Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Maqolalar Hijriy taqvim haqida.

Hijriy taqvim haqida.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 

Hijriy taqvim haqida.

Musulmon olami muqaddas Ramazon oyini qarshilash arafasida turibdi. Kunning yorug qismida yeyish-ichishdan tiyilib, ibodatga yanada kuchli ragbat qilinadigan ushbu oy joriy milodiy 2015 yilda 18-iyun sanasidan kirib kelmoqda.

Ramazon rozasining shartlari, tarixi va boshqa tegishli xos jihatlari haqida yurtimiz diniy-marifiy manbalarida yetarlicha malumot topish mumkin. Shu sababli biz ushbu maqolada kopchlikni aynan Ramazon kirib kelishi bilan bogliq holda qiziqtiruvchi jihatga uning har yili avvalgi yildagidan 11-12 kun erta kelishiga qaratmoqchimiz.

Aslida ushbu maqolaning tayyorlanishiga sabab ham, ijtimoiy tarmoqlarda dostalrimdan birining Ramazon har yili 12 kun erta keladi degan jumlasi sabab boldi.

Erta keladi iborasi bu orinda biroz mubolaga bilan aytiladi. Sababi Ramazon ham, umuman har qanday boshqa diniy sanalar ham aslida har yili oz ornida keladi. Gap shundaki, islomiy taqvim aslida Yerning yagona tabiiy yoldoshi bolmish Oyning Yer atrofi orbitasi boylab harakatiga asoslanadi. Bunday taqvimni Qamariy taqvim deyiladi. Keling hammasini bir boshdan boshlasak:

Eng qadimgi odamlar ham Oyning osmon sferasi boylab muayyan tartib-nizom asosida harakat qilishiga etibor qaratishgan bolsa kerak. Oy yangi chiqqan oroq shaklidan borgan sari kattalashib boradi va 14 kun ichida tolishib, tolinoy shakliga kiradi. Keyin yana kichrayib boradi va yana boshlangich holatiga qaytadi. Bunday davriylik har 29 kecha kunduzda takrorlanaveradi. Ushbu davrni esa biz Oy deb ataymiz. (Bazan bunday davriylikni boshqacha oylardan ajratib korsatish uchun tabiiy oy deb yuritiladi, chunki nutqimizda boshqacha oylar ham mavjud. Masalan kalendar oyi kabi).

Bir tabiiy oy 29.5 kunga (sutkaga) teng. Aniqrogi esa, 29 kun 12 soat 44 daqiqa, 2.8 soniyaga teng. Ya'ni Oy Yer atrofini aynan shu vaqt ichida bir marta toliq aylanib chiqib, ozining boshlangich vaziyatiga qaytadi. Bu 29.5306 kunni tashkil qiladi.

Shunday ortacha 29.5 kundan iborat ketma- ket 12 oylik davr Qamariy yil deb ataladi (qamar oy degani). Amalda esa bir oyni toliq 29 ta kunlarga va oxirida bitta yarim kunga bolishning iloji yoq. Shu sababli qamariy taqvimidagi oylardagi kunlar soni avvalgi oyda 29, keyingisida esa 30 kundan iborat qilib navbat bilan taqsimlanadi. Shunday hisob bilan olinsa, bir qamariy yilning davomiyligi 354 kundan iborat boladi. Lekin bu ham haqiqiy tabiiy qamariy yil hisobidan biroz qisqalik qiladi. Tabiiy qamariy yil aslida 354.37 kunni tashkil qiladi.

Bu esa muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Gap shundaki, Oy yili, ya'ni qamariy yil doim yangi oy chiqqan kundan boshlanishi lozim. Agar siz biror yangi oy chiqqan sanani belgilab, keyin 29 va 30 kundan iborat 12 ta oylar ketma ketligini hisoblab, 354 kunlik oy yilini bosib otsangiz, shunday yillardan uch yil otib, yangi qamariy yil yangi oy chiqishidan bir kun avval, oltinchi yilida esa ikki kun avval boshlanishiga togri keladi va ho kazo.

Hisoblashlarga kora, 30 ta haqiqiy tabiiy oy yilining davomiyligi 10631.016 kundan iborat bolar ekan. Oltita ta 29 va shuncha 30 kunlik oylardan iborat 12 oydan tuzilgan 30 qamariy yil esa 10620 kundan iborat boladi. Ya'ni, odamlar foydalanadigan qamariy hisob har 30 yilda tabiiy hisobdan naq 11 kun orqada qolar ekan. Shu sababli ham, qamariy taqvimdan foydalanuvchi xalqalar, mazkur 11 kunni 30 qamariy yil orasiga shunday taqsimlab chiqishadiki, ularning hech biri yangi oy chiqmasidan bir kundan ortiq mudatga erta yoki kech ham boshlanmaydi. Har 30 qamariy yil siklida 19 ta 354 kunlik yillar va 11 ta 355 kunlik yillar mavjud boladi. Shu tazda odamlar foydalanadiga qamariy taqvim, haqiqiy tabiiy oy taqvimiga, ya'ni, Oy fazalariga toliq muvofiqlashtiriladi.

Boshqacha aytganda esa, amaliy taqvimni tabiiy taqvimga muvofiqlash uchun, unga qoshimcha kun qoshiladi. Bunday kun qoshilgan yilni esa kabisa yili deb ataymiz.

Qamariy yilning oddiy yoki, kabisa yili ekanidan qatiy nazar, baribir u Yerdagi fasllari almashinivi bilan mos kelmaydi.

Qadimgi Bobilliklar birinchi bolib, Quyoshning yulduzlar fonida harakatlanishini payqab qolishgan. Quyoshning yulduzlar fonidagi harakati Yerdagi yil fasllari almashinuvi bilan aniq mos tushishini esa, bitta ongli inson ortacha umri davomida bilib olishi mumkin bolgan jarayondir.

Quyoshning yulduzlar fonidagi toliq aylanib chiqish davomiyligi taxminan 365 kunga tengdir. Yani Quyosh yili, biz uni odatda Shamsiy yil deb ataymiz, ortacha 365 kundan iborat boladi. Korinib turibdiki, bir Shamsiy yil ham bir Qamariy yildan 11 kunga uzunroq ekan. Uch shamsiy yil otgach, shamsiy va qamariy taqvimlar orasidagi farq 33 kunga, boshqacha aytganda bir oydan ham ziyoda holatga kelib qoladi. Aynan shu farq tufyali qamariy taqvimning yil fasllari boylab siljib yurishi yuzaga keladi.

Bu juda muhim jihatdir. Sababi biz odatiy kundalik ish faoliyatimizni shamsiy taqvim boyicha yuritamiz. Aniqroq aytadigan bolsak, biz va deyarli butun taraqqiy etgan dunyo mamlakatlari foydalanadigan Grigorian taqvimi aynan shamsiy taqvim, ya'ni, Quyoshning yulduzlar fonidagi yillik harakatiga asoslangan taqvimdir. Musulmon olamining diniy taomillari uchun qollaniladigan taqvim, ya'ni, Hijriy taqvim esa, Qamariy taqvim, ya'ni, Oyning osmondagi korinishida asoslangan taqvimdir.

Grigorian taqvimi aslida miloddan avvalgi 46-yilda Rim Imperatori Yuliy Sezar tomonidan amaliyotga joriy qilingan Yulian taqvimining takomillashtirilgan korinishi bolib, u Iso Masiyh tavalludidan boshlangan deb olinadi. (Lekin bu Iso Masiyhning aniq osha yilda va osha sanada tugilganliklarini ifodalamaydi, chunki bu sanani nasroniy dini vakillari Injildagi ayrim faktlarga asoslanib arifmetik hisoblashlar orqali keltirib chiqarishgan. Shu sababli mazku ifoda aslida xato bolishi ham mumkin). Mazkur omilga kora, Yulian taqvimining joriy etilishi jahon tarixida yangi eraning, ya'ni, bizning eramizning boshlanishi sifatida qaraladi. Shu vajga kora, mazkur sana, ya'ni, Yulian taqvimi joriy etilgunicha bolgan vaqtda sodir bolgan hodisalarga eramizdan avval deb qoshib aytiladi, undan keyingi hodisalar esa, bizning eramiz deyiladi, ya'ni, masalan eramizning falon asrida deb gapiriladi. Yulian taqvimi boshlanish nuqtasi Iso alayhissalomning tavallidiga asoslangani bois, uni shuningdek milodiy taqvim ham deyiladi. Tarix haqida gap ketganda miloddan avvalgi deb qoshib aytilishining sababi ham shunda. Milodiy taqvim, ya'ni eramizning boshlanishi, Yulian taqvimiga kora 1-yilning 1-yanvari, hafta kuniga shanbadan boshlangan. Lekin mazkur taqvimda dastlab hech kim payqamagan jiddiy xatolik bolgan. Osha jiddiy xatolik tufayli XIV asrga kelib, amaliy va tabiiy taqvimlar orasidagi farq 10 kunga yetib qolgan. Buni sezib qolgan olimlar tegishli takliflar bilan Vatikan papasi Grigoriy XIII ga murojaat etishgan va papa taqvimda olimlar orqali tegishli islohotlar otkazib, 1582 yilgi milodiy yildan etiboran, oz nomi bilan ataluvchi yangi taqvim joriy qilgan. Bu taqvimga birinchi bolib, Ispaniya, Italiya, Portugaliya va Fransiya otgan. Boshqa mamlakatlar esa, asta-sekinlik bilan keyingi yuz yilliklar davomida Grigorian taqvimiga otib borishgan. Chunonchi Rossiya faqat 1918 yildagina otgan bolib, bu paytda yulian taqvimi va haqiqiy shamsiy taqvim orasidagi farq, hamda unga muvofiqlangan Grigorian taqvimi bilan tafovut 13 kunga yetib bolgan edi. Ruslardagi eski va yangi yangi yillar va milod bayramlari (rojdestvo) orasidagi 13 kunlik tafovut ham aynan shu sabablidir.

Muslulmon taqvimimiz esa, milodiy hisob bilan 622 yildan, ya'ni, Paygambarimiz Muhammad Mustafo sallollohu alayhi vasallamning bir guruh sahobalar bilan Makkadan Madinaga hijrat qilgan sanalaridan ibtido oladi. Hijriy taqvim yuqorida ham aytganimdek, qamariy taqvimga asoslanadi. Qamariy taqvim esa 354 va 355 kunlik yillardan iboratdir.

Musulmonlar uchun hijratdan boshlab ibtido oluvchi xos taqvimni, paygambarimiz (s.a.v) vafotlaridan keyingi uchinchi halifa Umar ibn Hattob r.a. joriy etganlar. U hijriy taqvim boyicha muharram oyining 1-kunidan, milodiy taqvim boyicha esa, 622 yilning 16-iyulidan boshlangan.

Qamariy yil bilan bogliq yuqorida bayon qilingan muammo yuzasidan, islomiy hijriy taqvimdagi har 30 yil ichidan, 2-chi, 5, 7(8), 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26 va 29-chi yillarda oxirgi oyga (Zulhijjaga) qoshimcha bir kun qoshiladi. Korinib turibdiki, hijriy taqvimdagi kabisa yillarining ketma-ketligi ham aniq 4 yilda takrorlanmaydi. Musulmon taqvimi tuzuvchilarda faqatgina 7-chi yoki 8-chi yillardan qaysi biriga qoshimcha sana kiritish borasida kichik ixtilof mavjud. Lekin bu amalda hech narsani ozgartirmaydi. Orni kelganda shuni takidlash kerakki, jijriy taqvimni isloh qilishda bizning buyuk alloma bobolarimiz ham ulkan xizmatlar korsatishgan. Chunonchi Abu Rayxon Beruniy (973-1048) ozining qolyozma asarlarida oy fazalariga asoslangan qamariy taqvim va uning asosidagi hijriy yil hisobiga oid qator masalalarni mufassal yoritgan.

