Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Qiziqarli kimyo Kimyoviy elementlar sonining chegarasi bormi?

Kimyoviy elementlar sonining chegarasi bormi?

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 

Kimyoviy elementlar sonining chegarasi bormi?

Kimyoviy element bu borliqda mavjud bolgan va muayyan turkumga mansub bolgan barcha atomlardir. Osha turkumni aniq tariflash masalasi, so?nggi uch yuz yil ichida juda kop marta qayta korib chiqildi. Aytmoqchimizki, kimyoviy element tushunchasini tariflash uchun ilk urinishlardan birini amalga oshirgan va buning uchun qadimgi yunon tilidagi atom va element sozlarini qollashni maqul topgan olim Jon Daltondan boshlab, shu kungacha bu boradagi munozaralar tinayotganicha yoq. Orni kelganda aytib otmoqchimizki, element sozi qadimgi Yevropa xalqlari tilida shuningdek betartiblik manosini ham anglatgan ekan. Tasodifmi yoki - yoq, bunisi qorongu, lekin harqalay, kimyoviy element tushunchasining aniq tariflash va elementlarni tartiblash masalasida Daltondan keyin ham element sozining osha yunoncha manosiga monandlik amalda kuzatildi. Bizga malumki, Mendeleyev Davriy qonunining boshlangich tarifida kimyoviy elementlarning atom massasi inobatga olinadi va buyuk kimyogar rus olimining fikriga kora aynan shu jihat elementlarning davriylik xossalarini belgilaydi. Lekin davriy qonunning hozirgi umumqabul qilingan zamonaviy talqini, Mendeleyev ozi tariflagan shaklidan ancha farq qiladi. Davriy qonunning zamonaviy tarifiga kora, muayyan atomning qaysi elementga tegishli ekanligini belgilaydigan jihat, uning yadrosining zaryadi hisoblanadi (yadroning zaryadi esa undagi protonlar soniga ekvivalent boladi). Masalan, siz korayotgan atomning yadrosida bittagina proton bolsa, u doimo vodorodga tegishli boladi.

Davriy jadvalning zamonaviy umumqabul qilingan talqinlarida kimyoviy elementlar yadro zaryadlarining ortib borishi tartibida joylashtirilgan bolib, kimyogar mutaxassislarning fikricha, aynan shunday tartib, kimyoviy elementlar davriy qonuni uchun fundamentallik xossasini aniqroq tushuntiradi. Kimyo fani tarixidagi oziga xos qiziq jihat shundaki, Mendeleyev atomda musbat zaryad mavjudligini bilmagan, chunki u oz ilmiy ishlarini, atomda musbat zaryad mavjudligini ochib bergan Rezerford tajribalaridan ancha yillar avval olib borgan. Lekin, garchi Dmitriy Ivanovich elementlarni atom ogirligi tartibida davriylanishini asosiy kriteriy qilib olgan bolishiga qaramay, bazi elementlarning davriy jadvaldagi ornini, ularning atom ogirligining osib borish tartibida joylashtirmagan. Balki u olimlarga xos intuitsiya bilan bolsa, kerak, harqalay, ayrim elementlarni, ularning atomlari ishtirokidagi kimyoviy birikmalarning xossalarini ozgarishi tendensiyasiga kora joylashtirgan. Shunga kora u ozi tuzib chiqqan davriy jadvalda, ayrim katakchalarni bosh qoldirgan edi. Mendeleyevdan keyingi yillarda faoliyat korsatgan boshqa kimyogar olimlarning tadqiqotlari natijasida, uning belgilagan yonalishi togri ekanligi ayon boldi. Elementlarning atomlari ishtirokida hosil bolgan oddiy moddalarning xossalariga kora belgilangan bunday yondoshuv ozini toliq oqladi. Asta sekinlik bilan, Mendeleyev bosh qoldirib ketgan katakchalar ornida bolishi kerak bolgan kimyoviy elementlar kashf qilinib borib, jadval tobora toliq korinish olib bordi.

Hozirda odatda davriy jadvalning ikki xil korinishi qollaniladi. Biri qisqa davrli jadval, ikkinchisi esa toliq davrli jadval deyiladi. Har ikkala korinishdagi davriy jadval ham bir xil olchamli katakchalardan iborat togri tortburchak shaklida bolib, ularda kimyoviy elementlar davrlar deb ataluvchi qatorlar va guruhlar deyiluvchi ustunlar boylab tartiblanadi. Qisqa davri jadvalda d-elementlar ikkita qator qilib joylashtiriladi. Uzun davrli (yoki toliq davrli) jadvalda esa, ularning hammasi bitta uzun qatorda keltiriladi. Amaliy va Nazariy Kimyo Xalqaro Ittifoqi (IUPAC) tomonidan aynan uzun davrli jadvaldan foydalanish tavsiya etiladi. Ushbu tavsiya hozirda butun jahon boyicha keng standartga aylanib bolgan. Avvalgi bir necha on yilliklarda kimyo fani talimi jarayonlarida asosan faqat qisqa davrli davriy jadvaldan foydalanilganligi sababli, aksariyat kishilar ongida, borliqda tarqalgan kimyoviy elementlarning soni cheklangan va u qandaydir tugal bir jadvalda ifodalanishi mumkin degan yanglish tushuncha shakllanib qolgan. Aslini olganda esa, kimyoviy elementlarning aniq tugal chegaraviy soni haligacha malum emas va bunday chegaraning ozi bolmasligi ham mumkin! Ilm-fanda kimyoviy element atomining olchamlarini cheklaydigan yoki, uning zaryadi korsatkichiga biror talab qoyadigan aniq kvant-mexanik qonuniyat mavjud emas. Shu sababli ham kimyoviy elementlar davriy jadvalining chek-chegarasi yoki olchamlariga nisbatan qandaydir chegara mavjudligini tasavvur qilish notogri. Nazariy jihatdan kimyoviy elementlar qatorini cheksiz davom ettirish mumkin. Lekin ushbu gapda nazariy sozi kalit soz sanaladi: ilmiy tadqiqotlarni olib borishda shunchaki atrof-olamga bolgan jo?shqin qiziqish emas, balki, soglom fikr ham eng asosiy orin tutmogi lozim.

Kimyoviy elementlar sonining chegarasi bormi? Degan savolga yondosh va undan ham qiziqarliroq bolgan savol quyidagicha yangraydi: biz yana qancha kimyoviy elementlarni kashf qila olamiz? Bu orinda koplab amaliy real cheklovlar mavjuddir. Aslida, biz ilm-faning hozirgi rivojlanish darajasi bilan qanchalik maqtanmaylik, lekin, borliqda nazariy jihatdan mavjud bolishi mumkin bolgan kimyoviy elementlarning barchasini ham kashf qilishga, yoki ularni suniy sintez qilishga bolgan imkoniyatimiz nihoyatda cheklangandir. Xossatan, muayyan turdagi ota ogir elementlarni ochish (sintez qilish) uchun favqulodda ulkan energiya sarflash kerak boladi. Bunday energiyani taminlab bera oladigan tezlatkichlar esa, hatto jahondagi eng qudratli rivojlangan mamlakatlarning bir necha on yillik davlat byudjetidan ham qimmatga tushadi. Ayrim kimyoviy elementlarni sintez qilish uchun basharti osha favqulodda qimmat energiya manbai taminlangan taqdirda ham, bunday elementlarni sintez qilinganidan song, aniq detektorlash (payqash desak togriroq boladi) juda katta muammodir. Yangi sintez qilingan elementlarning atomlari odatda soniyaning mingdan bir ulushlariga teng bolgan nihoyatda qisqa muddatlardagina yashaydi xolos. Qolaversa, bunday elementlarning atomlari atiga bir necha dona miqdorda sintez qilinadi va bunday olchamli obyektni ilgash, payqashning ozi juda katta ishdir. Shu va shu kabi omillar, kimyoviy elementlarning biz kashf qilishimiz mumkin bolgan muayyan soniga nisbatan qandaydir chegara qoyishi mumkin.

Kimyoviy elementlarning kashf etilishi tarixini ifodalovchi turli usullar mavjud. Masalan oxirgi 300 yil ichida ochilgan elementlarning kashf qilinish tarixini n-t (vaqt-son) diagrammasi orqali ifodalash mumkin. Lekin bunday diagrammaga nazar tashlasak, so?nggi yillarda kimyoviy elementlarning kashf qilinishi tezligi pasayib ketganligini korish mumkin. Bu tendensiya mantiqan mutlaqo togri bolib, biz borliqda mavjud bolgan yengil va ogir elementlarning barchasini shu choqqacha kashf etib boldik, yoki, laboratoriyalarda sintez qilishni uddaladik. Hozirda katta ishonch bilan aytish mumkinki, endilikda bizga nomalum elementlar bu ota ogir transuran elementlar bolib, ularni sintez qilish masalalari yuqorida bayon qilingan favqulodda mushkul muammolar bilan bogliqdir. Transuran ota ogir elementlarning hech bolmaganda bir dona barqaror izotopini sintez qilish imkoniyati ehtimolligi amalda nolga teng deb baholanmoqda. Basharti shunday ekan, mutlaqo orinli va mantiqli savol yuzaga keladi: osha transuran ota ogir elementlarni sintez qilish amaliyoti maqsadga qanchalik muvofiq? Albatta, bunday elementlarni qidirish va ochish ishlari anchayin qiziq. Lekin ularni ochgandan keyingi amaliy ahamiyati qanday boladi? Ular shunchaki ayrim ilmiy taxminlarning ozini oqlash yoki oqlamasligini tekshirishdangina iborat bolib qolmasmikin? Nima bolganda ham kimyogarlar bu yonalishda izlanishda davom etishmoqda...

Postnauka.ru dan olindi. Muallif: Moskva Davlat Universiteti kichik ilmiy xodimi, kimyo fanlari nomzodi Ivan Sorokin.
Asl manbaga havola

Yangilаndi: 26.12.2015 11:21  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Agar yakuniy natija masalani yechish usuliga bog‘liq bo‘lmasa, u matematika,

agar bog‘liq bo‘lsa u - buxgalteriya...


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2645561

Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!