Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Horijlik olimlar Serqirra daho. Jon fon Neyman

Serqirra daho. Jon fon Neyman

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 
Maqola mundarijasi
Serqirra daho. Jon fon Neyman
???????? ?????? ?????????? ?????
Hamma sahifa

Serqirra daho. Jon fon Neyman

Jon fon Neyman XX asrning eng yirik matematiklaridan biri. U avvaliga oyinlarning matematik nazariyasini ishlab chiqdi. Keyin esa, koplab jarayonlarni ushbu nazariya orqali ifodalash mumkinligini korsatib berdi. Fon Neymanning ilmiy salohiyati faqatgina nazariy matematika bilan cheklanib qolmay, balki, matematikani boshqa koplab ilmiy-texnikaviy yonalishlarga tadbiq qilish bilan namoyon bolgan. U qaysi fan sohasiga qol urmasin ulkan amaliy natijalarni qayd etdi.

Jon fon Neyman. Manxetten loyihasidagi ishtiroki paytidaYanosh Layosh Neyman bu Jon fon Neymanning asl ismi-sharifidir. Yanosh Neyman 1903 yilning 28-dekabrida Budapeshtda tugilgan. Uning otasi Miksa Neyman bankir, onasi Margaret Kann esa yirik boy tijoratchining qizi bolgan. Yanosh (uni erkalatib Yanchi deb chaqirishgan) Neyman juda iqtidorli bolib, bolaligidan boshlab matematikaga jiddiy qiziqqanligiga qaramay, otasi uni kimyogar bolishini istagan ekan. U 6 yoshligidayoq hatto sakkiz xonalik sonlarni ham qogoz-qalam ishlatmasdan, bemalol dilda qoshib, ayrib, kopaytish va bolish amallarini bajara olgan ekan. 8 yoshida esa u matematik analizga oid masalalarni mustaqil hal qila olgan. 1911 yilda u lyuteran gimnaziyasiga oqishga kiradi. 1913 yilda uning otasi zodagonlik maqomini oladi va endilikda qahramonimiz ham, Avstro-Vengriya Imperiyasi ananalariga muvofiq ravishda, ozining asl Yanosh Neyman ismini zodagonlik maqomiga moslab Yanosh fon Neyman shakliga ozgartiradi.

Otasining talabi bilan fon Neyman Shveysariyadagi Syurix universitetida kimyo muhandisligi sohasini ozlashtirishga kirishadi. Ota Neyman shunchaki matematikaning ozi hayotda toq yashash uchun yetarli bolmaydi deb hisoblagan va oglining osha zamonlarda istiqbolli sanalgan soha kimyo texnologiyalarni ozlashtirishini istagan. Lekin Yanosh fon Neyman matematikaga bolgan qiziqishni ham tashlab yubormaydi. U kimyo yonalishida tahsil olar ekan, matematikani mustaqil organa boshlaydi va 1926 yilda Budapesht universitetida matematikadan fan doktori darajasini qolga kiritadi. 1927 yilda olim Germaniyaning Gyottingen universitetiga, mashhur matematik David Gilbertning ilmiy maktabiga yol oladi. Fon Neyman ozining nazariy fizikaga oid eng muhim ilmiy ishlarini aynan Gyottingenda yuritgan va elon qilgan. Yanosh Fon Neymanning Germaniyada yashagan davrlaridagi ilmiy ishlarida uning ismi nemischaga moslanib Yoxann Neyman tarzida qayd etiladi.

Fon Neymanning ota avlodi kelib chiqishiga kora yahudiy millatiga mansub bolgan. 1930-yillarga kelib Germaniyada hukumat tepasiga fashistlar kela boshlagach, mamlakatda antisemitizm illati kurtak yoza boshladi. Bu orada fon Neyman ancha obro-etibor orttirgan olim bolib tanilib ulgurgan edi va uni 1930 yilda AQSHga Prinston universitetida yangi tashkil qilinayotgan Istiqbolli Tadqiqotlar Institutiga taklif etiladi. Bu uning uchun ayni muddao edi. Fon Neyman 1930 yilda Prinstonga kochib otadi va avvaliga ushbu universitetda oqituvchilik qiladi. 1933 yildan boshlab u Istiqbolli Tadqiqotlar Institutida ishlay boshlaydi. Olim ushbu institutning eng yosh ilmiy xodimi bolgan va umrining oxirigacha aynan shu institutda mehnat qilgan. Amerikaga kochib otgach, Yanosh fon Neymanning ismi asta sekinlik bilan Jon shaklida talaffuz qilina boshladi (olimning ismi pasportida Janosh yozilgan. Shundan avvaliga Jan keyinroq Jon shakliga otgan). 1937 yilga kelib fon Neyman AQSH fuqaroligini qabul qildi. U asl qoni vengr millatiga mansub ekanligini unutmasdi. Fon Neyman oila qurish uchun turmush ortogini albatta vengr millatiga mansub bolishi kerak degan fikrga ega bolgan. U ikki marotaba uylangan va har ikki safar AQSHga Vengriyadan muhojirlikka kelgan vengr qizlari bilan turmush qurgan. Fon Neymanning har ikki turmushidan bittadan qiz farzandi bolgan.