Beruniy qolyozmasidagi Oy taqvimini ifodalovchi tasvir.

Hijriy taqvimning milodiy hisob boshiga kora 622 yildan boshlanishi, hijriy taqvimdagi biror yilni aniqlash uchun uni joriy yil hisobidan ayrib tashlash kifoya degan yanglish fikr keng tarqalgan. Vaholanki bu biroz murakkabroq jarayondir. Masalan, joriy 2015 yilning hijriy taqvim boyicha yil hisobini chiqarish uchun 2015 dan 622 ni ayrish, ya'ni 2015-622=1393 amali kifoya qilmaydi. Hijriy taqvim bayon qilingan manbalarga, masalan, Ozbekiston musulmonlar idorasi tomonidan chiqarilgan namoz vaqtlari taqvimiga yoki, Ramazon taqvimiga murojaat etsak, 2015 yil 1393 hijriy yil emas, balki 1436 yil ekanini koramiz. Buning sababi ham ayni osha, qamariy yilning 354 yoki 355 kundan iboratligidandir. Ya'ni, hijrat voqeasidan buyon hozirgacha 1393 ta emas, balki 1436 ta qamariy yil otgan.

Hisoblab chiqishimga kora, islmo taqvimi, ya'ni, hijriy taqvim milodiy taqvim bilan yana 19 ta ming yillikdan keyin ustma-ust tushar ekan. 20874 yilda musulmonlar ham nasroniylar ham, taqvimni hijriy yoki milodiyga ajratishlariga hojat qolmaydi. Har ikki taqvim ozaro aniq muvofiqlikka keladi.

Umuman olganda, siz ham mabodo biror hijriy yil hisobini milodiyga yoki aksincha ogirmoqchi bolsangiz quyidagi formuladan foydalanishingiz mumkin: G=H(32/33)+622.

Bunda G grigorian taqvimidagi yil hisobi, ya'ni, milodiy sana. H esa hijriy hisob boyicha sana.

Masalan, joriy 2015 yilni ogirsak, quyidagicha arifmetik amallarni bajarish kerak boladi:

2015=H(32/33)+622

32H=45969

H=1436

Yoki, 1985 yilni ogirsak:

1985=H(32/33)+622

32H=45969

H=1405

Mazkur hisoblardan korinib turibdiki, hijriy sana boyicha 30 dan 60 dan va 90 dan oshgan odam yoshi, milodiy sana boyicha hisobdan 1, 2 va 3 yoshga va aksincha farq qilar ekan. Ya'ni, 1985 yilda tugilganlar joriy 2015 yilda milodiy hisob bilan 30 yoshga toladilar. Hijriy hisob bilan esa 31 ga kirishadi.

Shunday qilib, bir hijriy yil, bir milodiy yildan 11 kunga qisqa ekani tufayli, hijriy sanalar yil fasllari boylab kochib yurar ekan. Buning bosh omili esa esa, mazku taqvimlar tayanadigan osmon jismlarining harakati Quyosh va Oy sikllarining davomiyligi turlichaligi tufayi ekan.

Oylaymanki, ushbu maqola orqali nima sababdan islomiy sanalarning avvalgi yildagidan ertaroq kelishi, xususan Ramazoni sharifning har yili siljib borib, yil fasllari boyicha kochib yirishi borasidagi savollarga javob olishga va boshqa qiziqarli malumotlar bilan tanishishga muyassar boldingiz.

Kirib kelayotgan Ramazoni sharif barchamizga muborak bolsin!!!

/pstrong

esa hijriy hisob boyicha sana.

Yangilаndi: 10.06.2015 21:19  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Tezkor tayyorlanadian lapsha taomlar ishlab chiqaruvchisi kimyo bo'yicha Nobel mukofotiga tavsiya etildi. Uning masalliqlarida, ilgari fanga noma'lum bo'lgan kimyoviy elementlar aniqlandi..


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2648261

Tafakkur durdonalari

Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i - MAKTABDIR! (M Behbuduy)