Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish
Bosh sahifa Maqolalar Qiziqarli fizika Tolqin kelyapi! Osmonga qarang!

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 2
Juda yomon!A'lo! 

Tolqin kelyapi! Osmonga qarang!

Fiziklar gravitatsion tolqinlarning tabiatda haqiqatan ham mavjudligi ilmiy tasdiqlangani haqida xabarlar tarqatishdi. Gravitatsion tolqinlar daho olim Albert Eynshteynning ilmiy taxminlari (bashoratlari) ichida tasdiqlanishi uzoq kutilgan eng muhim nazariyalardan biri edi. Bu tolqinlar fazo-vaqt (zamon va makon) uzviyligining qozgalishidan yuzaga keladigan oziga xos toliqinlar bolib, ushbu kashfiyot Olam taraqqiyotining eng inju bosqichlari haqidagi hozircha kamtarona bilimlarimizni yanada boyitishga xizmat qiladi.

Muqaddma: avvaliga faqat matematika bolgan xolos.

Gravitatsion tolqinlarnining mavjudligi Eynshteyn taxmin qilib ketganligini yuqorida takidlab otdik. Fizikadan yaxshi xabardor bolgan insonlar, XIX asrda elektromagnit tolqinlarning kashf etilishi ham shunga oxshash tarzda yuz berganligini yodga olgan bolsalar ajab emas. Har ehtimolga qarshi osha voqelikni yana bir bor yodga olsak. Elektromagnit tolqinlarning tabiatda haqiqatan ham mavjudligi amalda isbotlanishidan ancha avval, aniqrogi, 1832 yilda ozi yetishgan olimlardan biri Maykl Faradey, Angliya Qirollik Jamiyati kotibiyatiga yozgan maktubida, tabiatda keng diapazonlarda tarqaluvchi elektromagnit tolqinlarning mavjudligi haqida mahfiy xabar bildirgan. Xabar aynan nima uchun maxfiy bolganligi bizga qorongu. Ehtimolki Faradey, ozining taxminlarida ishonqiramasdan, agar elektromagnit toliqnlar haqiqatan ham aniqlansagina oz nomini ularning kashfiyotchisi sifatida biriktirishni maqsad qilgandir. Biroq uning maktubi kotibiyat arxivida 1937 yilgacha ochilmay chang bosib qolib ketdi. Natijada elektromagnit tolqinlarni kashf etish borasidagi uloqni ozgalar ilib ketishdi.

Elektromagnit tolqinlarning mavjudligi borasidagi navbatdagi, hamda, yanada mukammalroq ilmiy taxminni, Faradeydan deyarli 30 yil otib boshqa bir daho olim Jeyms Klark Maksvell tomonidan ilgari surildi. Maksvell Faradeydan farqli olaroq, oz farazlarini kuchli matematik tasdiqlar bilan mukammallashtirib bayon etgan edi. Xususan u taklif qilgan tenglamalarda mazkur tolqinlarning tezliklarini ham hisoblash mumkin edi. Osha zamon olimlarining cheksiz hayratlariga sabab bolib, Maksvell taxmin qilayotgan elektromagnit tolqinlarning tabiatda tarqalish tezligi, bungacha amaliy tajribalar orqali aniqlangan tezlik yoruglik tezligi bilan juda yaqib bolib chiqdi. Elektr va magnetizmning ozaro uygunlashuvi hamda, elektromagnit tolqinlarning tabiatda mavjudligining aniqlanishi kabi olamshumul ilmiy ishlarni aynan Maksvell nomi bilan boglanadi. Chunki Maksvell haqiqatan ham togri yondoshuv bilan bildirgan ilmiy farazlarining amaliy isboti ozini uzoq kuttirmadi. Elektromagnit tolqinlarning tabiatda mavjudligining amaliy isboti 1888 yili boshqa bir daho olim Genri Gers tomonida tolaqonli namoyish etib berildi.

Songgi yillarda fizika fani, yangidan-yangi olamshumul kashfiyotlar bilan oz ixlosmandlarini xursand etishda davom etmoqda. Xususan, 2013 yil Xiggs bozonining mavjudligi isbotlangan edi. Mana, 2014 yilda Eynshteynning eng mahshur va uzoq kuttirgan taxminlaridan bir tasdiqlandi: gravitatsion tolqinlar haqiqatan ham mavjud ekan! Astronomlar olam yaralishi haqidagi ilmiy farazalardan bir bolmish Ulkan Portlashning gravitasion aks-sadoni tinglashga muvaffaq bolishdi. Mazkur farazga kora, Ulkan Portlashdan keyingi soniyaning mingdan bir ulushlarida olam yoruglik tezligidan ham ancha katta tezlik bilan kengaygan. Keyinroq kengayish tezligi pasaygan bolsa hamki, lekin u hozirgacha davom etib kelmoqda. Bunday modelning tasdiqlanishi, olam tuzilishining eng asosiy fundamental tushunchalari: kvant mexanikasi, gravitasiya, fazo va vaqt tabiati kabilarni yana chuqurroq anglashda navbatdagi ulkan qadam sifatida baholanadi. Gravitasion aks-sadoni kashf qilgan olimlar va uni tadqiq qilgan shahslar kelajakda Nobel mukofotiga sazovor bolishi ehtimoli juda yuqori.

Bu borada ish olib borayotgan xalqaro tadqiqotchilar guruhi, Antarktidada joylashgan BICEP2 xalqaro radioteleksopdan foydalanishgan. Bu radioteleskop, janubiy qutbdan uncha uzoq bolmagan masofaga joylashtirilgan. Bu radioteleskop yordamida ilmiy guruh, ikki yil mobaynida moziy nurlanishini tinglashdi va uning xossalarini tahlil qilib borishdi.

Tahlil jarayonida ilmiy nuqtai nazardan ota aniq tarzda olingan malumotlar olimlarga bundan 13.8 milliard yil muqaddam sodir bolgan ulkan portlash keltirib chiqargan gravitatsion maydonning tolqinsimon tebranishlarini aniqlash imkonini berdi.

Gravitatsion tolqinlarning mavjudligining ozi fizika uchun ota muhim kashfiyotlardan biridir. Fazo-vaqt boylab tort olchamli yonalishda tarqaluvchi elektromagnit tolqinlardan farqli olaroq, gravitatsiya tolqinlari zamon va makon strukturasining ozining togri chiziqli qozgalishi hisoblanadi. Bu haqida allaqachon Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasida ilmiy taxminlar bayon qilingan edi. Lekin gravitasion tolqinlarni aniqlash ota mushkul vazifa. Fan-texnika asrining ota zakovatli olimlariga ham buning uchun bir asrdan ortiq vaqt kerak boldi. Shunda ham, hozircha bu tasdiq, ya'ni, gravitatsion tolqinlarning haqiqatda mavjudligining isboti togridan-togri tajriba orqali ornatilgan emas. Ya'ni, gravitatsion toliqinni bevosita ozini olimlar haligacha tutishgani yoq. Unda nega uning mavjudligini bunday ishonch bilan aytishmoqda?! degan savol miyangizda charx urgan bolsa ajabmas. Gap shundaki, ilmiy guruh, mazkur tolqinlarning haqiqatda mavjudligini, bilvosita ravishda, aniqrogi, ularning boshqa bir tolqinlarga berayotgan tasiri orqali aniqlashdi. Boshqa bir tolqin deganda, bu orinda reliktiv nurlanishlar (relict radiation, primeval fireball radiation) nazarda tutilmoqda.

Lekin mazkur kashfiyotning asl mohiyati faqatgina reliktiv nurlanishlarning yangi xossalarining (aytaylik, ularning qutblanishidagi B-mod xususiyatlari kabi) aniqlanishi ham, va hatto undan kelib chiquvchi muhim xulosa bolmish gravitatsion tolqinlarning haqiqatda mavjudligi ham emas. Olimlarning birinchi navbatda BICEP2 dan olingan tahlillarning boshqa bir natijasi qiziqtirmoqda. Bu tahlil natijalariga kora, olimlar Olam yaralishining ilk lahzalarida nimalar sodir bolgani haqida anchayin ishonchli malumotlarga ega bolishlari mumkin.

Relikt nurlanish.

Barchasi 1964 yilda boshlandi. Shu yili ikki yosh astronom-olimlar Robert Uilson va Arno Penzias, oz zamonasi uchun eng zamonaviy va ota sezgir sanalgan antenna yordamida, Kassiopeya yulduz turkumidan kelayotgan radiosignallarni organishayotgan edi. Bu yosh olimlarning gashiga tegib, qabul qiligich asboblarda, radisignalga doimiy xalaqit beruvchi shovqin uygonar edi. Ushbu shovqin, radiosignal qabul qilish uchun antennani qaysi tarafga yonaltirilsa ham, baribir bir xilda kelaverar edi. Bu omilga kora yosh olimlar, ozlari ishlatayotgan antennaning nuqsoni bolsa kerak degan fikrga kelishdi. Oqibatda, ular antennani yaxshilab kozdan kechirishdi va unda yigilib qolgan qush axlatini korishganda, uni tozalab tashlash orqali hammasi joyiga tushadi degan xursandchilik oylariga borishgan. Lekin antennani tozlash ham, korilgan boshqa choralar singari, hech qanday ijobiy samara bermadi. Shovqin baribir harorat yerda va har tarafdan kelaverar edi.

Hozir biz yaxshi bilamizki, osha xalaqit shovqinlarga qushlarning hech qanday aloqasi bolmagan va bu shovqinlarning ozi aslida xalaqit bolmagan.

Aslida Uilson va Pensiaz olam yaralishining ilk lahzalaridan qolgan nurlanishlar bilan toqnash kelishgan edi.

Ulkan portlashdan keyin taxminan 379 ming yil otib, Olam shu darajada sovidiki, elektronlar protonlar bilan birlashib, turli atomlarni hosil qila boshlashdi va bu jarayonda nurlanish taratilar edi. Leik ayni paytda, Olamning ozi ulkan portlashning natijasi olaroq kengayishda davom etayotgan bolgan. Oxir oqibatda, Butun Olam tarkibida mittigaina Yer sayyorasi va unda yashaydigan aqlli fiziklar va astronomlar paydo bolib, olam yaralishi tarixiga oz nuqtai nazarlari bilan nigoh tashlashgan zamonlarga kelib, osha ota qadimiy nurlanishlarning tolqinlari, juda chozinchoq holga kelib qoldi. Hozirda ular bizlarga mikrotolqinlar korinishida yetib kelmoqda (mikrotolqinlar mohiyatan amalda chozinchoq yoruglik nurlaridir). Penzias va Uilson, ozlari bilmagan holda aynan osha qadimiy nurlanishlarning hozirgi aks-sadosiga toqmash kelishgan edi. Bu ikki olim oz kashfiyotlari uchun 1978 yilgi Nobel mukofotiga sazovor bolishgan. Bu ikki astronom kashf etgan kosmik mikrotolqinli nurlanishlar, reliktiv nurlanishlar, ya'ni, aynan tarjimada, qadimiy nurlanishlar deb nomlanish olgan. Olam yaralishining hozirgi zamon nazariyasi aynan ushbu nurlanishning xossalariga asoslangan.

Yulduzlardan tezkor yordam.

Koinotdagi yoruglik nurlarining chozilishi - XX asr astrofizikasining eng ulkan kashfiyotlaridan biridir. Vesto Slayfer, Edvin Xabbl va boshqa astronomlarning olib borgan ilmiy izlanishlari natijalariga kora malum bolishicha, Yerdan korinadiga olis yuldizlarning nurlari, bizga yetib kelgunicha koinotning cheksiz sarhadlaridan otib borar ekan, spektrning qizil qismi tomon siljib, chozilib borar ekan. Bu hodisa, Doppler effekti va vaqtning relyatvistik sekinlashuvi bilan tushuntiriladi: agar manbda kuzatuvchidan katta tezlik bilan uzoqlashayotgan bolsa, undan kuzatuvchi tomon kelayotgan elektromagnit tolqinlari, aytaylik, yoruglik nurlari, uzunroq holda yetib keladi. Bunda chozilish, yoruglikni (elektromagnit maydon tebranish tolqinlarini) qizilga tomon sijitadi, tovushni (havoning tebranishi) esa, quyiroq darajaga tushiradi. Odatda Dopler effekti tez tibbiy yordam mashinasining sirenasi tovushi misolida tushuntiriladi: agar sirena bilan tez yordam mashinasi eshituvchi yaqinidan katta tezlikda otsa, uning tovushlari eshituvchiga ozgarib-ozgarib eshitilgandek tuyuladi (aslida mashina sirena tovushini doimiy maromda chiqaradi). Olis yulduzlar nurlarining qizilga tomon siljishining aniqlanishi, olimlarning bu yulduzlarning bizdan betoxtov uzoqlashayotganligi haqida xuloda chiqarishlariga asos boldi. Bu xulosa esa oz navbatida, Butun Olamning kengayishda davom etayotganligini isbotlab berdi.

Uilson va Penziasning qush axlati bilan bogliq boshogriqlari va undan keyingi tantanavor ilmiy benifisi yuz bergan osha olis 70-yillardan keyin malum bolishicha, reliktiv nurlanishlar nihoyatda va ota bir jinsli ekan. Tadqiqotchilar oz qabul qilgich asboblarini fazoning qaysi tomoniga yonaltirishmasin, ular har safar mutlaq bir xil xosslardagi mikrotolqinlarni qabul qilishgan. Chunonchi osha xalaqit shovqinlari, detektorning qanday burchak ostida joylashtirilishiga umuman bogliq bolmagan. U kecha va kunduzga ham, Yer sharining turli tomonlariga ham bepisand edi. Xulosa qilindiki, Ulkan portlashning mikrotolqinli aks-sadosi, hozirda bizga malum Butun Olamning istalgan nuqtasida mutlaqo bir xil va bir jinsli ekan.

Bunday bir jinslik, biz kutganimizdan ham yanada kattaroq jumboqlarni taqdim etadi. Jumoq relkitiv nurlanishning ozigagina taaluqli emas. Eng katta miqyoslarda olib qaralganda, Butun Olamning ozi ham bir jinslidek bolib tuyuladi: unda galaktikalar bilan zich tolgan qism ham, yoki umuman hech qanday moddiyot mavjud bolmagan mutlaq boshliq qismlar ham yoq.

Matematik hisob-kitoblari korsatib turibdi: agar Ulkan Portlash, energiya va materiyaning turli tomonlarga tasodifiy yonalishlarda tarqaydigan oddiy portlashlar singari kechganida, hozirda xilma-xilliklar (bir jinsli emaslik xossalari) ancha koproq bolishi kerak ekan. Boshqacha holatda, Ulkan Portlashning boshlangich konfiguratsiyasi, bir jinslilikni bu darajada mukammal taminlaydigan bolib chiqishi uchun faqat va faqat mojiza kerak bolar ekan. Nahotki bizlar yashayotgan Olam uchun bu borada shunchaki omad kelgan bolsa?...

Yangilаndi: 01.04.2015 22:06  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Kimyo o'qituvchisi Boltavoyga savol beryapti:

-Boltaviy, doskada qaysi moddaning formulasi yozilgan?

Boltavoy vaziyatdan chiqmoqchi bo'lib:

-Domla, shu tilimni uchida turibdiyu, aytolmayapman-da!

Shunda domla rangi oqarib, titroq ovoz bilan:

-Tez tupurib tashla! Axir bu zaharli kislota-ku!!!


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 764
O'qilgan sahifalar soni : 2574747

Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!