Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Metallar tabiati.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 4
Juda yomon!A'lo! 

Metallar tabiati.

Metallar nisbatan ogir, yarqiroq bolib, shaffoflik xususiyati yoq. Metallar mustahkam, lekin ularning shaklini bolgalab ishlov berish yoki, chigirlash orqali ozgartirish,shuningdek, eritish va payvandlash mumkin. Metallar yaxshigina elektr va issiqlik otkazuvchanlik xususiyatiga ega. Buning barchasi uchun ular metall boglanishlardan minnatdor bolishlari kerak. Bu boglanishning tabiati shundaki, metallardagi har bir atom, oz atrofida kop miqdordagi xuddi ozi kabi atomlar bilan oralgan. Ulardan har biri tashqi elektron qavatida oz sondagi elektronlargagina ega bolib, bu elektron qavatlar shunday tosoladiki, arang tutib turiladigan tashqi elektronlarni biror bir atomga boglashning iloji bolmaydi. Atomlar, togrirogi ionlar oz joyida qolayotgan vaqtda, elektron gazlari ionlar orasida erkin harakatlanib, ularni ozaro boglaydi.

Elektronlarning erkinligi va ularning elektr maydonida harakatlana olishi tufayli, metallar otkazgich xususiyatiga ega boladi. Erkin elektronlarning tashqaridan tushayotgan yoruglik nurlarining katta miqdorini yutishi va qayta akslantirishi tufayli metallar shaffof emas va ular yarqiraydi. Erkin elektronlarning issiqlik energiyasini erkin tashiy olishi tufayli metallar yuqori issiqlik otkazguvchanlik xususiyatiga ega boladi.

Bu maqolada metalarning elektr, issiqlik otkazuvchanlik, hamda, optik xususiyatlari qaralmaydi. Asosiy etibor, ularning mexanik xususiyatlariga qaratiladi.

Metallat har xil bolsa ham, ulardagi metall boglanishlarining tabiati bir xil. U metall atomlarining zich va tartibli joylashgan. Bunday struktura esa, siqilishga qarshilik korsata turib, unga nisbatan siljishga kamroq qarshilik korsatadi. Shu tufayli metalllar egiluvchandir. Atomlarning zich joylashuvi, metallarning solishtirma ogirligining ham asosiy izohidir. Metallarning mexanik xususiyatlari, erkin elektronlarning metall boglanishlarga nisbatan togri keladigan kristall strukturasi tufayli vujudga keladi.

1665 yildayoq Robert Guk kristallar shaklini qatorga tartibli terilgan golachalar tarzida modellashtirgan edi. Lekin faqat oradan 250 yil otibgina uning, osha paytda fanga malum bolgan metallarning kristall strukturasining aniq modelini yasagani malum boldi.

Bir necha yuz yilliklar davomida bazi murakkab moddalarning kristall strukturaga ega ekanligi malum bolgan bolsa hamki, oddiy metallarning ham kristall panjaradan tarkib tobganligi fakti yaqin vaqtlargacha shubha ostida qolib keldi. Aniq haroratlarda erish va qotish xususiyatlari va darz ketgan sirtlardagi mayda donador strukturalarning kozga tashlanishi, metallar atomlarining kristall tartibidan dalolat berardi, lekin boshqa faktlar, ularning amorf tabiati ham mavjudligi haqida tasavvur uygotar edi: erigan metallar, qotganidan song quvur shakliga kelib qolardi, qattiq metallarning shaklini ishlov berish orqali ozgartirish mumkin edi, metallning sayqallangan sirt yuzasidan esa, u mutloq bir jinslidek tuyulardi.

Metall ichki strukturasining tushunturush uchun kalit 1864 yilda, ingliz Genri Sobri metallarni mikroskopda tadqiq qilishning togri tushayotgan yoruglik nurlari orqali emas, balki, akslangan nurlar orqali tekshirish usulini ishlab chiqqanidan keyin topildi. Bundan tashqari, uning omadli tadqiqotlarining asosiy sabablaridan biri bu uning metallning sayqallangan sirtini emas, balki, kuchsiz kimyoviy reagent bilan ishlov berilgan sirtini tekshirgani boldi. Bazi reagentlar, metall atomlari donachalari chegarasi boylab chuqur oyiqlar hosil qilardi, boshqalari esa, bu donachalarning oziga tasir korsatib, ularning mikrostrukturasini korinadigan holatga keltirgan.

Bu esa, metallni kichik kopqirrali 0.25 mm atrofidagi olchamlarga ega donachalarga ajratuvchi chegaraning notogri panjarasini korishga imkon berdi.

Aynan bir xildagi yoritilishning ozida bazi donachalar nisbatan yorqin, boshqalari esa nisbatan xira korinardi. Yoruglik va soyaning taqsimlanishi, yoritish burchagining ozgarishiga qarab ozgarardi. Bunda, har bir donachaning reagent bilan ishlov berilgan yuzasi, juda kichik va tekis akslantiruvchi bolib, metall sistiga nisbatan ogish burchagi turlicha edi. Bundan xulosaga kelindiki, har bir donacha, notogri shakliga qaramay, alohida kristallcha ekan va metallning bolagi koplab shunday kristallardan tuzilgan ekan va ularning har biri turli tomonlarga yonalgan bolib, shu bilan birga umumiy chegaralarga ega edi.

Sorbi tomonidan ixtiro qilingan metalografiya usuli, metall donachalarining olchami va shaklini aniqlash uchun ancha samarador bolib chiqdi. Bu esa metallarning texnik xususiyatlarini tadqiq qilishda, aralashmalarni aniqlashda, va qotishmalarni tadqiq qilishda muhim vosita bolib xizmat qiladi. Lekin, optik metalografiya donachalar qatori chegarasining tuzilishi haqida aniq tasavvur bera olmas edi. Tadqiqotchilar sekin astalik bilan, metallarning erish haroratidan pastroq haroratda sovitilishida qoshni donachalar bir biridan iloji boricha kop sondagi atomlarni egallab olishi va shu tufayli, donachalar orasidagi chegara faqat bir necha atom qalinligi masofasigacha qisqarib, uning ichki kristalografik strukturasining yonalishi bir donachadan boshqa donachaga keskin ozgaradi degan fikrga kela boshladilar.

Bu nuqtai nazar, yaqindagina amerikalik Ervin Myuller ixtiro qilgan ion mikroskopidan foydalanish tufayli tasdiqlandi. Bu asbobda metall ignaning uchi vaakumdagi yuqori musbat potentsial ostida turadi, shu tufayli, elektr maydonining kuch chiziqlari ignada boshlanib, flourestiya ekranida tugaydi. Kameraga oz miqdordagi geliy kiritiladi. Geliy atomi igna metali atomi bilan toqnashganida, u musbat ionga aylanib qoladi va kuch chizigi boylab, ekran tomonga uchadi. Ion ekranga borib urilganida, korinadigan tasvir paydo boladi. Tasvirdagi olchamlar nisbati shindayki, igna uchidagi atomning yuzasiga, ekrandagi 1 mm2 togri keladi. Aynan shu effekt tufayli biz ignaning atom strukturasini koramiz.

1900 yilda Jeyms Eving va Valter Rozenxeyn, agar namunani deformatsiyalansa, masalan uning qirralari turli tomonlarga qayrilsa, yuzasi chiziqlar bilan qoplanib qolishini aniqlashdi. Ular odatda, donachalar atrofida bir biriga qatiy paralell bolib, har xil donachalarda ularning yonalishi turlicha edi. Tadqiqotlar shuni korsatdiki, bu chiziqlar, kristallarning nozik qatlamlarining bir biriga nisbatan qiyshayishi natijasida hosil boladigan zinasimon qavatlarning izi ekan. Katta va ideal metall kristallari bilan olib borilgan keyingi tadqiqotlardan bu zinasimon qavatlarning malum tartibdagi tekislikliklarda va aniq kristalografik yonalishlarda hosil bolayoganligi aniqlandi. Metallarning egilish deformatsiyasi mexanizmi, shu tahlit, suyuqlik va gazlarning oquvchanligidan jiddiy farqlanishi malum boldi. Bu jarayonda siljish tekisligining bir tarafidagi atomlar, ozlarining avvalgi qoshnilaridan uzilib, ozi bilan birga malum qismdagi kristallni ergashtirib, boshqa joyga kochib otadi va u yerdagi yangi qoshnilari biloan birga, avvalgi holatidagi kabi yana togri struktura hosil qilib oladi. Shu tarzda kristallning dastlabki ichki strukturasi xususiyatlari qayta tiklanadi. Agar egilishdagi siljish metallning kristall strukturasi tufayli bolsa, unda nima sababdan u nometall kristallar, masalan olmos, sapfir kabi, odatda deformatsiyada sinadigan strukturalarda kuzatilmaydi? Yoki, boshqacha aytganda, nima uchun metallar egililuvchan, lekin koplab nometallar esa mort? Buni tushinish uchun biz, metallarning ichki tuzilishi bilan yanada batafsil tanishamiz.

Metallarda kristall panjaraning uch xil turi uchraydi. Hajmiy-markazlashgan kubsimon panjarada bitta qoshimcha atom, oddiy kub panjaraning markazida joylashgan. Unday strukturaga ishqoriy metallar, xona haroratidagi temir, volfram, xrom va molibden egalik qiladi. Qirraviy-markazlashgan panjaralarda esa, qoshimcha atomlar kubning har bir qirrasi markazida joylashadi. Bunday strukturaga yuqori haroratdagi temir, shuningdek, mis, kumush, oltin, alyuminiy, nikel, va qorgoshin ega. Geksagonal zichlangan strukturada esa, 3 ta qoshimcha atomlar oddiy geksagonal katakcha ichidagi boshliqda joylashadi. Ruz, magniy, kobalt va titanning stukturasi aynan shunday.

Qirraviy-markazlashgan kubda ham, Geksagonal zichlangan strukturada ham atomlar maksimal ravishda zich joyalashadi. Yuqoridagi har ikkala strukturani zichlangan tekis strukturaning birini boshqasi ustiga joylashtirish yoli bilan olish mumkin. Har uch qoshni donacha tekislikda chuqurcha hosil qiladi va u chuqurchaga yuqori qatlandagi bitta donachani joylashtirish mumkin boladi.

Bunday chuqurchalarni tanlashning ikki xil usuli bor. Agar birinchi qatlamdagi donachalarning joylashuvini A bilan keyingi ikkita qatlamlarni esa mos ravishda B va C deb belgilasak, ABCABC ketma-ketlikdan qirraviy-markazlashgan kub panjara hosil boladi. ABABAB ketma-ketlikdan esa geksagonal zich panjara hosil qilinadi.

Metallarning kristallaridagi atomlarning siljishi, atomlarning nisbatan zich joylashgan chegaralari boylab yuz beradi. Chunki, bu holatda qatlamlarning bir-birining harakatiga nisbatan qarshiligi eng kam boladi. Bundan tashqari, zichlangan atom qatorlari boylab harakatlanayotgan atomlar, kopincha mustahkam vaziyatda boladi. Kop simmetriyalilik tufayli, bunday kubik strukturaning zich joylashgan qatorlari, atom tekisliklarining bir biriga nisbatan siljish yonalishlarning koplab variantlariga ega boladi. Bu metallning egiluvchaniligida yaqqol seziladi. Alohida kristallchalar shunday shkllarga kirishi mumkinki, qoshni donachalar bir biriga otz zich yaqinlashib, oz ortidan boshliq ham tirqish ham qoldirmaydi. Shu tufayli ham ular tashkil qiluvchi butun kristall panjara ham, sinmasdan, istalgan shklaga kira oladi. Geksagonal strukturaning kristallari nisbatan mort va ular mexanik ishlov berishga unchalik yaroqli emas.

Metllarning kristallarining egiluvchanlik xossasi, yuqorida korganimizdek, zich joylashgan atom qatorlarining yonalishlari va tekisliklari boylab siljishi bilan tushuntiriladi. Nima sababdan bunday kristall strukturalar hosil boladi? Bu savolga javob olish uchun biz metallarning elektron tuzilishiga etibor berishimiz zarur.

1900 yilda olmon fizigi Paul Drudye, metallarning yuqori elektr otkazuvchanligining asosiy sababi bolgan, yuqori elektr maydoni tasirida butun metall boylab harakatlanish imkoniga ega boladigan erkin elektronlari mavjud degan goyani ilgari surdi. Bu faraz keyinchalik kvant mexanikasini ilova qilish orqali yanada takomillashtirildi. Lekin, asos osha-oshaligicha qoldi: harakatlanuvchi elektronlar gazi, ozining elektr tortish kuchi hisobiga, xuddi suyuq yelim kabi, metallning musbat ionlarini ozaro biriktirib qoyadi. Elektron gaz va ionlar ozaro bir biriga tortishib, ixcham massa hosil qilishga intiladi, bu massaning strukturasi va hajmi esa, zichlangan donachalarning geometriyasi orqali ornatiladi. Agar donachalar sof metalldagi kabi mutloq bir xil bolsa, biz yuqorida korib otganimizdek, odiiy kristall struktura paydo boladi. Bazi qotishmalarda donachalar olchamlaridagi farqqa bogliq holda, boshqascha, xatto bundan ham zich strukturalar hosil bolishi mumkin.

Elektron gazning ozini xuddi yelim kabi tutub, ionlarni ozaro boglab qoyishi sababidan, metallarning valentligi, nometallar singari, ozining kristall strukturalarida ahamiyat kasb etmaydi. Metallarning kristallchalari ozaro va erkin elektronlar gazi bilan shunday mustahkam boglanishi mumkinki, ular orasidagi chegara deyarli bilinmay qoladi. Agar donachalar aralashmalar tufayli kuchsizlanib qolmagan bolsa, sof sovuq metallni donachalar chegarasi boylab sindirish juda mushkul. Metall boglanishlarning bunday tanlab otirmaydigan xossasi tufayli, ikki bolak metallning toza sirtini ozaro siqish orqali tutashtirish mumkin boladi. Metall boglanish, turli xil metallarning qotishmalarini, har xil tartib va proportsiyadagi korinishlarini olish imkoniyatini beradi.

Erkin elektronlarning mavjudligi, metallarning egiluvchanligi va mustahkamligiga qanday tasir korsatadi? Bir effektni biz yuqorida korib chiqib boldik: metallardagi (shuningdek, atomlarining olchamlari bir biridan unchalik katta farq qilmaydigan bazi qotishmalardagi) oddiy kristall strukturalardagi zich joylashgan atom qatorlari tekisliklari boylab siljishlar roy berar ekan. Metallardagi egilivchanlik ham, atomlarning bir biri bilan bevosita boglanmaganligi, balki, erkin elektronlar tufayli ozaro tortishishi bilan tushuntirildi. Shu tufayli bir qatlamning ikkinchi qatlamga nisbatan siljishi oson yuz beraveradi.

Agar qatlamlarning birining ikkinchisiga nisbatan siljishida qarshilik butunlay yoq bolganidami, bunday material umuman qattiqlikka ega bolmas edi. Qattiq jism esa, juda kichik deformatsiya uchun zarur bolgan kuch miqdorini aniqlovchi siljish moduli bilan olchanadigan muayyan va aniq qattiqlik darajasiga ega boladi.

Tekislikda sirpanishning ikki xil holatini korib chiqamiz (rasm). Bir holatda (a) har bir qatordagi atomlar gorizontal yonalishda zich joylashishgan, va natijada, vertikal yonalishdagi tekisliklar oarsidagi masofa, (b) holatdagidan sezilarli ravishda qisqa. bir xil deformatsiyaning ozi uchuna holatda b holatdagidan kamroq kuchlanish zarur boladi. Sodda qilib aytganda, ozroq sondagi bogimlarga ajralishga (bu shuni anglatadiki, elektron qavatlarini deformatsiyalash uchun kamroq kuch sarflash ham yetarli boladi) togri keladi. Boshqacha aytganda, zich joylashgan atomlar tekisliklari boylab siljish moduli kichik boladi.

Metallning mustahkamligi shuningdek, uning oquvchaligi atomlarning qayta tiklanmas siljishi keltirib chiqaruvchi deformatsiya kattaligi faktori bilan ham xarakterlanadi. Siljish roy berganida, egiluvchi deformatsiya, yuqoridagi qatlamning atomi beqaror muvaznat holatiga yaqinlashganida, yani, atomni ortga qaytarishga intilayotgan elektr kuchlari va uni oldinga, navbatdagi chuqurchaga itarayotgan elektr kuchlari orasodagi farq maksimal holatda bolganida boshlanib keladi. a holatda bu deformatsiya kichikroqligi korinib turibdi. Buning sababi ikkita: oquvchanlik chegarasiga yetish uchun zarur bolgan siljish qarshiligiham, deformatsiyaham kam bolgani uchun, zichlangan tekisliklar boylab siljish ehtimoli nisbatan yuqori boladi. Bunday tasavvur orqali, kubik kristall panjara strukturasiga ega bolgan mis va Alyuminiy kabi metalllarning egiluvchanligi xususiyatlarini tushunishga yordam beradi, lekin, mustahkamlik haqidagi savolni ochiqligicha qoldiradi. Bunday tasavvur asosida qilingan hisob kitoblar korsatib turibdiki, metalllar, oquvchanlik yuzaga kelgunicha 3-10% ga deformatsiyalanishi kerak ekan. Lekin, sof metalllar 0.01% deformatsiyadoq ichki oquvchanlikka uchraydi.

Bunday farq ham ilmiy ham texnik jihatdan ming karra qiziqish keltirib chiqaradi. Ushbu farq birinchi marta qayd etilganida, butun boshli nazariyaning togriligiga shubha paydo bolgan edi. Lekin umuman olganda holat bunchalik emas, chunki ingichka tuklar shaklida ostirilgan metall kristalllari hisob kitoblardagiga yaqin mustahkamlikka ega.

Katta olchamdagi kristalllarning mustahkamligining nisbatan pastligi, uning kristalllardagi dislokatsiyalar atom tekisliklarining bir biriga nisbatan oson sirpanishiga imkon beradigan togri strukturasi tartibining buzilishi bilan izohlanadi.

Tasavvur qiling, biz katta va ogir gilamni siljitishimiz kerak. Agar gilamni bus butunligicha siljitishga harakat qilsak, uning qarshiligi juda katta boladi. Lekin, gilamni oram olib, siljitish mumkin va bu osonroq kechadi. Bunday harakat katta miqdordagi energiya sarfini talab qilmaydi, lekin natijada gilamni siljitishga erishiladi.

Bu holatdagi gilamning harakati, dislokatsiya tufayli paydo bolgan egiluvchan siljishga juda oxshaydi. Kristallning bir qismi, boshqasi ustidan butunlay emas, balki, qismlar boyicha sirpanadi. Bunday sirpanish vaqtida albatta, siljib bolgan va hali siljimagan qismlarni bir biridan aniq ajratib turuvchi chegara chizigi (dislokatsiya) paydo boladi.

Qirrali va Vintsimon dislokatsiyalar mavjud. (rasm)

Togri strukturali kristall panjarani parallel joylashgan atom tekisliklaridan iborat paket tarzida tasavvur qilish mumkin (a). Agar kristall ichidagi bir yoki bir nechta tekisliklar uzilib qolsa, ortiqcha tekisliklar qirrali dislokatsiyani hosil qiladi (b). Nuqsonning boshqacha bir sodda korinishi vintsimon dislokatsiya. Bunda atom tekisliklaridan hech biri kristall ichida tugamaydi, lekin dislokatsiya chizigi yaqinidagi tekisliklarning ozi ham endilikda parallel bolmay, ozaro shunday joylashadiki, xuddi butun kristall yagona vintsimon atom tekisligidan tashkil topgandek holat yuzaga keladi (c). Dislokatsiya chizigi boylab aylanishda bu tekislik, tekisloklararo masofaga teng bolgan vintning bir qadami olchamida kotariladi (yoki pastga tushadi).

Birinchi holatda dislokatsiya chizigi sirpanish yonalishiga perpendikulyar, ikkinchisida esa parallel. Koplab dislokatsiyalar ushbu ikki turning g ozaro kombinatsiyasi bolib, shakliga kora, prujinani eslatadi.

Kristallning osish jarayoni hamda chegarasi amalda dislokatsiyalarning ozaro uchrashgan joyi bolgan donachalarning mavjudligi tufayli ham kristalllardagi dislokatsiyadan qutilish deyarli imkonsiz. Kristallga berilgan siljituvchi kuchlanish, dislokatsiyalarni sirpanish tekisliklari boylab kochishga majbur qiladi. Agar kristallida faqat bir dona dislokatsiya mavjud bolsa, siljiganida u kristalldan chiqib ketadi (rasm-3).

Amalda esa, strukturaning boshqacha buzilishlarini hamda, aralashmalarni etiborga olmaganimizda ham, kristallda ozaro boglangan dislokatsiyalarning murakkab tarmogi mavjud boladi. Dislokatsiyalarning qirralari yoki boshqa bir dislokatsiyalar bilan, yoki, aralashmalar bilan tutashganligi tufayli, siljish roy berganida kristall oz strukturasining buzilishlaridan holi bola olmaydi. Amalda, siljish yuz bergan paytda dislokatsiyalar miqdori ortadi.

Namunani siqishda burashda yoki, chozishda paydo boladigan siljituvchi kuchlanish tufayli, dislokatsiyalar sirpanish tekisliklari boylab kochishi mumkin boladi. Dislokatsiyaning kochishi uchun zarur bolgan kuchlanishning kattaligi qanday? Bu savolda yana ikkita tarkibiy savol mavjud: 1) ideal kristalldagi dislokatsiyaning harakatlanishindagi tabiiy qarshilikning qandayligi haqida; 2) amalda tekshirilayotgan kristalldagi xalaqitlarning (aralashmalar va boshqa qarshiliklar) tasiri haqida.

Ideal panjaradagi dislokatsiyaning harakat qarshiligini korib chiqamiz. Dislokatsiyadan bevosita qarama-qarshi joylashgan atomlar uni itara boshlaydi, chunki, u ham ularning mustahkam muvozanat holatida chiqarishga harakat qiladi. Dislokatsiya orqasida joylashgan atomlar esa, uni oldinga itaradi, chunki ular yangi va mustahkam vaziyatni egallashga intiladi. Dislokatsiyada teng va qarama-qarshi yonalgan kuchlar ishtirok etadi, shu tufayli uning kristalllar boylab harakati nolga teng! Kristall holatining bunday gayrioddiy xususiyati agar dislokatsiya hududi yetarlicha katta kolamda bolsa yuzaga keladi. Bunday holatda dislokatsiyaning har ikkala tarafida uni turli tomonlarga itarayotgan atomlar shunchalik kopki, ularning harakati bir birini toliq muvozanatlaydi. Aksincha holatda esa, dislokatsiyaning harakatlanishi uchun malum kuch sarflash kerak boladi. Agar dislokatsiyasiyaning qalinligi atomning olchamlaridan katta bolmasa, bu kuch metallining mustahkamligiga teng boladi.

Tor dislokatsiyalar olmosdagi kabi kristalllarda yuzaga kelishi mumkin, shu tufayli bunday materiallar hattoki dislokatsiyalari bilan ham juda mustahkam boladi. Keng dislokatsiyalar esa, oltin, mis, Alyuminiykabi metalllarning yumshoqligini izohlab beradi. Bunday metalllarga nisbatan amaliy talablar ularni yumshoqroq qilishda emas, balki, aksincha mustahkamroq qilishda namoyon boladi. Metallurglar bunga, dislokatsiyalarning yoliga turli xil qarshilik qiluvchi usullarni qollash orqali.

Aralashma atomlarini kiritish, kristall strukturasida lokal buzilishlarni keltirib chiqaradi. Bu buzlishlar, dislokatsiyalarning harakatiga tosqinlik qiladi. Aralashmalarning atomlarining harakati ular guruhlarga birlashganida ayniqsa kuchayadi. Bunga termik ishlov berish orqali erishish mumkin. Dislokatsiyalar donachalar chegaralarida markazlashganligi tufayli, mustahkamlikni, donachalarning olchamlarini kichraytirish orqali orttirish mumkin.

Agar dislokatsiyalar kop bolsa, ular sirpanish tekisliklari boylab harakati jarayonida bir biriga xalaqit beradi bu effektni tiqin kochalardagi yol chetlarida turib qolishni boshdan kechirgan har bir odam oson tasavvur qilishi mumkin.

Songi savolni korib chiqamiz. Metallni bolaklar kesishga harakat qilayotganimizda nima yuz beradi? Odatda metalllar har xil mort moddalarning aralashmalaridan tashkil topgan boladi. Agar bunday moddaning zarrachasi parchalansa, unda tirqish tezkorlik bilan tashqariga intiladi. Tajribalar shuni korsatib turibdiki, chegaraviy-markazlashgan panjarali metalllar, masalan, mis parchalanishga juda yaxshi qarshilik qiladi. U metall bolagi boylab tola tarqalib ketmay, balki, uning egiluvchanligi hisobiga sonib qoladi. Hajmiy markzalashgan panjarali metallar masalan, temir qizdirilgan holatda ozini xuddi misdek tutadi, lekin, sovuq holatda oson bolaklanadi.

Agar pona sekin harakatlansa, metalldagi dislokatsiyalar, yoriqning kattalashishi tufayli yuzaga keladigan kuchlanishlar sababidan harakatga keladi va uning energiyasi egilish deformatsiyasiga sarflanadi. Agar yoriq tezkor harakatlansachi?

Kelli Tayson yaqinda ushbu savolni organib chiqdi. U siljishni keltirib chiqarishdan kuchdan 5-6 marta katta bolgan va atom boglanishlarini uzishga harakat qiluvchi kuchlarni hisoblab chiqardi. Har ikkala kuch ham ponaning yaqinlashib kelishi bilan ortadi. Lekin ularning ozaro nisbati faqat atom boglanishlarining mustahkamligi chegarasiga yetib kelgunigacha saqlanadi.

Agar siljishga nisbatan mustahkamlik korsatkichining, yorilishga nisbatan mustahkamlik korsatkichiga nisbati, atomlarni siljishga majbur qiluvchi kuchlardan katta bolsa, buzilish sirpanish deformatsiyasi korinishida boladi. Agar aksincha bolsa, material darz ketadi.

Turli materiallarning mustahkamligi aloqalarini uzilish yoki siljishga nisbatan baholash mumkin. Agar shunday qilinsa, olmos singari materiallar mort bolishi zarur bolib chiqadi. Hajmiy-markazlashgan panjarali metallar ham mort ham qovushqoq bolishi mumkin. Chegaraviy-markazlashgan panjarali metalllarda siljishga nisbatan mustahkamlik uzilishga nisbatan mustahkamlikdan shunchalik kichikki, unga kora ular doimo qovushqoq bolishi zarur va bu amalda ham shunday.

6-rasm: Metall boylab tezkor harakatlanayotgan pona undagi atom boglanishlarini uzib yuborishi yoki ularni bir biriga nisbatan sirpanishga majbur qilishi mumkin. Mort materialda (yuqoridagi) boglanishlar ertaroq uziladi va yoriq tezroq tarqalib, metall bolaklarga darz ketadi. Qovushqoq materialda (pastda) ponaning harakati tufayli siljish yuzaga keladi. Uzilgan boglanishlar ponaning harakatidan keyin, atomlarning siljishi roy bergach qayta tiklanadi. Pona ornashib botib qoladi.

Yangilаndi: 12.03.2015 13:07  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Kimyo darsida oqituvchi bolalarda sorayapti:

-Nodira senda eritma qanday rangda chiqdi?

-Qizil.

-A'lo, bahoing 5.

Doston senda-chi?

-Pushti rangda.

-Yaxshi, bahoing 4.

-Boltavoy sendachi, eritma rangi qanaqa?

-Qora...

-Boltavoy bahoing ikki! Sinf!!! Partalar tagiga yotinglaaaaaar....


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2646152

Tafakkur durdonalari

Xitoydan bo'lsa ham ilm o'rganinglar.

Hadis