Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Gipatiya

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Gipatiya (taxminan 370-415 yillar)

Vatikan muzeyiga tashrif buyursangiz, 57,7 metr olchamli ulkan freskani tomosha qilishingiz mumkin. Freska Afina maktabi deb nomlanadi. Muallif - Rafael (Rafael Santi). Shedevr asarga razm solar ekansiz, uning haybati va gozalligi sizni maftun etib qoyadi. Qadimgi yunon mutafakkirlariga bagishlangan ushbu ulkan freskada Aflotun, Arximed, Aristotel, Suqrot, Yevkilid, Pifagor kabi buyuk daholarni tanib olish mumkin. Ushbu benazir allomalar orasida yakkayu-yagona ayol qiyofasini ilgash unchalik qiyin emas. Xuddiki, shundayin buyuk shaxslar qatorida tasvirlangani uchun xiyol uyalish bilan biroz egilib turgan ushbu sochlari qongir rangli ayol - Iskandariyalik Gipatiya boladi. U benazir mantiq sohibi bolgan faylasuflar, astronomlar, matematiklar orasida tik turibdi va tomoshabinning koziga tik qaramoqda.

Tarixchilarda Gipatiya shaxsiyatiga haqiqiy xolis chizgi beradigan kam sonli ma'lumotlar mavjud xolos. Astronomlar esa unga alohida hurmat bajo keltirishgan: uning sharafiga Oydagi krater, hamda, Mars va Yupiter oraligidagi asteroidlardan biri Gipatiya nomlangan. Lekin baribir Gipatiyani eng yuksak sharaflagan narsa bu - Rafaelning yuqorida tilga olingan asaridir. Undan bahra olish uchun yulduzlar xaritasi kerak emas.

Gipatiyaning hayot yolini kuzatar ekanmiz, olimlarning hayoti ularning vafotidan keyin ham kitoblarda, ensiklopediyalarda hamda kinoekranlarda davom etishiga amin bolamiz. Tan olish kerakki, bugungi kunda qahramonga mashhurlik keltirish borasida kitobdan kora kino yaxshiroq bolib qoldi.

Gipatiya zodagonlar oilasida tavallud topgan. Uning otasi Teon (taxminan eramizning 335-405 yillarida yashagan) Iskandariya muzeyi boshqaruvchisi bolib, unga shuningdek Sarapeum kutubxonasi ham boysungan. Sarapeum kutubxonasi afsonaviy Iskandariya kutubxonasining merosxori bolib, ellinistik davrning javohiri sanalardi. Iskandariya kutubxonasining ozi bir necha asr ilgari vayron qilingan bolib, undagi koplab nodir qolyozma asarlar yoq bolib ketgandi. Bu esa osha davr ilmiy va texnikaviy taraqqiyotini ancha orqaga surib yuborgan. 391-yilda esa mutaassib nasroniy ruhoniylaridan biri Feofil Sarapeum kutubxonasini ham yoqib yoq qilishga buyruq bergan.

Rafaelning �Afina maktabi� freskasi fotonusxasi. Yuqori o�ng burchakda Gipatiyaning kattalashtirilgan tasviri keltirilgan. Uyg�onish davrining buyuk rassomi Gipatiyani siymosini tasvirlashda o�zining mahbubasi - Margerita ismli ayolning yuz tuzilishini ifodalagan

Gipatiyaning otasi Teon ham osha zamonning yetuk matematiklaridan bolgan. U astronomiyaga oid bir necha masalalar yuzasidan yangi matematik uslublar ishlab chiqqan. Otasining matematikaga oid ishlarida ishtirok etish bilan ushbu ajoyib fanga kirib kelgan Gipatiya, ozidagi ajoyib nodir iste'dod orqali Teonning ba'zi hisob-kitoblarini takomillashtirgan, ba'zilariga esa tuzatishlar kiritgan. U shuningdek otasining ilmiy ishlariga kotibalik ham qilgan. Teon Ptolomeyning mashhur Almagest asariga sharh yozgan bolib, uning ushbu sharhini aynan Gipatiya qogozga tushirgan. Gipatiya xattotligida tugallangan Teon sharhlari Magiste (qadimgi yunonchada Olamshumul ma'nosida) deb nomlangan va zamondosh olimlari orasida anchayin mashhur asar hisoblangan. Vaqt otishi bilan Gipatiyaning matematik salohiyati otasining darajasidan ancha ortib ketadi. Buni hatto Teon ham mamnuniyat bilan tan olgan ekan.

Gipatiya erkak olimlar ichida ham ozini mutlaqo erkin tutadigan, ilmiy munozaralarga dadil kirishadigan, jur'ati baland ayol bolgani haqida osha zamon olimlarining ayrim qaydlaridan oqish mumkin. U aynan qanday korinishdagi ayol bolganini hozirda hech kim bilmaydi. Lekin zamondoshlari Gipatiyani nihoyatda chiroyli va xushxulq ayol sifatida tasvirlashgan. U shuningdek juda yaxshi notiq bolgan va oquvchilarga ta'lim berish bilan ham shugullangan ekan. Sarapeum kutubxonasi vayron qilingach esa u faqatgina oz uyida ta'lim berishni boshlagan. Tez orada Gipatiyaning yuksak ilmiy salohiyati haqidagi xabarlar butun mamlakat boylab ovoza boladi undan ilm olishni istagan yuzlab talabalar Iskandariyaga oqib kela boshlashadi. U hatto oz davrida dunyoning eng yetakchi matematigi ham sanalgan.

Gipatiya neoplatonizm falsafasining vakilasi hamda, e'tiqodiga kora ma'jusiya bolgan. O'sha paytlarda Iskandariya - asosan nasroniylar istiqomat qiladigan shahar bolgan. Shu sababli ham Gipatiyaning dini nasroniylik dini peshvolariga yoqmasdi. Garchi olim yoki olima bolish uchun kishining qaysi dinga e'tiqod qilishi ahamiyat kasb etmasa-da, lekin Gipatiya uchun bu jihat fojeaga aylandi.

Gipatiyaning fojeaviy olimi

Voqealar rivojiga qisqacha nazar tashlasak, Gipatiya fojeasi quyidagicha yuzaga kelganini koramiz: Rimdan Iskandariyaga noib qilib tayinlangan Orest ismli amaldor va shahar ruhoniysi patriarx Kirill ozaro janjallashib qolishadi. Orest nasroniy dinini endigina qabul qilgan bolib, u ham avvallari ma'jusiy bolgan. Boz ustiga, Gipatiya Orestga oqituvchilik ham qilgan bolib, ular ozaro juda yaxshi ustoz-murabbiy va qalin dost bolishgan. Gipatiya shahar noibi bilan tez-tez korishib turgan va unga boshqaruv hamda siyosat borasida maslahatlar berib borgan. Bu esa mahalliy nasroniylarga, aniqrogi ularning peshvolariga, jumladan patriarx Kirillga yoqmas edi. Oddiy omma orasida ham Gipatiyaning obrosi baland bolgan. Unga oddiy xalq vakillari kelajakni ayta oladigan munajjim sifatida hurmat bilan yondoshishgan. U zamonlarda astronomlar asosan ommaga munajjimlik bashoratlarni aytish orqali pul topishgan. Odamlarning aksariyati ham ularga chippa-chin ishonishar edi. Gipatiya amalda munajjimlik bashorati tuzish bilan shugullanmagan bolsa-da, uning matematik hisob-kitoblari koplab zamondosh munajjimlar uchun asosiy dasturul-amal bolgan. Bu paytga kelib nasroniy dini ancha oyoqqa turib olgandi va bir paytlar ozlari ta'qib ostida bolib, qochib-berkinib yurgan nasroniylar endi kuch toplab, boshqa din vakillarini ta'qib qilishga otishgandi.

