bir marta oz oqi atrofini aylanib chiqqan muddat ichida, yulduzdagi kuzatuvchi Yerning fazo boylab ancha katta masofaga siljiganini ham aniq koradi. Quyoshdagi kuzatuvchi uchun esa, bu muddat ichida Yerni endi shunchaki boshqa burchak ostida korayotgandek tasavvur uygonadi.

Ushbu natijalarni Yerdagi kuzatuvchiga nisbatan qollasak, masala yanada aniqroq namoyon boladi. Quyoshdagi kuzatuvchining harakatlarini aniq takrorlash uchun, biz Yerda turib, Quyoshning qoq boshimiz ustida bolgan paytini qayd qilib olib, keyingi safar yana shunday boladigan vaqtgacha oraliqni olchasak kifoya. Yani, oddiyroq aytganda biz, ikki kun qoq peshin oraligi vaqtini hisoblashimiz zarur boladi. Yer Quyosh atrofida aylanayotgani bois, Yerdagi kuzatuvchi uchun Quyosh yulduzlar fonida garbdan sharqqa qarab aylanayotgandek taassurot uygonadi. Bir yulduz kuni otishi bilan, biz tanlagan yulduz roppa-rossa 1436 daqiqa ichida yana qoq boshimiz ustida namoyon boladi. Quyosh bilan esa, bunday hol yuz bermaydi. Chunki, Quyosh keyingi safar yana qoq boshimiz ustiga kelganida, u sharqiy yonalishda 4 sharqroqqa siljigan boladi. shu sababli, Quyosh kunining davomiyligi 1440 daqiqani tashkil qiladi. Yani, Quyosh kuni, yulduz kunidan kora 4 daqiqaga uzunroq boladi.

Endi, biz kuzatuvchini Oyga joylashtiramiz. U boshqa istalgan kuzatuvchilardan kora, Yerga eng yaqin joylashgan boladi (albatta, Yerdagi kuzatuvchidan tashqari). Shu sababli, uning uchun Yerning yulduzlarga nisbatan harakati, Quyoshdagi kuzatuvchidan kora 13 barobar aniqroq korinadi.

Yulduz va Quyoshdagi kuzatuvchiga nisbatan qollagan ishimizni, Oydagi kuzatuvchiga nisbatan ham tadbiq qilsak, yani, Oyning qoq boshimiz tepasida bolgan payti bilan, keyingi safar yana qoq boshimiz ustida boladigan xuddi shunday payt orasini hisoblasak, bu paytlar oraligida Oyning yulduzlar foniga nisbatan Quyoshga nisbatan 13 barobar kattaroq masofaga siljishini kuzatishimiz mumkin. Yani, bir yulduz kuni yakunlangach, Oy yana qoq boshimiz ustiga chiqishi uchun yana 54 daqiqa kutishimiz zarur boladi. Demak, Yer uchun bir Oy kuni 1490 daqiqani tashkil qiladi. Boshqacha aytganda, Oydan turib kuzatsa, Yer 1490 daqiqa ichida bir marta oz oqi atrofida aylanib chiqadi.

Xuddi shu tarzda, biz Yerning oz oqi atrofida aylanib chiqish davrini Veneradagi, Yupiterdagi, Galley kometasidagi va ho kazo osmon jismlaridagi xayoliy kuzatuvchilar uchun hisoblab chiqishimiz mumkin. Keling, yuqoridagi mulohazalarimiz uchun qisqacha xulosalar yasaymiz:

Yulduz kuni: 1436 daqiqa;

Quyosh kuni: 1440 daqiqa;

Oy kuni: 1490 daqiqa.

Va darhol haqli savol tugiladi. Ushbu kunlardan qay biri haqiqiy?

Savol shunchalik mujmalki, unga javob berish goyat mushkul bolib qoladi. Haqiqat shuki, haqiqiy kunning ham, haqiqiy aylanish davrining ozi yoq aslida. Faqat, kuzatuvchining holatiga nisbatan aniqlanadigan turli xil korinadigan davrlar mavjud xolos. Ilmiy tilda aytganda esa, Yerning oz oqi atrofida aylanish davri tanlangan koordinatalar sistemasiga bogliq bolib, bunda barcha koordinata sistemalari teng kuchli boladi.

Agar oxirgi aytilgan tasdiq togri bolsa, unda biz hech qayerda emas ekanimizda?

Umuman bunday emas! Turli koordinatalar sistemasi haqiqatan ham teng kuchli boladi. Lekin ularning hammasi ham foydalanish va tushunish uchun qulay emas. Hisoblashlarning bazi turi uchun juda qulay bolgan biror koordinatalar tizimi, boshqa bir turkum hisob-kitoblar uchun umuman yaramasligi mumkin. Biz ozimizga eng qalayni tanlab olib foydalanish imkoniga egamiz.

Masalan, yuqorida Quyosh kunining 1440 daqiqa ekani qayd qilib otildi. Aslida bu har doim ham togri chiqadigan fakt emas. Chunki, Yerning oqining orbita tekisligiga nisbatan ogishga ega ekani, hamda, sayyoramizning Quyoshga nisbatan bazan yaqin, bazan uzoq joylashishi tufayli, Quyosh kuni bazan qisqa va bazan uzunroq bolib turadi. Agar siz erinmasdan, yil davomida barcha qoq peshin vaqtlarini belgilab borsangiz, unda bazi kunlari Quyosh belgilanganida 16 daqiqa avval qiyomga chiqishini, bazi kunlari esa shuncha daqiqa kech qoq ustingizda bolishini payqaysiz. Bunday holatlar ozaro bir-birini toldirib, yil oxirigacha, hammasi yana oz joyiga qaytadi.

Shu sababli ham, 1440 daqiqa bu Quyosh sutkasining haqiqiy davomiyligi emas. Aksincha, u ortacha Quyosh sutkasi deb qabul qilinishi kerak.

Oy sutkasi ham Quyosh sutkasidan ham battar notekisdir. Biroq, yulduz sutkasi deyarli ozgarmas bolib, muayyan yulduz, boshingiz ustidan aniq har 1436 daqiqada qaytadan otaveradi.

Shu sababli ham, modomiki, biz vaqtni olchamoqchi ekanmiz, buning uchun yulduz sutkasi eng muvofiq tanlov boladi. Chunki, yulduz sutkasining davomiyligi eng barqaroridir. Agar, yulduz sutkasi soatlarni togrilash uchun tayanch nuqtasi bolib xizmat qilsa, yani, masalan, biror yulduz roppa-rosa qoq tun yarim bolganda boshimiz ustida namoyon bolsa, unda, ushbu yulduzning har safar xuddi shunday, qoq boshimiz ustida turgan paytini, aniq qoq tun yarmi deb belgilash va soatni shu paytda 00-00 ga togrilash orinli boladi. Oshanda, belgilangan yulduzga nisbatan aylanayotgan Yerning ozi etalon soat vazifasini ham otab beradi va bunda bir soniya vaqt 1/1436,09 yulduz sutkasi sifatida aniqlanishi va tariflanishi mumkin. Lekin Yerning harakati bilan bogliq bundan ham barqaror, aniqroq vaqt olchovi mavjud. Bu bir yil, yani, Yerning oz orbitasi boylab Quyosh atrofini bir marta toliq aylanib chiqish muddatidir. Shu sababli ham, avvallari, soniyaning atom soatlariga asoslangan tarifi qabul qilinishidan ilgarigi vaqtlarda, bir soniyaning tarifi sifatida xalqaro birliklar tizimi SI da ham, bir soniya vaqt tropik yilning faloncha qismi deb tariflanar edi.

Garchi, Quyosh sutkasining barqaror emasligi singari kamchiligi bolsa-da, lekin, kun davomiyligini Quyoshga qarab belgilash insoniyatning uzoq tarixi mobaynida sinovdan otgan va ozini oqlagan, ijobiy jihatlari bisyor. Quyosh kuni Quyoshning Yer sirtini bir qismini yoritayotgan, hamda, Yerning boshqa qismi Quyoshga teskari ogirilgan holatiga bogliq bolgan holda belgilanadi. Boshqacha aytganda, Quyosh kuni, sutkaning tun va kunduz vaqtlarining yigindisiga teng boladi. Qadimgi orta statistik odam, biror yulduzning qoq yarim tunda boshi uzra otishiga etibor qaratgani gumon. Lekin, uning kun va tunning almashishini bilmasligi mumkin emas. Eng qadimgi, ibtidoiy odam ham, ayni paytda kunning qaysi payti ekanini juda-juda yaxshi bilgani aniq. U tong sahar, qoq peshin, shomdagi shafaq, yarim tun kabi vaqtlarni aniq farqlay olgan. Bu paytlarning hammasi Yerning osha odam turgan qismi sirtiga nisbatan Quyoshning vaziyati bilan bogliq boladi. Shu jihatdan, qanchalik beqaror bolmasin, baribir Quyosh sutkasidan foydalanish, minglab yillar mobaynida odamzotning qon-qoniga singib ketgani rost.

Aynan shu sababli, yillar otib, ibtidoiy odamlarning avlodlari tabiat haqida ancha katta bilimlarni ozlashtirgan, kishilik jamiyati taraqqiy etib, olimlar, faylasuflar yetishib chiqqan zamonlarda ham, sutka davomiyligini Quyosh harakatiga qarab aniqlashni va olchashni kanda qilishmagan. Yani, Quyosh sutkasi davomiyligini aniq 24 soatga bolib, oz navbatida, soatlarni esa, har birini 60 daqiqadan deb belgilab, shu tarzda 6024=1440 quyosh daqiqasini keltirib chiqarishgan. 1440 quyosh daqiqasi 1 quyosh sutkasi deb aniq belgilab olingan. Agar shu mantiqqa asoslanib, yulduz sutkasini hisoblasak, u 23 soat 56 daqiqa bolib chiqadi. Oy sutkasi esa 24 soat va 50 daqiqani tashkil qiladi.

Ota yaqqolligi va minglab yillar davomida ongimizga singib ketgani sababli, insonlar Quyosh sutkasini haqiqatan ham aniq 24 soat deb ishonib qolishgan.

Oy sutkasi haqidagi tushunchaning ham oziga yarasha foydali jihatlari bor. Ayniqsa, dengiz boyi mamlakatlari uchun, port shaharlar va qirgoq inshootlari uchun oy sutkasiga muvofiqlangan soatlarning ahamiyati katta. Agar, soatni har soatda 2 daqiqa va 5 soniya qisqa yuradigan qilib sozlab olsangiz, unda soatingiz oy sutkasi boyicha yuradigan bolib qoladi. Bunday soat bilan, qirgoqda suv kotarilishi va qaytishi har kuni aniq vaqtlarda sodir bolishini belgilab olsa boladi.

Lekin, Yerning ozi bilan bogliq sanoq tizimi borasidagi tasavvurimiz ham juda muhim. Yani, Yerning aylanayotganini biz sezmasligimiz haqidagi tasavvur. Topni darvozaga qarab tepishda ham, nishonga qarab oq uzishda ham, yoki, mamlakat boylab safarga chiqishda ham biz oyogimiz ostida bosib turgan ona Yerimizning aylanayotganini inobatga olib otirmaymiz. Bizning tasavvurimizda, Yer shunchaki oyogimiz ostida, tinchgina oz joyida turibdi.

Keling endi, maqola avvalida ortaga tashlangan masalaga qaytamiz. Yani, Oyning nimaga bizga faqat bir tarafi bilan korinishiga. Yerdagi kuzatuvchi uchun Oy aylanmayotgandek korinadi. Shunga qaramay, Oyning ham oz oqi atrofida aylanishini tushuntirishning imkoni bor. Buning uchun koordinatalar tekisligini Quyoshga yoki, birorta yulduzga kochirib, osha nuqtai nazardan yondoshuv bilan Oyning aylanishini yaqqol isbotlasa boladi.

Yulduzga nisbatan Oyning aylanish davri 27 kun, 7 soat, 43 daqiqa va 11,5 soniyani tashkil qiladi. Boshqacha aytganda, bu 27,3217 sutka deganidir (bu orinda sutka deganda biz qadimdan konikib qolgan, 24 soatlik Quyosh sutkasi nazarda tutilmoqda). Bu Oyning yulduz kuni boladi. Bu davr shuningdek, Oyning Yer atrofini aylanib chiqish muddati bolib, shu sababli bu muddatni shuningdek yulduz oyi ham deyiladi.

Bir yulduz oyida Oy ozining Quyosh atrofidagi orbitasining taxminan 1/13 qismini bosib otadi. Bu vaqt ichida Yerdagi kuzatuvchi uchun Oyning korinish burchagi ancha katta masofaga ozgaradi. Buning ornini qoplash uchun Oy yana ikki kun aylanishi kerak boladi. Quyosh oyi esa 29 kun, 12 soat, 44 daqiqa va 2,8 soniyani tashkil qiladi. Boshqacha aytganda, bu 29,5306 sutkadan iborat.

Ushbu ikki xil oy muddatlaridan birini tanlashda, insoniyat quyosh oyiga koproq suyanib qolgan. Chunki, Oy fazalari, Oy va Quyoshning ozaro joylashuv vaziyatiga bogliq boladi. Bir quyosh oyi, yoki, 29,5306 sutka, yangi hiloldan keyingi yangi hilolgacha, yoki, tolinoydan keyingi tolinoygacha otadigan muddat boladi. Qadimda aynan shunday oy muddati olchovi odamlar uchun eng asosiy vaqt birligi bolib xizmat qilgan. Albatta, keyingi safar yangi hilol qaysi kuni chiqishini aniq hisoblash uchun, munajjimlarga uncha-muncha ter tokishga togri kelgan. Buni aniqlamasdan turib esa, taqvim yuritishning imkoni bolmasligi sababidan, yangi oy chiqadigan kunni aniq belgilash juda muhim sanalgan. Ushbu murakkab yumushni qadimgi xalqlarda asosan diniy yolboshchilar zimmasiga yuklatilgan. Aytgancha, hozirgacha jahon tillarining aksariyatida keng muomalada bolgan kalendar sozi ham, osha zamonlarda yangi oyning boshlanishini belgilash bilan bogliq diniy marosimlar bilan bogliq holda yuzaga kelgan. Qadimgi lotin qabilalarida calendar degani biror bir hodisani elon qilmoq, malum qilmoq degan manolarni anglatgan. Yani, ularning diniy yetakchilari yangi oyning boshlanish sanasini elon qilgan (shu sababli, ular elon qilmoq sozi, bizdagi taqvim soziga togri keladi tarjimon). Biror bir masalani hal qilish uchun ruhoniylarning maslahatlashuv majlisini, qadimgi lotin xalqlari sinod deb atashgan. Masalan, ruhoniylar har oy oxirida toplanib, yangi oyning birinchi kunini belgilashgan va uni ommaga elon qilishgan. Boshqacha aytganda, sinod kalendar qilgan (majlis qaror elon qilgan). Shu sababli, bunday oy nomi, yani, quyosh oyi odamlar orasida sinodik oy degan nom bilan ornashib qolgan.

Sayyora Quyoshdan qanchalik olisda bolsa va u yulduzlarga nisbatan qanchalik tezroq aylansa, uning uchun yulduz kuni va quyosh kuni orasidagi farq shunchalik kam bolib boradi. Yerdan olisroq joylashgan har qanday sayyora va uning yoldoshlari uchun, ushbu farqni inobatga olmasa ham bolaveradi. Yerdan kora Quyoshga yaqinroq bolgan ikki ichki sayyora uchun ushbu farq Yerdagiga qaraganda juda katta muddatni tashkil qiladi. Merkuriy va Venera, Quyoshga doimo bir tarafi bilan qaragan holda aylanadi va ular u quyosh kuni umuman mavjud bolmaydi. Biroq, ushbu sayyoralar ham yulduzlarga nisbatan aylanadi va bu aylanish davri ularning Quyosh atrofida aylanish davriga teng boladi.

Agar, sayyoraning yoldoshlari oz sayyorasiga nisbatan faqat bir tarafi bilan yuzlangan holda aylansa, unda, ushbu yoldosh uchun yulduz kuni uzunligi, uning oz sayyorasi atrofini aylanib chiqish vaqtiga teng boladi.

Ushbu tasdiqqa asoslanib, Quyosh tizimidagi 32 ta asosiy osmon jismlari uchun ularning yulduz sutkalari korsatilgan jadvalni tuzib chiqdim (bunaqa jadvalni men avvallari kormaganman). Yaqqolroq tasavvur paydo bolishi uchun, men aylanish davrlarini daqiqa hisobi bilan keltiraman va ularni jadvalda kamayish tartibida ifodalayman. Jadvalda yoldosh nomidan keyin, uning sayyorasi, hamda, ushbu yoldoshning sayyoradan uzoqlashish tartibi boyicha nechanchisi ekanini korsataman:

Osmon jismi

Sayyorasi

Tartibi

Yulduz sutkasi

(daqiqa)

Venera

Ozi sayyora

?

324000

Merkuriy

Ozi sayyora

?

129000

Yapet

Saturn

8

104000

Oy

Yer

1

39300

Giperion

Saturn

7

30600

Kallisto

Yupiter

5

24000

Titan

Saturn

6

23000

Oberon

Uran

5

19400

Titaniya

Uran

4

12550

Ganimed

Yupiter

4

10300

Pluton

8650

Triton

Neptun

1

8450

Reya

Saturn

5

6500

Umbriel

Uran

3

5950

Yevropa

Yupiter

3

5100

Diona

Saturn

4

3950

Ariel

Uran

2

3630

Tefiya

Saturn

3

2720

Io

Yupiter

2

2550

Miranda

Uran

1

2030

Enselad

Saturn

2

1975

Deymos

Mars

2

1815

Mars

Ozi sayyora

1477

Yer

Ozi sayyora

1436

Mimas

Saturn

1

1350

Neptun

Ozi sayyora

948

Amalteya

Yupiter

1

720

Uran

Ozi sayyora

645

Saturn

Ozi sayyora

614

Yupiter

Ozi sayyora

590

Fobos

Mars

1

460

Bu raqamlar, qaralayotgan osmon jismi sirtida joylashgan koordinatalar tizimiga nisbatan biror yulduzning toliq aylanib chiqish muddatini daqiqa hisobida korsatadi.



Yangilаndi: 08.10.2016 15:41  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Mendeleev ham, o'z xotiniga, birinchi o'rinda xotin emas, balki aynan Vodorod turishi kerakligini juda uzoq tushuntirishga majbur bo'lgan...


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2653449

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov