Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Biotexnologiyalar DNK strukturasining kashf etilishi

DNK strukturasining kashf etilishi

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 

DNK strukturasining kashf etilishi

Boston universitetining biomeditsina muhandisligi fakulteti professori, fizika-matematika fanlari doktori, biofizik Maksim Frank-Kamenetskiy bilan rentgenostrukturaviy tahlil hamda, DNK molekulasining shakl va asoslari haqidagi suhbat.

DNKning hujayra yadrosida joylashadigan molekula sifatida kashf qilinganiga ancha bolgan. Uni XIX asrning 60-yillarida Shveytsariyalik vrach Fisher tomonidan ochilgan edi. Lekin DNKning haqiqiy tarixi aytish mumkinki, 1953 yildan etiboran boshlanadi. Aynan shu yili DNK molekulasining strukturasi kashf qilingan. Oshandan buyon DNK, ozining tirik organizmlar hayotida markaziy orin tutuvchi obektlardan biri ekanligi orqali olamga mashhur bolib kelmoqda.

DNKni kim tomonidan va qanday kashf etilgan? Bu savolga javobni kopchilik yaxshi biladi: DNKni ingliz olimi Frensis Krik va amerikalik olim Jeyms Uotson tarafidan Buyuk Britaniyada, aniqrogi Kembrijda kashf qilingan. Uotson bu yerga malaka oshirish maqsadida kelgan edi. U paytlari Uotson endi-endi ilmiy tadqiqotlar olamiga kirib kelayotgan yosh biolog mutaxassis bolib, Kavendish laboratoriyasida olib borilayotgan DNK strukturasi boyicha ilmiy tadqiqotlarda qatnashish uchun jiddi-jahd qilgan 24-yoshli ishtiyoqmand yigitcha edi. Bu vaqtga kelib, DNK molekulasi inson irsiy axborotini ozida saqlashi va avloddan-avlodga tashishi haqida yetarlicha malumotlar yigilgan bolib, ularga faqat Uotson ichki intuitsiya orqali ishonar edi. Lekin bu natijalarga ishonmaydigan olimlar ham bisyor bolganidan, hali tajriba natijalarining amaliy isbotini obdon sayqallash talab etilardi. Kavendish laboratoriyasida Uotson bilan maslakdosh bolgan kam sonli xodimlardan biri Frensis Krik ishlagan. U ham DNK molekulasi strukturasini aniqlash orqali inson irsiyati sinoatlarining tagiga yetish mumkin degan goyaga qattiq ishonardi. Biroq Uotson va Krik tasarrufida DNK molekulasi strukturasini tadqiq qilish imkonini beruvchi hech qanday laboratoriya jihozi va asbob-uskunasi bolmagan. Bu boradagi eng ilgor tadqiqotlar esa, Kavendish laboratoriyasida emas, balki Londondagi Qirollik kollejida olib borilayotgan bolib, u yerdagi ilmiy tekshiruvlarni - rentgenostrukturaviy tahlil boyicha mutaxassis Rozalinda Franklin tomonidan otkazilayotgan bolgan. Uotson va Krik uning oldiga yol olishadi. Shu tarzda, DNK strukturasiga nisbatan sevgi uchburchagi - Uotson, Krik va Rozalinda ishtirokidagi drama boshlanadi.

Albatta, Rozalinda ham DNK strukturasini aniqlash boyicha ish olib borayotgan olimlar ichida birinchisi ham, yagonasi ham emasdi. Bu paytga kelib, rentgen nurlarining kristall panjara orqali difraksiyalanishi xossasi asosida DNK molekulasi strukturasini aniqlashga qaratilgan ilmiy tajribalar koplab nufuzli ilmiy dargohlarda allaqachon keng kolamda otkazilayotgan bolgan. Lekin aynan Rozalinda Franklin bu borada togri yondoshuv asosidagi tub burilish yasovchi qadamni tashlay oldi. Gap shundaki, rentgenostrukturaviy analizning togri chiqishi uchun, u orqali tekshirilayotgan molekulalar kristall panjara xossasiga ega bolishi lozimdir. DNK molekulasi esa juda uzun bolib, ustiga-ustak u kristallanmaydi. Shu sababli ham, Rozalinda DNKni kristallash masalasini chetga surib, DNKni tola sifatida organishga kirishdi. Ya'ni u DNKni eritma holida emas, balki choziluvchan (kisel) tola tarzida oldi va uning molekulalarini muayyan yonalishda u yoki bu darajada tartiblanishini tekshirdi. Keyin esa ularga qarata rentgen nurlari dastasi yonaltirilib, DNK tolasi orqali rentgen nurini tarqalishi manzarasi olingan va tahlil qilingan. Tarqalish manzarasini fotosuratga olgan olima, ularni qayta ishlashda juda mushkul muammoga duch keladi. Olingan fototasrivrlar juda yomon sifatli bolib, ulardan biror narsani anglash va ilgash juda-juda qiyin edi.

Rozalinda Franklin (1920-1958)

Rozalinda bir-ikki muvaffaqiyatsiz urinishdan keyin, ilm-fan tarixida chuqur iz qoldirgan eng ajoyib goyalardan birini amalga oshirdi. U ozi tekshirayotgan molekulada turli strukturalarning ozaro uygun va aralashma holati mavjud bolsa kerak degan fikrga keladi. Mazkur turlicha strukturalarning ozaro munosabati esa, qaralayotgan namuna DNK molekulasining namlik darajasiga bogliq ekani haqida ham taxminga keldi. U fotokamerani faqat muayyan namlik darajasiga moslab sozladi va ushbu namlik korsatkichini har galgi tasvir uchun ozgartirib bordi. Va haqiqatan ham u ozi avvaldan his etib turgan haqiqatga erishdi: bir namlik darajasida namuna DNK molekulasi rentgen nurlarini boshqacharoq tarqatardi, va boshqa bir namlik darajasida, rentgen nurlarining tarqalish manzarasi umuman boshqacha bolib chiqardi. Bungacha kuzatilgan tushunib bolmas manzara esa, aynan osha, boshqa-boshqa tarqatish manzaralarining ozaro qoshilib ketishidan hosil boluvchi aralash tasvir ekan. U DNK molekulasining ikkita mutlaqo har xil shaklini kuzatayotganini fahmlab qoldi. U nisbatan past namlik korsatkichida namoyon bolayotgan DNK molekulasi shaklini A-shakl va nisbatan yuqori namlik darajasida korinayotgan DNK molekulasi shaklini B-shakl deb shartli ravishda nomladi. Unda tabiiyki B-shakl DNK molekulasi nisbatan kattaroq qiziqish uygotdi. Chunki hujayra yadrosidagi DNK molekulasi nisbatan baland namlik korsatkichi ostida - suvli muhitda boladi.

Jeyms Uotson (1928)

Frensis Krik (1916-2004)

Shundan keyin dramaning asosiy sahnalari oynala boshladi. Rozalinda olgan natijalar va uning muhim qaydlari Uotson va Krikning qoliga tushib qoladi (aytish kerakki ular olimaning natijalarini etika nuqtai nazaridan anchayin nomaqbul vositalar orqali qolga kiritishgan). Ular tarqatish manzarasinining rentgenogrammasini Rozalindadan mustaqil organa boshlaydilar. Aslida Rozalinda Franklin ozi boshlagan va oz mehnatlari evaziga erishgan ilmiy natijalarga tayyorga ayyor sheriklar kelib qoshilishini istamagan. Biroq u ozi olgan rentgenogrammalarni yanada chuqurroq tahlil qilishga va ular orqali DNK strukturasining tasvirini hosil qilishga bolgan urinishlaridan aytarli naf chiqara olmay xunob bolardi. Qanchalik yoqimsiz bolmasin, Rozalinda ozi erishgan natijalarning birovning qoliga tushib qolishidan va ularning mohiyatini ozi emas, osha tayyorga ayyorlar avvalroq anglab yetishidan himoyalana olmadi. Uotson va Krik DNK strukturasi rentgenogrammasining asosiy parametrlarining mohiyatini birinchi bolib tushunib yetishdi.

Keyin esa ular yuqoridagi natijalar va rentgenogramma asosida DNK molekulasi modelini barpo qilishga kirishishdi. Bu haqida Uotson ozining Qoshaloq spiral kitobida yozishicha (albatta u faqat oz talqinini bayon qilgan), u DNK tarkibiga kiruvchi tortta asoslardan juftliklar hosil qilishga etibor qaratgan emish. Rentgenogrammada ikkita tolalarning qoshaloq spiral hosil qilib shakllanishini bilgan holda Uotson ulardan juftliklar hosil qilishga urinadi va oxir-oqibatda buni uddalab, siz va bizga ilmiy-ommabop manbalar orqali yaxshi tanish bolgan A-T va G-C komplimentar juftliklardan iborat osha mashhur DNK modelini barpo qiladi. Bu Rozalinda tomonidan B-shakl deb nomlangan DNK molekula shaklining betakror va gozal modeli edi. Bu yerdagi barcha tirik mavjudotlarning barcha hujayralaridagi irsiy axborotini ozida saqlaydigan kimyoviy strukturaning aynan ozi edi.

Shu tarzda, biologiya va tibbiyot tarixidagi, balki umuman ilm-fan tarixidagi eng ajoyib kashfiyot amalga oshirildi. Shunisi hayratlanarliki, bu haqida elon qilingan ilk maqola ilmiy nashrlarda juda tez tarqab ketgan va masalan Nature jurnalida roppa-rosa bir sahifani toliq egallagan. Bunday muhim va buyuk kashfiyot uchun bu juda qisqa va nomunosib tavsif bolgani aniq. Buyuk kashfiyotlar haqida batafsil va mukammal bayon qilish zarur...

1953 yilning 25-aprel sanasida dunyo yuzini korgan mazkur maqola orqali insoniyat va ilm-fan tarixida yangi davr DNK erasi boshlanadi. U orqali biz barcha tirik oganizmlar hujayra yadrosida joylashadigan DNK molekulasidagi isriy axborot vositasida shakllanishini bilib oldik. Bu axborotni saqlovchi DNK spirali A, T, C va G harflari bilan belgilanuvchi tashkliy qismlarning qoshaloq spiralli ketma-ketligidan iborat bolib, u 2 nm diametrga ega bolgan, lekin uzunligi zanjirdagi tashkliy qismlarning miqdoriga bogliq holda juda-juda uzun boladigan struktura hosil qilar ekan.

Masalan agar insonning biror hujayrasi DNK molekulasini olib, bir chiziq boyicha yoyilsa, juda ingichka va uzunligi taxminan 2 metr keladigan spiral zanjir hosil boladi. Endilikda biz ozimizdagi avloddan-avlodag otib kelayotgan irsiy axborotni saqlovchi asosiy manba bu DNK spirali ekanini bilamiz va u bilan bogliq bilimlarimiz asosida, barcha bosqichlardagi organizmlar: mikroorganizmlarning ham, yuksak tuzilishli jonivorlarning ham va xatto insonning ham hayoti bilan bogliq jarayonlarga samarali foydali tasir korsata oladigan amaliyotlarga ega boldik.

Yangilаndi: 21.06.2015 01:05  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Bildirilgan fikrlar   

 
+2 #1 Javob: DNK strukturasining kashf etilishiBakhtisher Aslonov 2015-07-20 01:20
Ajoyib maqola chiqibdi. DNK ning ochilish tarixida negadir Uotson va Kriklarning qoralab chiqilgani ko'zga tashlangani bilan birgalikda Moris Uilkinsning nomi umuman tilga olinmagani meni taajjubga soldi, aslida ushbu uchtalik haqida borganda albatta uni ham tilga olish kerak edi.
Haqiqatdan ham DNK molekulasi tuzilishining ochilishi biologiya tarixida tub burilish yasay oldi.
Iqtibos
 

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Tram-tramiston kimyo lug'ati;

Ekstarktor - sobiq traktor;

Polimer - uy polini o'lchash asbobi;

Xlorofill - xlorparast kimsa



Tafakkur durdonalari

Hitoydan bo'lsa ham ilm o'rganinglar.

Hadis