Mutaasiblar to�dasi Gipatiyaga hujum qilmoqda

Kirill Iskandariyadan yahudiylarni butunlay haydab chiqarishga qaror qildi. Lekin noib Orestga bu fikr ma'qul kelmadi. Chunki osha paytda shahar aholisining chorak qismini aynan yahudiylar tashkil etardi va Orest e'tiqoddagi tafovut sabab aholining katta qismidan voz kechishni aqlsizlik deb baholadi. Kirill diniy mutaassiblikka berildi va qaroriga qoshilmagan noibdan qanday bolmasin qutulish payiga tushib qoldi. U Orestga suiqasd uyushtiradi. Lekin baxtli tasodif tufayli noib tirik qoladi. gazabga mingan Kirill endi yangi olja qidira boshlaydi va Orestning eng yaqin maslahatchisi va ustozi Gipatiyani oldirish orqali och olishni rejalashtiradi. U avvaliga nasroniy omma orasida Gipatiya haqida uning yovuz sehrgar, yulduzlarga qarab fol ochadigan, ayollarga xos bolmagan fikrlaydigan, eng asosiysi esa - ma'jusiya ekani haqida allambalo mish-mish gaplar tarqatadi. U shaharning nasroniy aholisi ongida Gipatiyaning nasroniylarni dushmani ekani haqida umumiy fikr paydo qilmoqchi edi. Va garazgoy rohib Kirill afsuski bu maqsadiga yetishdi. Kirillning davomli ayblovlari va chaqiriqlari ta'sirida, asosan noshud va ozi fikrlamaydigan mutaassib aqidaparast nasroniylar Gipatiyani din dushmani deb qaray boshlashdi. Shunday kimsalardan bir todasi toplanib, uni oldirishni maqsad qilishdi va olimaning yolini poylay boshlashdi. 415 yil sodir bolgan osha dahshatli qotillik voqeasiga qandaydir Petr ismli cherkov voizi boshchilik qilgan degan ma'lumotlar bor. Toda Gipatiyaning qayerdandir uyga qaytib kelayotgan vaqtda kochada tutib oldi va Sezarion deb nomlanuvchi cherkovga sudrab borib, avval yechintirishdi va keyin qiynab oldirishdi. Qotillar todasi olimaning jonsiz tanasini ham tinch qoyishmadi. Ular avval murdani burdalab tortga bolishdi. Keyin esa tana qismlarini Kenarion degan yerga olib borib, gulxanda yoqib yuborishdi. Ushbu dahshatli fojea 415 yilning mart oyida, nasroniylar rozasini tutayotgan vaqtda sodir bolganini Suqrot Sxolastik (380-439) ismli nasroniy dini tarixchisi yozib qoldirgan. Patriarx Kirillning ushbu iflos qilmishi haqida nasroniy tarixchisining ozi hikoya qilib turgan bolsa-da, lekin zamonamizning nasroniy dini peshvolari zor berib Kirillni oqlashga intilishadi. Kirillni oqlash uchun aytilgan eng joyali gap shuki, Kirill Gipatiyaning olimiga aloqador emas emish. Nima ham derdik, tarixni tan olmaslik, yoki, uni oz manfaatlariga moslab qayta yozishga urinish cherkov vakillari uchun yangi narsa emas.

Vafot etgan paytida Gipatiya 60 yosh atrofida bolgan deyiladi. Shunday yorqin hayot yolini yashab otgan olima nomini tarix zarvaraqlariga muhrlagan narsa shubhasiz uning yuksak ilmiy salohiyati va ozidan qoldirgan qimmatli ilmiy asarlaridir.

Gipatiyaning tafakkuri qanchalik keng va ilmiy salohiyati qandayin chuqur bolganini, undan iqtibos sifatida keltiriladigan ushbu fikrlardan ham bilish mumkin: Muhimi, fikr yuritish huquqingizni saqlab qoling. Fikrlash qobiliyatini qotirib qoyishdek gunohga qol urgandan kora, xato qilishdan qorqmay, tavakkal qilgan afzal!. Yana bir ajoyib iqtibos: Bid'atni odamlar ongiga chin haqiqat niqobi ostida singdirishdan ham jirkanch narsa yoq!.

Gipatiya ilk orta asrlardan boshlab feminizm[1] va tolerantlik ramziga aylandi. U haqida kitoblar, romanlar, fotosuratlar toplami, romanlar, pyesalar yozilgan. Olima sharafiga kapalak turlaridan biri Hypatia deb nomlangan. 2009-yilda Ispaniyalik kinorejissor Alexandro Amenabar tomonidan Gipatiya hayotiga bagishlangan Agora[2] nomli kinofilm ham ishlangan. Bu film ssenariysida aniq dalillarga asoslanmagan ayrim badiiy toqimalar ham keng qollangan bolsa-da, harholda film hatto Vatikanda ham namoyish qilindi va zamonaviy nasroniy dini peshvolarining tanqidiga uchramadi. Filmda korsatilgan ayrim jihatlar, masalan, Gipatiya qadimgi yunon olimi Aristarxning sayyoralar harakati haqidagi goyalari bilan qiziqqanligi va ular asosida astronomiyaga oid muayyan fikrlarni bayon qilganligi kabi ayrim ilmiy faktlar keltirilgani tahsinga loyiqdir. Taxminan eramizdan avvalgi 310-230 yillarda yashagan Samoslik Aristarx tarixda birinchilardan bolib geosentrizm, ya'ni, olamning markazida Yer emas, balki Quyosh turadi, boshqa sayyoralar, shu jumladan Yer ham Quyosh atrofida aylanadi degan goyani ilgari surgan edi.

Gipatiya ham Aristarx tarafdori bolgan va u tarixda birinchilardan bolib, osmon jismlarining harakat trayektoriyasi aslida konus kesimlari bilan ifodalanishi haqidagi fikrlarni bayon etgan.

Gipatiyaning barcha tarixiy manbalarda qayd etib otilgan asarlari, ozidan avval yozilgan biror-bir boshqa asarga sharh tarzida bitilgan. Xususan Gipatiya Ptolomeyning Almagest, Apolloniyning Konus kesimlari, hamda, Diofantning Arifmetikasharhlar yozgan. Shuningdek, Gipatiyaning ozi yozgan deb qaraladigan Astronomiya qonunlari asari ham mavjud bolib, unda osmon jismlarining harakat jadvali keltirilgan. Bulardan tashqari Gipatiya otasi Teon bilan birgalikda Yevklidning Asoslar asariga ham qoshimchalar kiritgan. Islom uygonish asrida musulmon allomalari tomonidan arab tiliga ogirilgan Yevklidning ushbu fundamental asari, XII asrda arab tilidan qayta lotin tiliga tarjima qilingan. Biz hozir kutubxonalardan topib oqishimiz mumkin bolgan Yevklidning osha Asoslar kitobi, aynan Gipatiyaning sharhi ostida bitilgan talqinidir. Chunki Asoslarning asl qolyozmasi yoq bolib ketgan. Musulmon allomalari orqali saqlab qolingan va keyinchalik Yevropa tillariga qayta tarjima qilgan talqini esa, Gipatiya Iskandariya kutubxonasidan olib, sharh yozib qoldirgan asardir.

Shuningdek Gipatiya shunchaki nazariyotchi olima bolib qolmasdan, balki oziga xos muhandislik qobiliyatiga ega bolgan. U qadimgi munajjimlarning eng asosiy ish quroli - usturlobni takomillashtirish boyicha ham diqqatga sazovor amaliy ishlarni bajargani ma'lum. Uning suyuqliklarning zichligini olchashga moljallangan asbob - areometr yasagani haqida ham faktlar mavjud.

Diofant tenglamalari

Yuqorida ham ta'kidlanganidek, Gipatiya Diofant asarlariga sharh yozishga ham katta ahamiyat qaratgan. 13 ta kitobdan iborat oz matematik asarlarida Diofant hozirda uning nomi bilan ataladigan diofant tenglamalarini korib chiqadi. Afsuski uning asarlaridan faqat 6 tasi bizga yetib kelgan xolos. Diofant tenglamalari butun koeffitsiyentli va butun yechimli tenglamalar bolib, soddaroq aytganda, bu
{\displaystyle \mathbb {Z} }
\mathbb {Z} [x1, x2, xn] shaklda aniqlanadi.

Ushbu tenglamalar haqida uzoq hikoya qilish mumkin. Keling, yaxshisi uzundan-uzoq quruq gap bayon qilgandan kora, bitta yaxshi misolga murojaat qilamiz. Bu masalani ilk bora Ben Eyms Uilyams bayon qilgan bolib, unda dengizchilar, maymun, hamda kokos yongogi ishtirok etadi.

Kema halokatidan omon qolgan 5 nafar dengizchi, kimsasiz tropik orolga tushib qolishadi. Orolda kokos yongoqlaridan bolak hech qanday yegulik yoq deb oylagan dengizchilar, kun botguncha imkon qadar ko?proq kokos yigishga kirishishdi. Tun oqqach kokoslarni ertasi kuni tongda taqsimlashga kelishib olishdi. Ular hazilomuz ravishda, oroldagi bir maymunga ham xayrli tun tilab uyquga ketishdi.

Biroq, tunda dengizchilardan birining qorni judayam ochib ketdi va u kokos uyumi oldiga borib uni 5 ga taqsimladi va oz ulushini yeb qoydi (aytaylik unda har bir dengizchiga a donadan kokos taqsimlangan). Taqsimlash natijasida 1 dona kokos ortib qoldi va dengizchi uni maymunga berib yubordi. Keyin joyiga qaytib borib yana uyquga ketdi. Biroz otib ikkinchi dengizchi ham ochlikdan uygonib ketdi va u ham birinchi dengizchi singari yol tutdi: kokoslarni 5 ga taqsimlab, oz ulushini yeb qoydi (u b donadan kokos taqsimlagan deb olamiz). Unda ham bitta kokos ortiqcha bolib qoldi va u ham osha ortiqcha kokosni maymunga berib yubordi. Shu tarzda dengizchilarning beshovi ham bir-biridan bexabar, bir xil ishni takrorladi. Savol: Avvaliga kokoslar jami nechta bolgan edi?

Agar biz bu sonni N bilan belgilasak, masala diofant tenglamalariga keltiriladi:

Bu yerda a, b, c, d, e - har bir dengizchi yeb qoygan kokoslar soni. ozgaruvchilarni ketma-ket almashtirish orqali quyidagi tenglamaga ega bolamiz:

Bu tenglamaning yechimlari cheksiz kop bolib, ularni unchalik murakkab bolmagan algebraik usul bilan topish mumkin. Biz batafsil yechimni keltirib otirmaymiz, zero bunga kitobimiz mutolaachisining ozi ham urinib korishini istaymiz. Tenglamaning yechimi quyidagicha:

Yechimni topish uchun ?ning orniga turli xil sonlarni qoyish kifoya. Bunda faqat kokoslar miqdorini ifodalovchi son albatta musbat bolishi kerakligini yoddan chiqarmaslik zarur. ?=1 deb olsak, kokoslar soni eng kam boladigan yechimga ega bolamiz: N=15621. Basharti, kimsasiz orolga tushib qolgan dengizchilar qosh qorayguncha eng kamida shuncha miqdorda kokos yongogi toplashgan bolsa, demak ulardan birinchisi 3124 ta, ikkinchisi 2499 ta, uchinchisi 1999 ta, tortinchisi 1599 ta va nihoyat beshinchisi 1279 ta kokos yeb yuborishgan bolib chiqmoqda. Nima ham derdik, dengizchilar shunchalik mechkay bolishmagandir?! ??????.


[1] Feminizm - ayollarning jamiyatda erkaklar bilan teng huquqli bolishi uchun kurashuvchi harakat.

[2] Film rasmiy sayti: http://www.agoralapelicula.com/ ; IMDb: ID 118683


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 06.09.2018 17:24  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbital latifalar :) :)

Massaning saqlanish qonuni



Tafakkur durdonalari

Xitoydan bo'lsa ham ilm o'rganinglar.

Hadis