Bu orada Yevropada mashum urush olovi alangalanib, fashistlar armiyasi ommaviy qirginbarotlarni boshlab yuborgandi. fashistlar Germaniyasining ittifoqchisi bolmishRobert Oppengeymer (o'ngda) va Jon fon Neyman (chapda) Yaponiya armiyasi AQSHning Tinch okeanidagi Pirl-Xarbor bazasini bombardimon qilgach, AQSH hukumati ham urush harakatlarida faol qatnasha boshladi. AQSH hukumatidagilar urushda qollash uchun, dushmanga ommaviy va yalpi zarba bera oladigan qirgin quroli atom bombasini tayyorlashni maqsad qilishgan edi. Shu maqsadda mamlakatda yirik fizik-yadroshunos Robert Oppengeymer boshchiligida, shartli ravishda Manxetten loyihasi deb nomlanuvchi, asl maqsadi esa dushmanga qarshi qollash mumkin boladigan atom bombasini tayyorlash bolgan davlat ahamiyatiga ega loyiha yolga qoyildi. 1942 yilda Oppengeymer Manxetten loyihasida ishtirok etish uchun Jon fon Neymanni ham taklif qildi. Bu vaqtda fon Neyman AQSH hukumati huzuridagi harbiy maslahatchi bolib ishlayotgan edi. 1943 yildan boshlab fon Neyman ham Manxetten loyihasining tolaqonli azosiga aylandi. Uning sai-harakatlari bilan atom bombasi tayyorlash loyihasi yangi bosqichga kotarildi va Los-Alamosdagi favqulodda maxfiy laboratoriyada tarixda ilk atom bombasi yasaldi. Uning mazkur loyihaga qoshgan hissasi shunchaki nazariy tavsiyalardan iborat bolmagan. Atom bombasining detonatsiyalanish holatining eng optimal variantini aynan fon Neyman matematik usulda hisoblab chiqarib bergan va amalda uning hisob-kitob ozini toliq oqlagan. Shuningdek u bombani sinab korish uchun eng maqbul va zararsiz joylarni belgilash boyicha geografik-topologik tavsiyalarni ishlab chiqqan.

Urushdan keyingi yillarda olim kompyuter texnologiyalarini rivojlantirish va kompyuterlardan amaliyotda keng foydalanishga otish masalalariga qiziqib qoldi. U 1950 yilda ENIAK kompyuteridan ob-havoni bashorat qilish maqsadida foydalanish borasida AQSH meteorologiya xizmati bilan tajriba otkazdi va muvaffaqiyatli natijani qolga kiritdi. 1954 yilda uni Atom Energetikasi Hayatiga azolikka saylashdi. Atom Energetikasi boyicha hukumatning bosh maslahatchisi bolib ishga tayinlangan olim 1955 yil may oyida Vashingtonga kochib otadi va qitalararo ballistik raketalar, hamda, atom bombasini qollash strategiyalarini ishlab chiqish bilan shugullanadi. Avj olib borayotgan sovuq urush sharoitida fon Neymanda olimlarga xos bolmagan radikal qarashlar shakllanib borayotgan edi. U AQSHning SSSR ga qarshi urush ochishini tarafdori bolgan ota ongchi radikal siyosatchilar safiga kirib qoladi. U hatto Sovet Ittifoqiga qarshi yadroviy zarba berish kerakligi haqida hukumatga taklif ham kiritadi. Fon Neymanning ushbu yillardagi radikal siyosiy qarashlariga nima sabab bolganini aytish qiyin. Balki bu holatni, uning vatani Vengriyada urushdan keyin kommunistik tartib ornatilganini hazm qila olmagani bilan izohlash mumkindir. Lekin nima bolganda ham AQSH hukumati tepasidagi hal qiluvchi qarorni qabul qiladigan shaxslarda oxir-oqibat soglom fikr galaba qozondi va insoniyat uchun muqarrar kulfat keltiradigan yadroviy urush roy bermadi.

1954 yil yozida Jon fon Neyman yiqilib tushdi va jarohat oldi. Davolanishiga qaramay, jarohat ornidagi ogriq otib ketmasdan battar zorayaverdi. Qanchalik daho bolmasin, afsuski u ozi qanday zararli sharoitda ishlayotganiga etibor qaratmagan ekan. Vrachlar uning suyaklarida saraton avj olayotganini aniqlashdi. Buning bosh omili esa osha Manxetten loyihasida radioaktiv moddalar bilan kop ishlagani va hayot uchun xavfli nurlanish dozasi olganligi bolib chiqdi. Fon Neyman Manxetten loyihasida ishlayotganda oziga qatiy ishonch bilan Los-Alamos favqulodda maxfiy laboratoriyasida haddan ziyod kop soatlab ish olib borgan. Kasallik 1955 yilga kelib olimni toshakka mixlab qoydi. Beqiyos zakovat egasi, XX matematikasi daholaridan biri Yanosh, Yoxann, Jon fon Neyman 1957 yilning 8 fevralida Prinstonda vafot etdi.

