Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Astronomiya Xabbl qonunining mazmuni qanday?

Xabbl qonunining mazmuni qanday?

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 

Xabbl qonuning mazmuni qanday?

Edvin Xabbl Andromeda galaktikasi fotosurati bilan. AP Archive.

Xabbl qonuni bizdan olisdagi galaktikalarning uzoqlashish tezligi hamda ulargacha bo'lgan masofa orasidagi chiziqli munosabatni ifodalaydi. Unga muvofiq, bizdan ikki barobar olis masofada joylashgan galaktika, bizdan ikki xissa kattaroq tezlik bilan uzoqlashayotgan bo'ladi.

Ushbu qonuni XX asrning 20-yillarida, osha paytda unchalik ham aniq bolmagan va miqdoran kam sonli olchashlar asosida, AQSHlik astronom Edvin Xabbl tomonidan shakllantirilgan edi. Galaktikalargacha bo'lgan masofani undagi nisbatan yorqin yulduzlarning yarqiroqligiga kora baholash va baholash natijalarini avvaldan malum bo'lgan boshqa galaktikalarning tezliklari bilan qiyoslash orqali, Xabbl ushbu tezliklar orasidagi chiziqli munosabatni aniqladi. Lekin bunda tezlik va masofa orasidagi ozaro bogliqlikni ifodalovchi proporsionallik koeffitsiyenti, masofani chamalashdagi tizimli ravishda yo qoyilgan xatolik tufayli, anchayin past korsatkich bilan aniqlangan edi. Xabbl nisbatidagi proporsionallik koeffitsiyentini Xabbl doimiysi deb atash urfga kirgan. Xabbl doimiysiga aniqlik kiritish hozirda ham davom etmoqda. Bugungi davrdagi ushbu doimiynining nisbatan katta aniqlik bilan belgilangan qiymati har bir megaparsekka (Mpk) 70 km/soniyani tashkil qiladi. (1 Mpk taxminan 3 million yorug'lik yiliga teng). Masalan biror galaktika bizdan aytaylik 100 Mpk masofada joylashgan bolsa, demak u bizdan taxminan 70?100=7000 km/soniya tezlik bilan uzoqlashmoqda ekan deb xulosa qilinadi.

Fizika nuqtai nazaridan, Xabbl qonuni koinotning barcha yonalishlarda birdek kengayishda davom etayotganligining tabiiy isbotini ifodalaydi. Bu kengayish istalgan yonalishda bir xilda bolib, lekin bunda yaqqol ajratib korsatiluvchi markaz yoq. Ya'ni, istalgan galaktikadan turib kuzatilsa, kengayish doim bir xil korinishda bo'ladi. Xabbl doimiysiga teskari bo'lgan kattalik vaqt olchamligiga taaluqli bolib, taxminan 14 milliard yilga teng. Bu kattalikni odatda koplab fiziklar olamning (koinotning) yoshi sifatida qaraydilar. Chunki u qopol yaxlitlsha bilan bolsa-da, harqalay koinot kengayishi boshlanganidan buyon otgan vaqt miqdorini ifodalaydi.

Shuni qayd etish kerakki, Xabbl qonuni tabiatning universial qonunlari sirasiga kirmaydi. U faqat taxminiy yaqinlashuv asosida bajariladi. Chunki galaktikalar koinotning kengayish tezligi bilan bogliq tezlikdan tashqari, ozining xususiy tezligiga ham ega bolib, u oz harakatining tasodifiy tezliklarini ham namoyon qiladi. Bunday tasodifiy tezlik esa bir necha km/soniyadan bir necha ming km/soniya gacha bolishi mumkin. Ayni shu sababga kora, agar galaktika biz uchun nisbatan yaqin masofada, aytaylik, atiga bir necha Mpk masofada joylashgan bolsa, tasodifiy harakat tezliklari tufayli Xabbl qonuni bajarilmay qoladi. Bunday galaktikalar bizdan uzoqlashishi ham, yoki aksincha, bizga yaqinlashishi ham mumkin. Bundan tashqari, Xabbl qonuni nisbatan olis galaktikalar uchungina, shunda ham malum chegaralardagina nisbatan katta aniqlik bilan bajariladi. Juda-juda olis masofalarda, masalan milliard yorug'lik yili (minglab Mpk) masofalardagi galaktikalar uchun aniqlangan Xabbl doimiysi, nisbatan yaqindagi galaktikalar uchun aniqlangan qiymatdan tafovutga egadir.

Shunga qaramay, hozirgi zamon fizikasida aynan Xabbl qonuni, muayyan galaktikaga yoki galaktikalar todasigacha bo'lgan masofani aniqlashning eng samarali va nisbatan aniq usuli bolib qolmoqda. Xabbl qonuni va doimiysi, koinotning kengayayotganini ifodalovchi muhim fizik dalillardir.

Yangilаndi: 12.06.2015 09:57  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar qizil qalpoqcha,
bo'ridan yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda qochsa,
u infraqizil qalpoqchaga aylanadi...



Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov