Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Qiziqarli fizika Nega tun qora parda tortadi

Nega tun qora parda tortadi

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 

Nega tun qora parda tortadi?

(Ayzek Azimovdan tarjima)

AQSHlik kinoijodkorlar tomonida ishlangan Pinats nomli hajviy serial bir vaqtlar garbiy yarimsharda juda mashur bolgan edi. Uni bolalar ham kattalar ham birdek sevib tomosha qilishgan.

Osha serial qahramonlaridan biri bolgan kichkina qizcha, ozining jahli chiqib turgan opasining oldiga kelib, nima uchun osmonning rangi moviy? deb soraydi. Opasi achchiqlanish bilan: Chunki u yashilm emasligi uchun!-deb javob beradi.

Bu epizodni korgan 4-sinfda oqiydigan qizalogim Robin rosa qiqirlab kulgan edi. Men vaziyatdan foydalanib uni jiddiyroq ilmiy bahsga tortmoqchi boldim:

- Qizim, nega tun qorongu ekanligini bilasanmi? - deb savol berdim.

Qizim oylab otirmay quyidagicha javob berdi:

- Chunki u qizil emasligi uchun!...

Men albatta uning murgak aqli bilan shunday taqlidiy javob qaytarishini kutgan edim. Nima ham derdim. Agar qizalogim men bilan yuqori darajadagi ilmiy suhbatlar qurishni istamas ekan, men uni qiynamasdan, yana oz kitobxonlarimga yuzlanishim mumkin. Keling aziz mutolaachi, endi nima uchun tungi osmon qora rangda bolishi haqida suhbatlashamiz...

Tun qoraligu haqidagi hikoyani 1758 yilda tavallud topgan olmon fizigi va astronomi Genrix Vilgelm Mattias Olbers shahsidan boshlash maqsadga muvofiqdir. Astronomiya uning xobbisi bolgan. Aynan ushbu samoviy fan tufayli u, hayotining orta yoshlariga kelib hafsalasi qattiq pir bolgan edi. Voqea bunday bolgan:

XVIII asr oxiriga kelib, Ovropaning eng kozga koringan ilgor astronomlari, Mars va Yupiter sayyoralari oraligida yana bitta sayyora bolishi kerak degan maslak bilan yashar edilar. Va bunday goya uchun ularda juda kuchli ilmiy asos bor edi. Ichlarida aynan Olbers eng nufuzli astronom bolgan bir guruh olmon falakshunoslari, ekliptika tekisligini ozaro taqsimlab olib, har biri oziga tegishli bolgan fazoni diqqat bilan kuzatishga va osha sayyorani qidirishga kirishdilar.

Olbers va u bilan ishlagan guruh, ozlari qidirayotgan sayyoraning topilishi muammosini faqat vaqt masalasi deb qarashardi va koinotning tegishli fazosini sinchiklab qidirish orqali ertami-kechmi, maqsadga yetishlariga ishonchlari komil edi. Ular osha sayyorani tez orada topib, oz nomlari uchun ilm-fan tarixining zarhal sahifalaridan abadiy joy belgilashmoqchi edi. Lekin, omas bazan unga intilganlarga emas, balki, ozi ravo korganlarga kulib boqadi. Olmon olimlari oz kuzatishlari natijalarini tizimlashtirib tahlil qilib otirishgan bir paytda, Italyan olimi Juzeppe Piatssi 1801 yilning 1 yanvar tuni yarmidan oqqanda, yulduzli osmon fonida yarqirab turgan nuqtani ilgab qoldi. Takidlash joizki, Piatssi bu sayyorani Olmoniyada anchadan buyon jiddi-jahd bilan qidirishayotganliklaridan mutlaq bexabar edi. Piatssi osha ozi ilgab qolgan yarqiroq nuqtani keyingi bir necha tun davomida kuzatib bordi va uning Marsdan sekinroq, lekin, Yupiterdan tezroq harakatlanayotgaligini sezdi. Olim, tolaqoli ishonch bilan, oraliq orbitani egallab turgan sayyorani kashf etganligini fahmladi. Shu tarzda, ilm-fan solnomalarining zarhal sahifalariga, bu borada qatiy azmu-shijoat korsatgan Olbers va uning guruhi emas, balki, sayyora kashf etish ishi tushiga ham kirmagan olim Juzeppe Piatssi nomi yozildi.

Lekin, shunday bolsa ham, Olbersni yutqazgan deb bolmaydi. Piatssi oz kashfiyoti ommaga elon qilingach, bir muddat otib, kasallanib qoldi va sogayib teleskop oldiga qaytgunicha, yangi kashf qilingan sayyora ancha olislashib, korinmay qolgan edi. Natijada Piatssi ozi kashf qilgan sayyoraning orbitasini hisoblab chiqish uchun yetarli malumot yiga olmadi va endi bu uning omadsizligi edi. Agar bu vaqtda ilm osmonida buyuk bir olim, matematiklar qiroli deb tariflangan beqiyos istedod egasi Karl Fridrix Gauss porlamaganida edi, Piatssining kashfiyoti bolmish sayyoraning orbitasini hisoblash uchun, uning Quyoshni aylanib otib, yana Yerdan korinadigan bolguniga qadar uzoq oylar mobaynida kutish kerak bolardi. Orbiatsi hisoblanmagan sayyorani qaytadan izlab topish uchun esa, yana qancha muddat sarflangan bolishi mumkinligi esa, qorongu. Xullas, astronomlarni Gaussning tengsiz matematik zakovati qutqarib qoldi.

Gauss qisqa muddat ichida, sayyoraning hozircha malum bolgan atiga uchta orbital parametrlariga asoslanib, uning orbitasini katta aniqlikda hisoblash mumkin boladigan uslubiyotni ishlab chiqdi. Gauss tegishli hisob-kitoblarni bajarib, ularni Olbersga taqdim etdi. Olbers oz teleskopini, koinotning Gauss hisoblashlari boyicha belgilangan qismiga yonaltirdi va Piatssi sayyorasini Quyoshni aylanib otib, yana oz ruxsorini korsata boshkashii kuta boshladi. Gauss matematik hisoblashlarni nihoyatda aniq bajargan ekan. Olbers 1802 yilning 1 yanvar tunida Piatssi sayyorasini qaytadan topishga erishdi.

Yangi sayyoraga Serera deb nom berishdi. Lekin u boshqa sayyoralardan mutlaq farq qilar edi. Uning diametri atiga 1000 km atrofida bolib chiqdi. U hajman, osha vaqtda fanga malum bolgan barcha sayyoralarning hammasidan va ularing tabiiy yoldoshlarining 6 tasidan ham kichikroq edi. Nahotki Mars va Yupiter orasida faqatr Serera mavjud bolsa? Olmon olimlari izlanishni davom ettirdilar va ular juda puxta tayyorgarlik bilan kuzatuvga kirishdilar. Tez orada samoning osha qismida yana uchta kichik sayyora kashf qilindi; ulardan ikkitasini Pallada va Vestani birinchi bolib, bizning qahramonimiz Olbers topgan edi.

Albatta, shohsupoada ikkinchi bolib turish, oz mashaqqatli mehnatidan mananviy qoniqish hislarini toliq taminlay olmaydi. Olbersning ilm-fan zarvaraqlarida ega bolgan yagona etirofi oz nomi bilan atalgan asteroid boldi xolos. Asteroidlar esa koinotda son mingta. Ulardan biriga oz nomini biriktirish esa, unchalik katta sharaf hisoblanmaydi. Chunonchi, Mars va Yupiter orasida aylanuvchi, ochilish tartib boyicha minginchi asteroid Piatsiya, ming birinchisi Gaussiya, 1002 ikkinchisigina Olberiya deb nomlangan.

Olbersga boshqa kuzatuvlarda ham omad bundan ortiq kulmadi. U keyinroq oz diqqatii kometalarga qaratdi va ulardan naq beshtasini kashf etdi. Lekin bu ishni ham istalgan ortamiyona malumotli odam ham eplay olardi. Kometalar ichida ham Olbers nomi bilan ataladigan kometa mavjud bolib, lekin bu ham u darajada katta shon-sharaf degani emas.

Demak biz Olbersni vaqti-vaqti bilan, mana shu yuqorida sanab otilgan kichik-kichik kashfiyotlari uchungina eslab, uni boshqa payt yoddan chiqaramizmi? - Hech qachon!

Aynan qaysi ilmiy amaling senga ilm-fan zarvaraqlarida haqiqiy zarhal satrlarni taminlab berishini oldindan bilolmaysan... Bazi olimlar uchun bunday oliy martaba, ularning shunchaki qiziqishlari yuzasidan olib borgan va ozlari ikkinchi darajali mashgulot sifatida qaragan sohalari evaziga keladi. 1826 yilda Olbers bir qarashda galati fantaziya bolib tuyuladigan oy-fikrlar bilan hayol sura boshladi va oqibatda ajoyib ilmiy xulosalar sababchisiga aylandi.

Uning osha fantaziyalari mahsuli bolgan fikrlaridan umumlashtirilgan goyalarni keyinchalik Olbers paradoksi deb nomlashdi va u olim vafotidan bir asr otib, ilm-fandagi nihoyatda dolzarb mavzulardan biriga aylandi. Olbers paradoksidan boshlab mantiqiy xulosalar zanjirini boylab kelsak, sayyoramizda hayoning paydo bolishi va uning barqaror sobit bolishi sababchilaridan biri olis galaktikalarning bizdan betxtov ravishda uzoqlashayotganiligida ekanligiga amin bolamiz.

Olis galaktikalarning bizning sayyoramizga va ayniqsa undagi hayotga qanday aloqasi bor deb hayron bolayotgandirsiz? Sabrni zahira qiling. Tez orada hammasini bilib olasiz.

...Agar biror qadimgi munajjimdan, nima uchun osmon tunda qora bolishi haqida soralganida, tabiiyki u, Quyosh nurlarining yoqligi bilan deb izoh bergan bolar edi. Agar osha qadimgi astronomdan yana, nega yulduzlar nuri Quyosh nurining ornini bosa olmaydi deb soralsa, u katta ehtimolki, yulduzlarning nurlari juda xiraligi va qolaversa ularning soni ham yetarli emasligi bilan tushuntirish bergan bolardi. Haqiqatan ham, agar tungi osmonda porlaydigan va kozga korinadigan barcha yuldizlarning yorugligini birlashtirsak ham, toplangan nur, Quyosh nuridan millionlab marotaba xira bolur edi. Shu sababli ham, ularning tun qoraligiga tasiri deyarli sezilarsizdir.

XIX asr oxiriga kelib, yulduzlarning soni kamligi degan bahona otmay qoldi. Allaqachon nihoyatda ulkan teleksoplar bilan qurollanib ulgurgan ilm-fan oldida, koinotda odam bolasi kozidan pinhon ravishda sochilib yotgan millionlab yulduzlar mavjud ekanligi malum boldi.

Albatta, osha cheksiz sondagi yulduzlar ham, kozga korinmaganidan keyin, ytungi osmonni yoritishga ham tasir qila olmasligi tabiiy degan fikr uygonishi tabiiy. Hosh, shunga nima bopti?!

Axir Somon yolini tashkil qiluvchi yulduzlar ham, alohida-alohida olib qaralganda, baribir xira yulduzlar sanalishadi. Biroq ular birgalikda, qurollanmagan koz bilan ham aniq-tiniq korinadigan yorqin va uzun nurli belbog ya'ni, Somon Yolini hosil qilishadi-ku! Andromeda yulduz turkumi, Somon Yolidan ancha olisda joylashgan va shu sababli ham uning yulduzlarini Yerdan faqat kuchli teleskop orqaligina korish mumkin. Biroq, yulduz turkumining ozining esa teleskopsiz ham korsa boladi. Orni kelganda aytish joizki, Andromeda yulduz turkumi, yerdan turib qurollanmagan koz bilan ham ilgash mumkin bolgan eng olis koinot obyekti sanaladi. Agar sizdan qanchalik olis masofani kora olasiz deb sorashsa va siz jilla qursa bir marta Andromedani korgan bolsangiz, bemalol 2000000 yoruglik yili masofasini kora olaman deb maqtanavering J!

Bundan xulosa qilish mumkinki, olis yulduzlar ham, agar ular bir-biriga nisbatan yetarli darajada yaqin joylashgan bolsa, tun qorongusini yoritishga xizmat qila olar ekan.

Qahramonimiz Olbersga qaytamiz. U Andromeda yulduz turkumi haqida hayotda hech narsa bilmagan. Lekin Olbersga Somon Yolining koplab xossalari yaxshi malum edi. Shu sababli u, osha olis yulduzlardan qanday (qanchalik) miqdordagi yoruglik nuri qabul qilish mumkinligi haqida oylay boshladi. U bir necha gipotezalarni ishlab chiqdi.

  1. Olam hamma yonlishlarda chek-chegarasiz.

2. Yulduzlar soni ham chek-chegarasiz bolib, ular butun Olam boylab bir tekis taqsimlangan (sochilgan)

3. Koinotning barcha sarhadlarida yulduzlar yorqinligining ortacha qiymati bir xil.

Keling endi, koinotni, xuddi piyoz singari, alohida-alohida qatlamlarga bolingan deb tasavvur qilamiz. Uning markazida biz, ya'ni Yer turibdi deb faraz qilamiz. Bu qatlamlar butun koinotning cheksizligi bilan taqqoslaganda nihoyatda yupqa (piyos postidek yupqa), lekin ayni damda, bu qatlamlar oziga yulduzlarni sigdira oladigan darajada keng hamdir. Falakshunoslikda yaxshi xabardor bolgan mutolaachilar bilishadiki, bir xil yorqinlikka ega bolgan olis yulduzlardan bizga yetib keluvchi yoruglik nurlarining miqdori, ular bilan Yer orasidagi masofaning kvadratiga teskari proporsional ravishda kamayib keladi. Boshqacha aytganda, agar A yulduz bilan B yulduz bir xil yorqinlikka ega bolsa-yu, lekin, A yulduz B yulduzdan 3 barobar olisroqda joylashgan bolsa, unda biz A yulduz yorqinligining faqat 1/9 qismini kora olamiz xolos. Agar osha yulduz B yulduzda 5 barobar olisda bolsa, unda biz uning haqiqiy yorqinligidan atiga 1/25 ulushini ilgaymiz xolos.

Bu omil bizning tasavvurimizdagi qatlam uchun ham orinlidir. Bizdan 2000 yoruglik yili masofada joylashgan yulduzdan, 1000 yoruglik yili masofadagi yulduzga nisbatan 4 barobar xiraroq nur yetib keladi. Yodingizda bolsa, Olbersning 3-gipotezasiga kora, yulduzlarning yorqinligini ortacha bir xil deb qabul qilamiz va shu sababli bizni faqat ulargacha bolgan masofa qiziqtiradi. Demak, mantiqni davom ettiramiz. Bizning qatlamlarimizdan birida 3000 yoruglik yili masofada joylashgan yulduz nuri, 1000 yoruglik yili masofadagi yulduzdan kora 9 barobar xira boladi.

Agar markazdan boshlab qatlamlar boylab ilgarilab borsak, har bir navbatdagi qatlam, avvalgisidan kora kengroq hajmga ega bolishini koramiz. Bunisi endi geometriya. Aniqrogi stereometriya. Har bir qatlam kengligi, xuddi uning sferasi sirti singari, radius kvadratiga proporsional ravishda osib boradi. Bizdan 2000 yoruglik yili masofadagi qatlam hajmi, 1000 yoruglik yili masofadagi qatlam hajmidan kora 4 barobar kattaroq boladi.

Shu tarzda, xulosa qiladigan bolsak, 2000 yoruglik yilio masofadagi yulduzli qatlamda, 1000 yoruglik yili masofadagi qatlamdagidan kora 4 barobar koproq sonda yulduzlar mavjud bolishi lozim. Keyingi qatlamlarda ham, huddi shunday, kvadrat tartibida yulduzlar miqdori ortib boradi. Demak, bizdan 2000 yoruglik yili masofasidagi yulduzli qatlam, bizga 1000 yoruglik yili masofadagi yulduzli qatlam bilan bir xil miqdorda yoruglik nuri yetkazib berar ekan. Keyingi olisliklardagi qatlamlar uchun ham bu tasdiq orinli boladi.

Shu taxlit, Olbers farazlari asosida, Butun Olamni bizga nisbatan hayoliy qatlamlarga bolib chiqsak, bu qatlamlarning har biridan, aniqrogi ularning yulduzlaridan, ona sayyoramizga teng miqdorda yoruglik nuri yetib kelishi kerak edi. 1-gipotezaga kora, Olam cheksiz bolsa, demak, uning qatlam lari ham cheksiz kop bolishi lozim. Bu qatlamlardagi yulduzlarning yorqinligi yoki xiraligi qay darajada bolmasin, ularning Yerga yetkazib berishi kerak bolgan nurlari miqdori bir xil bolishi lozim edi. Amalda esa bunday emasligini hamma korib turibdi.

Balki, bizga yaqin joylashgan yulduzlar, ozlarining olis qardoshlarining nurlarining ravshanligini tosib qoyishar?

Bu haqiqatan ham shundaymi, yoki yoqmi aniqlab olish uchun, muammoning boshqa tarafidan yondoshamiz. Kuzatuvchi koinotning qaysi tarafiga qaramasin, shubhasiz yulduzlarni koradi. Bu esa, yulduzlar koinot boylab cheksiz va bir tekis taqsimlanganligini bildiradi (2-gipoteza). Biror yulduz biz uchun korinmas bolishi mumkin, lekin u, umumiy yoruglik nuri ishlab chiqarish jarayoniga baribir oz xissasini qoshadi.

Agar yuqorida aytilganlar haqiqat bolganida edi, tun osmoni qora bolmay, balki, ulkan yulduzli yogdu bilan charogon bolmogi kerak edi. Aytgancha, agar shunday bokganidam kunduzgi osmonda ham yulduzlar yogdusi ravshan bolib, natijada Quyosh nurlari deyarli bilinmay qolardi.

Bu holda osmonning yorugligi, taxminan 150000 ta Quyoshning yorqinligi kabi bolar edi. Oylaymanki, bunday sharoitlarda Yerda hayotning mavjud bolishi imkonsiz ekanligiga hech kimda shubha uygonmaydi.

Lekin, korib turibmizki, osmoonimiz hech qanaqasiga 150000 Quyosh nuri darajasida yorqin emas. U atiga bitta Quyosh nurlaridan yoritiladi. Demak, Olbers paradoksining qayeridadir, yumshatuvchi omil, yoki, kozdan pana qolgan xatolik yashiringan.

Olbersning ozi, oz nomi bilan bogliq paradoksning muallifi bolganligini bilmagan. U koinotni shaffof emas deb hisoblagan va undagi gaz-chang bulutlaridan iborat moddalar, olis yulduzlar nurlarini yutib qolib, yoruglik nurlarini kamaytiradi deb hisoblagan.

Bir qarashda uning fikrida jon bordek korinadi. Lekin aslida bunday emas. Albatta, koinot sarhadlarida gaz va chang bulutlari mavjud. Lekin agar Olbers paradoskiga muvofiq ular yulduzlar nurini doimiy ravishda yutib kelishganida edi, mazkur gaz-chang bulutlarining harorati toxtovsiz ortib borar va vaqti kelib bu bulutlarning ozi ham yoruglik nurlanishlarini tararatadigan bolib qolardi. Natijada Yerdagi (va istalgan boshqa osmon jismida ham) tungi osmon, ota charogon yulduz nurlaridan charogon bolgan bolardi.

Koryapmizki, mantiq nuqtai nazaridan xatoni topa olmayapmiz. Xulosa esa amaliy haqiqatga muvofiq kelmayotir. Demak, gipotezalarni qayta korib chiqish kerak. Aytaylik, 2-gipotezani. Yulduzlar soni haqiqatan ham chek-chegarasizmi va ular Butun Olmda bir tekis taqsimlanganmi?

Bu tasdiqning haq ekanligiga Olbers hali hayot bolgan vaqtlardayoq katta shubha-gumonlar paydo bolgan edi. Ingliz astronomi Uilyam Gershel, yulduzlarning yorqinligiga kora ularni tasniflash ishlarini olib bormoqda edi. U nisbatan xira yulduzlar, yorqinroqlariga qaraganda ancha olisroqda joylashgan deb faraz qildi (bu fikr amalda, Olbersning 3-gipotezasining xulosasi edi). U hayrat bilan shuni aniqladiki, yulduzlarning joylashuv zichligi, masofaning ortib borishi bilan kamayib borar ekan. Turli yonalishlardagi yulduzlarning koinotda joylashuv zichliklarini tahlil qilib borib, Gershel yulduzlar linzaga oxshash shaklni eslatuvchi tartibda joylashar ekan degan toxtamga keldi. U xatto osha tasavvurdagi linzaning diametrini ham hisoblab chiqdi. Gershelga kora, bu masofa, Quyoshdan Arktur yulduzigacha bolgan masofaning taxminan 150 barobariga teng ekan (yoruglik yiliga ogirganda u taxminan 6000 ga teng boladi). Gershelning hisob kitoblariga kora, barcha yulduz todalari birgalikda, taxminan 100 000 000 dona yulduzni ozida jamlar ekan.

Bu bilan Gershel kop chaynalgan Olbers paradoksiga songgi nuqtani qoygadek edi goyo. Agar linza shaklidagi yulduz todalari (hozir biz bunday todalarni galaktika deb ataymiz) barcha mavjud yulduzlarni oziga jamlab olsa, unda 2-paradoks oz kuchini yoqotadi. Agar koinot cheksiz bolib, galaktikada narida ham chegarasiz ravishda davom etsa (1-gipoteza), u tomondan baribir yoruglik nurlari kelmaydi. Chunki Gershelga kora, u yoqlarda yulduzlar yoq. Demak, yulduzlarga ega bolgan qatlamlar soni cheklangan ekan. Bundan xulosa qilinadiki, qatlamlardagi yulduzlar soni ham cheksiz emas va ulardan Yerga yetib keluvchi yoruglik miqdori ham chegaralangan boladi. Bu esa, tun qoraligining sababini ozida namoyon qilmoqda.

Gersheldan keyingi astronomlar davrida, galaktikaning taxminiuy diametri ancha keng ekanligi malum boldi. U Gershel oylaganidek, 6000 yoruglik yili emas, balki, 100000 yoruglik yiliga yaqin bolib, galaktikadagi yulduzlar soni ham, 100000000 emas, balki, 150000000000 dan ham ziyod ekan. Biroq, aniqlangan bu omil Olbers paradoksini hayotga qaytargan bolsa hamki, lekin baribir muammoga yechim bolmadi. Osmon tunda qoraligicha qolaverdi.

XX asr boshida, bizning galaktikamiz koinotda yolgiz emasligi aniqlandi. Andromeda tumanligi bu vaqtlarda bizning galaktikamizning bir qismi sifatida qaralar edi. Biroq, ayni vaqtda, shunga oxshash boshqa astronomik obyektlar (masalan Orion tumanligi) tumanlik orasidan ham nur taratuvchi yulduzlarga ega edi. Andromedada esa, yulduzlar mavjud emasdek goyo va ayni vaqtda, tumanlikning ozo shulalanmoqda edi.

Bu paytda bazi astronomlar allaqachon yetilib kelayotgan haqiqat mevasiga yaqin kelishgan edi. Lekin hammasi, 1924 yilda AQSHlik astronom Edvin Xabblning 100 dyuymlik teleskopini Andromeda tumanligiga qaratganida va uning chegaralarida alohida-alohida tarzda nur taratayotgan yulduzlarni ilgaganida isbotlandi. Ular shu darajada xir ediki, natijada Xabbl bu tumanlikning galaktikamizdan yuz minglab yoruglik yili masofada joylashganligini va u umuman boshqa bir, alohida galaktika ekaniligini darhol fahmladi. Uning olchamlari ham, bizning galaktikamiz olchamlari bilan taqqoslasa boladigan darajada katta edi.

Bu haqiqat mevasi edi. Hozirgi hisob-kitoblarga kora, Andromeda bizdan 2000000 yoruglik yili masofada joylashgan va unda eng kamida 200000000000 ta yulduz mavjud. Xabbl kashfiyotidan keyingi yillarda esa, yana boshqa galaktikalar ham ochilidi. Zamonaviy ilm-fan, biz idrok qila oladigan Olamda eng kamida 100000000000 galaktika mavjud ekanligini takidlaydi. Ulardan ayrimlarigacha bolgan masofa esa 6000000000 yoruglik yili atrofida deb baholanadi.

Shunga kora, Olamning cheksizligi haqidagi 1-gipoteza tolaqonli ishonch bilan isbotlandi deyish mumkin.

Xabbldan keyingi astronomiya nuqtai nazaridan, Galaktikalar (yulduzlar emas!) soni ham butun Olam koinoti sarhadlari boylab bir tekis taqsimlangan degan 2-gipoteza ham, yomon taasurot uygotmaydi. Har holda bu tasdiq biz korayotgan va idrok qilayotgan koinot sarhadlari uchun juda orinlidir. Biz esa hozirda juda olislarni korayapmiz.

Galaktikalar (yulduzlar emas!) yorqinligining ortacha qiymati bir xil ekanligi haqidagi 3-gipoteza biroz muammoli korinadi. Bizda olis galaktikalar yaqin galaktikalarga qaraganda katta yoki kichik ekanligi haqida hech qanaqa isbot-dalil mavjud emas. Agar hamma galaktikalar qandaydir ortacha olchamlarga va ozidagi yulduzlarning ham ortacha soniga ega bolsa, unda nega ularning yorqinligi ham ortacha olganda bir xil emas?! Oqilona gap shunday emasmi?

Boshqa tarafdan oylab koramiz. Olis masofadagi nur taratayotgan obyektga qarab, astronomlar uning bizga nisbatan yaqinlashayotganligi, yoki, uzoqlashayotganligi haqida xulosa qila oladilar. Bunda bizga spektroskopiya yordamga keladi.

Agar obyekt bizga nisbatan harakatsiz turgan bolsa, uning spektrida qozgalmas qoramtir chiziqlar bilan namoyon boladi. agar obyekt yaqinlashayotgan bolsa, uning spektri binafsharang tomonga siljiydi. Agar olislashayotgan bolsa aksincha, spektrda u qizilga tomon siljiydi. Siljish kattaligiga kora, olimlar uning harakat tezligi haqida tayinli gap aytishlari mumkin boladi.

XX asrning dastlabki bir necha on yilliklari mobaynida, astronomlar koplab galaktikalarning (yoki galaktika ekanligi keyinroq aniqlangan osmon jismlarining) harakat spektrini ota faollik bilan kuzatib bordilar. Malum bolishicha, bizga yaqin bolgan bir-ikkitasini istisno qilganda, qolgan galaktikalarning barchasi bizdan olislashayotgan ekan. Shuningdek tez orada, nisbatan olis galaktikalar, yaqinroqlariga qaraganda kattaroq tezlik bilan uzoqlashayotgani ham aniqlandi. 1929 yilda Edvin Xabbl, galaktikaning bizdan uzoqlashish tezligi, undan bizgacha bolgan masofaga proporsional ekanligini takidlovchi qonuniyatni kashf etdi. Agar A galaktika B galaktikaga nisbatan bizdan ikki barobar olisroqda bolsa, unda u ikki barobar tezroq uzoqlashar ekan. Bizga hozircha malum bolgan va taxminan 6000000000 yoruglik yili masofada joylashgan eng olis galaktikaning bizdan uzoqlashish tezligi, deyarli yoruglik tezligining yarmiga (c/2) ga teng ekan.

Gap shundaki, Butun Olam kengaymoqda. Bu haqida ancha avval Eynshteyn oz formulalari orqali ilmiy dalil keltirib ketgandi.

Endi, Olamning kengayayotganligini inoatga olgan holda tahlil qilsak, qahramonimiz Olbersning gipotezalarining taqdiri nima kechadi?

Agar 6000000000 yoruglik yili masofada joylashgan galaktika bizdan yoruglik tezligining yarmiga teng tezlik bilan uzoqlashayotgan ekan, demak, Xabbl qonuniyatiga kora, bizdan 12000000000 yoruglik yili masofadagi galaktikaning uzoqlashish tezligi yoruglik tezligiga teng bolishi kerak! Undan ham olis galaktikalar haqida fikr yuritishdan mani yoq. Chunki, Xabblga ishonadigan bolsak, ularning tezligi aqlga sigmas darajada katta bolishi, ya'ni, yoruglik tezligidan ham ildamroq bolishi lkerak. Eynshteynga kora esa, tabiatda yoruglik tezligidan katta tezlik mavjud bololmaydi. Bu ham ilm-fanda yangi bir paradoksni yuzaga keltiradi. Agar, Xabbl haq bolsa va bizdan 12000000000 yoruglik yilidan nariroqda joylashgan galaktika yoruglik tezligidan ildamoq uzoqlashsa, uning nurlari bizga hech qachon yetib kelmaydi!... Agar bunday galaktika haqiqatan ham bor bolsa, u biz idrok qila oladigan Olam chegarasidan tashqarida boladi. Qopolroq aytganda, hozircha aqlimiz yetgan fizika bizga bundan narini tushuntirib berolmaydi. Shunga kora, hozirgi zamon astrofiziklarinig idrok chegarasi, aynan osha 12000000000 yoruglik yili masofani qamrab olmoqda xolos va agar orinli bolsa biz bu masofani Xabbl radiusi deb atasak maqsadga muvofiq bolar edi.

Lekin bu ham Olbers paradoksi yoliga toganoq bololmaydi. Eynshteyn nazariyasiga muvofiq, galaktikalar kuzatuvchiga nisbatangina borgan sari tezroq harakatlanadi va unga tomon yonalgan harakatga nisbatan, qisqarib (siqilib), kichiqroq fazoni (hajmni) egallaydigan bolib boradi. Shu sababli, hozircha bizning idrokimizga zorga sigayotgan va 12000000000 yoruglik yili bilan chegaralangan radius masofasidagi koinotda ham, cheksiz sondgi galaktikalar mavjud bolishi mumkin. ularning deyarli barcha-barchasi, idrokimizdagi Olam-koinot sferasining eng chekkasida joylashadi.

Demak, 1-gipoteza oz kuchini yoqotsa hamki, 2-gipoteza ancha ishonch bilan saqlanib qolmoqda. Lekin, osmonning tunda ham qora bolmay balki, yulduzlar, aniqrogi, galaktikalar yogdusi bilan charogon bolishi uchun, shu birgina 2-gipotezaning togriligi ham kifoya qilar edi.

Spektrning qizilga tomon siljishi-chi?

Astronomlar spektrning qizilga tomon siljishini spektral chiziqlarning siljishiga kora aniqlaydilar va bu siljish faqatgina butun spektr siljiyotgani uchungina sezilarli boladi. Qizilga siljish bu kichikroq energiya yonalishiga siljish deganidir. Ya'nikim, uzoqlashayotgan galaktikadan biz tomonga kelayotgan energiya miqdori (aytaylik, osha yoruglik nurlarining ozi), boshqa bir shunga oxshash qozgalmas galaktikadan kelayotgan energiya miqdoridan kam boladi. Galaktika qanchalik tez uzoqlashayotgan bolsa, undan yerga yetib kelayotgan nur miqdori ham shunchalik tez kamayib boradi. Yoruglik tezligidan kattaroq tezlik bilan uzoqlashayotgan galaktika esa, ozining qay darajada yorqin, yoki, xiraligidan qatiy nazar, Yerga hech qanday energiya yetkazib bera olmaydi.

Demak, 3-gipoteza notogri bolib chiqmoqda! U agar Butun Olam harakatsiz bolganida togri bolib qolar edi. Shunga kora, har bir navbatdagi qatlam, avvalgisiga qaraganda bizga yanada kamroq energiya yuboradi. Chunki, undagi galaktikalar bizdan olisroqda joylashgan va ularning uzoqlashishidagi qizilga siljish ham, kattaroq bolib, pirovardida, undan keluvchi nurlanish energiyasi ham yanda kamroq bolib boradi.

3-gipotezaning orinsiz ekanligi allaqachon tasdiqlanganidan song, demak biz hozirda Butun Olamdan, olayotgan energiyamiz miqdori tugal bir miqdorni tashkil etadi va tun osmoni qoronguligicha qolaveradi.

Ilm-fanning bugungi nuqtai-nazariga kora, Butun Olamning kengayib borishi doimiy jarayon bolib, u cheksiz davom etadi. Aagr u yangi galaktikalarning vujudga kelishi bilan davom etmasa, yetarlicha muddat otib, aytaylik, milliardlab yillardan song, hozirda galaktikalarning mahalliy todasini tashkil qilayotgan bir necha qoshni galaktikalar ham, bir biridan shu darajada uzoqlashadiki, ulardagi kuzatuvchilar, yon atroflarida galaktikalarni ilgay olmay qoladilar. Uzoqlashish tezligi yoruglik tezligidan ortgach esa, bir zamonlar qoshni bolgan galaktikalar ham enid bir-biridan hech qanday nur, energiya qabul qila olmay qoladi.

Basharti, Butun Olamning kengayshi, cheksiz davom ethgan taqdirda ham, unda doimiy yoki, muayyan davriylik bilan yangi galaktikalar paydo bolib turadigan bolsa ham, kengayishning toxtovsiz ekaniga binoan, tungi osmonning qoraligi saqlanib qolaveradi.

Nazariy farazlardan yana biriga kora, Butun Olam tebranayotgan bolishi ham mumkin ekan. Unga binoan, tebranishning malum davridan song, kengayish toxtab, statik pauza davri keladi; keyin esa qaya siqilish davri boshlanadi. Siqilish ham, Butun Olamning qandaydir bir chegaraviy zichlikka yetib kelmagunicha davom etib, keyin esa, qaytadan kengayish boshlanadi.

Agar, mabodo, bu faraz haq bolsa, kengayishning sekinlashuvi bilan, qizilga siljish ham sekinlashib boradi va tungi osmon borgan sari yorqinroq bolib borishi kerak. Statik pauza oni yetib kelganida, Yerdagi tungi osmon Olbers paradoksiga muvofiq, koinotdagi olis yulduzlar va galaktikalar yogdusidan charogon boladi. Keyin, siqilish boshlanishi hamonoq, binafsharangga tomon siljish boshlanadi va nafaqat tungi, balki kunduzgi osmon ham borgan sari yorqinroq va ravshanroq bolib boradi.

Bu tasdiq ham faqatgina Yer sayyorasiga emas, balki, olamdagi barcha-barcha osmon jismlari uchun orinli boladi. Olbers paradoksiga muvofiq, statik pauza holatidagi, yoki, siqilayotgan Butun Olam koinotida, sovuq, yoki, qattiq jismlar bolmaydi. Hamma-hamma narsa ota qizigan, ota yuqori energetik holatda boladi. Hayot esa, shunchaki bu sharoitlarda mavjud bola olmaydi.

Demak, hikoya avvalida keltirilgan tasdiqlardan biriga qaytdik: hayotning mavjud bolishini taminlab berayotgan eng asosiy omillardan biri bu Butun Olamning betoxtov kengayayotganliogidadir.

Hozirda biz, Olbers paradoksining barcha musbat va manfiy jihatlarini bilganimiz holda, galaktikalarning bizdan uzoqlashishi faktini, tungi osmon qoraligining asosiy omili sifatida baholay olamizmi? Bolishi mumkin. Shunigdek biz, Rene Dekartning mashhur Men firklayapman, demak men mavjudman! qabilidagi iborasini ham, yuqorida bayon qilinganlarga asoslanib, Butun Olam koinoti kengaymoqda, demak, men mavjudman! tarzida talqin qilsak orinli bolar. Nima dedingiz aziz mutolaachi?...

Yangilаndi: 01.04.2015 21:56  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Bildirilgan fikrlar   

 
0 #2 Javob: Nega tun qora parda tortadi????? 2015-09-28 13:10
?????? ????? ??????? ???? :-)
Iqtibos
 
 
0 #1 Nega tun qora parda tortadi?xolmat 2015-04-05 07:26
dadadadaddddddd ddddddddddddddd
Iqtibos
 

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Bir kuni Evkliddan sorashibdi:

-Sizga ikkita butun olma maqulmi, yoki tortta yarimtakkimi?

-Tortta yarimtakisi

-Nima uchun?

-Yarimtakki olmani ichida qurti bormi-yoqmi aniq korinib turgan boladi.


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 768
O'qilgan sahifalar soni : 2756216

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)