Bu qiziq:

  • Jon fon Neyman zamonaviy kompyuter texnologiyalarining asoschilaridan biri sanaladi. Hozir butun dunyo boyicha amal qiladigan kompyuter texnikasi arxitekturasining ishlash tamoyillarining konsepsiyasini aynan fon Neyman ishlab chiqqan.
  • Nobel mukofoti laureati, fizik Xans Byote inson intellekti darajasini 10 ballik shkala bilan baholashni maqul korardi. Uning fikricha, 8 ball bilan baholangan intellekt sohiblari Byotening ozi hamda fon Neyman bilan bir xil aqliy salohiyatga ega bolgan shaxslardir. 9 ballik intellekt egalari esa faqat fon Neyman intellekti bilan tenglasha oladigan intellektga ega bolishi kerak. 10, ya'ni eng yuqori intellekt egasi esa, fon Neyman hozircha tushuna olmayotgan narsalarni tushunadigan odam bolishi kerak va bunday odam hozircha yoq degan edi u.
  • Fon Neyman bilan zamondosh olimlar orasida shunday yarim hazil yarim chin ibora bor edi: Aksariyat matematiklar ozi qurbi yetgan narsalarnigina isbotlaydilar; Jon fon Neyman esa ozi xohlagan narsani isbotlaydi. Bunga dalil qilib quyidagi misolni keltirish mumkin: fon Neyman Universitetda matematikadan maruza oqiyotgan paytda bir teoremaning isbotini eslay olmay qoladi. U talabalar koz ongida, doskada teoremani bosh-boshidan korib chiqadi va uning isbotini yol-yolakay keltirib chiqarib beradi. Shunda olimga talabalardan biri murojaat qilib, ozining qolidagi kitobda, qaralayotgan teoremaning 3 xil isbotlash usuli borligini, lekin fon Neyman doskada keltirib chiqargan usul ular ichida yoqligini aytib qoladi. Auditoriyga yuzlanar ekan fon Neyman yuzida tabassum bilan: baxtga qarshi men tortinchi isbotlash usulini tanlab qoyibman degan ekan.
  • Jon fon Neymanga bir kuni quyidagicha masala berishgan ekan: ikkita poyezd orasidagi masofa 200 km; ular bir-biriga qarama qarshi ravishda 50 km/soat tezlik bilan harakatlanmoqda. Pashsha birinchi lokomotivning old oynasidan uchib chiqib ikkinchi poyezdga tomon uchib boradi va ikkinchi poyezd lokomotivining old oynasiga tegib yana ortga qaytadi. Shu tarzda u poyezdlar ortasida 75 km/soat ozgarmas tezlik bilan uchib boradi. Poyezdlar toqnashganicha pashsha qancha masofani bosib otadi?

Bu masala juda oddiy yechiladi: har ikkala poyezd toqnashuvgacha 100 km masofani bosib otadi va buning uchun 2 soat vaqt ketadi. Bu ikki soat ichida pashsha 75 km/soat tezlik bilan 150 km masofani uchib otadi. Lekin masalani yechishning boshqacha yoli ham bor: matematiklar odatda bu masalani pashshaning poyezddan poyezdga uchib otgan har bir masofalarini qatorlarga yoyish va cheksiz qatorlar yigindisini chiqarish orqali yechadilar. Bu usulda yechish ham unchalik mushkul emas. Lekin muayyan hajmdagi hisob-kitoblarni bajarishni talab etadi. Mazkur masala fon Neymanga berilganida u javobni atiga 3 soniyadan keyin bayon qilgan ekan. Qizigi shundaki, fon Neyman masalani aynan qatorlarga yoyish usuli bilan yechgan ekan. Chunki suhbatdoshi undan javobni eshitgach, hayron bolib, hamma matematiklar bu masalani qatorlar orqali yechishadi, siz bolsa deb turganda, olim uni gapini bolib: Nima, boshqa yoli ham bormi??? - degan ekan.



Yangilаndi: 29.12.2015 14:37  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Bildirilgan fikrlar   

 
0 #2 Javob: Serqirra daho. Jon fon NeymanMen 2017-01-12 18:46
Ha tog'ri
Iqtibos
 
 
0 #1 Javob: Serqirra daho. Jon fon NeymanBaxtiyor Sheraliyev 2016-01-16 08:02
Bunaqa olimlar haqida o'qiganimda o'zimni yuqoridagi pashshadek his qilaman :cry:
Iqtibos
 

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Buyuk olimlar fotogalereyasi

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Serjant askarlarga daraxt kestiryapti.

Bir askar norozi ohangda:

-Men oliy ma'lumotli matematikman, menga ozimga mos ish bering...

-Yaxshi, unda sen ildiz chiqarish bilan shugullan!


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2648326

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov