Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Messbauer effekti.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 1
Juda yomon!A'lo! 

Messbauer effekti.

Atom yadrosi energiyasi, xuddi atom, molekula va boshqa kvant sistemalarniki kabi, faqat diskret qator qiymatlar olishi mumkin. Ruxsat etilgan energiyali holtalar orasidagi otishlarda yadro elektromagnit tolqinlar nurlatadi. Bu tolginlarning chastotasi odatda shundayki, ular ?-nurlanishlar sohasida joylashgan boladi. Tegishli ?-kvantlar yuzdan bir necha millonlargacha elektron volt energiyaga ega boladi.

bitta yadro shiqargan ?-nurlanish xuddi shunday boshqa yadro tomonidan yutiladimi? Goyo ?-kvant energiyasi aynan uygongan va asosiy (uygonmagan) holatlar energiyalari farqiga teng va bunday kvantlar yadro tomonidan oson yutilishi lozim edi. Biroq odatda ?w=E1?E0 shart bilan xarakatlanuvchi rezonans yutilish kuzatilmaydi. Buning sababi tepish energiyasidadir.

Miltiqdan otayotganda, oqning uchib chiqib ketishi barobarida, impulsning saqlanish qonuniga kora, miltiqning ozi ham orqaga tepadi va demak qandaydir energiya ham oladi.

Bunday holda Etep. tepki energiyasini yadro olganidan, ?-kvant energiyasi sathlarining energiyalari farqi E1?E0 dan kichik boladi. ?-kvant yutilganida uning impulsi yadroga beriladi va u harakatga keladi. Bunga ham energiya kerak boladi. Shuning uchun ham ?-kvant energiyasi yadroni uygotish, unga ketakli E1 energiya berish uchun yetarli bolmaydi.

Har holda rezonans yutilishga erishish mumkinmi? Ma'lumki, miltiqning massasi qancha katta bolsa, tepish energiyai shuncha kichik boladi. Buni impulsning va energiyaning saqlanish qonunlarida tushunib olish oson. Yadroning ozi nisbatan yengil va tepish energiyasining rezonans shartini buzadi. Agar atomlar (va demak yadrolar) ozaro mustahkam boglangan krisall panjara hosil qilgan kristallni olsak-chi? Bunday sistemada tepish paytida impulsni butun kristallga uzatish mumkin bolib qoladi. Bunda tepish energiyadi goyat kichik bolib, ?-kvantlarni rezonans yutish yuz beradi.

Aynan shunday effekt 1958 yilda olmon fizigi R.Messbauer tomonidan ochilgan bolib, bu hodisa unig nomi bilan ataladi. Messbauer dastlabki tajribalarida suyuq azot haroratini 80 K gacha sovitilgan 191Ir radioaktiv manbadan foydalandi va bunda rezonans ?-kvantlar ulushi bir necha foizdan ortiq bolmadi.

Nima uchun bunchalik oz kvantlar rezonansga tushardi? Nima uchun manbani bunchalik past haroratgacha sovitish lozim boldi? Gap shundaki, yadro kristall panjara tugunida turgan bolsa-da, tepish paytida kristall atomlarning tebranishlari sodir bolishi mumkin. Bunga han energiya sarflanishga togri keladi. Harorat pasayishi bilan jarayonning ehtimolligi kamayib boradi, lekin 191Iruchun suyuq azot haroratida u kattadir Hozir xona haroratlarida rezonans ?-kvantlar ulushi deyarli yarmini tashkil qiladigan radioaktiv birikmalar ma'lum bolib, shu sababli manbani kamdan-kam hollardagina sovitishga togri keladi.

Messbauer effekti qattiq jismlar xossalarini tadqiq qilishda qudratli qurol bolib qoldi. Messbauernig goyasi manbanig mexanik harakati yordamida rezonansni buzishdan iborat edi.

Har bir tebranish sistemasi tebranish sistemadining chastotasini hali rezonans kuzatilishi mumkin bolgan chatotalar intervaliga nisbati - asllik bilan tavsiflanadi.masalan, tor bolsa-da, chastotalarning muayyan intervalidagi barcha tolqinlarni tutadi va shu sababli, qoshni stantsiyalarda ba'zida ajralish oson bolmaydi. Radio qabul qilgich apparat qanchalik yaxshi bolsa, rezonans shunchalik otkirroq va unung aslligi shunchalik yuqoriroq boladi.

Atom yadrosi ham muayyan asllikka ega boladi. Tepish bolmasa ham, u (E1?E0) qiymat yaqinidagi biror chastotalar intervalida ?-kvantlarni yuta oladi. Xuddi shuningdek, ? kvantlarning nurlanishida ham chastotalarning bir oz yoyilishi sodir boladi. Boshqacha aytganda, uygotilgan holatda G chiziqning muayyan kengligi mavjud boladi.

Odatda yadrolarda G ~10?8 eV. Bu kopmi yoki ozmi? Bnga javob berish uchun ?-kvantlar energiyasi bilan taqqoslab korish lozim. Masalan, qalayning keng tarqalgan 119Sn izotopi radioaktiv manbai uchun tegishli aslllik 0.81012 ga teng. Hech qaysi radio qabul qilgich bunday goyat katta asllikka ega emas. Radiotexnik konturlarda eng yaxshi hollarda asllik bir necha yuzga erishadi xolos.

Xullas, ?-rezonans juda yuqori asllikka ega. Shuning uchun ?-kvantlar chastotasini biroz siljitishdayoq, rezonans yutilishi kuzatilmaydi. Nurlanish chastotasini Dopler effekti yordamida ozgartirish mumkin. Buning uchun manbani (yoki yutgichni) muayyan tezlik bilan harakatlantirish lozim.

Rezonansni buzish nima uchun nimaga kerak? Avvalo shunday usul bilan uygotilgan sathning G chizigi kengligini oson aniqlash mumkin. Buning uchun Dopler formulasi yordamida rezonans kuzatiladigan tezliklar intervalini chastotalar intervaliga yoki ?-kvantlar energiyasi intervaliga otkazib hisoblash lozim. Bu bilan kristallda yadronig yashash sharoitlari haqida muhim ma'lumotglarga ega bolish mumkin.

Yadro otishlari energiyasiga kristall ichidagi elektr va magnit maydonlar ta'sir korsatadi. Buni odatdagi usullar bilan aniqlab bolmasdi. Messbauer effekti rekord sezgirlikka ega bolganidan, chastotalarning tegishli siljishini aniqlash oson. Shunday qilib, Messbauer effekti energiya ozgarishlarini qayd qilishning goyat qilish usulini berdi. Fanning butun boshli alohida bir bolimi - Messbauer spektroskopiyasi tarmogi mavjud bolib, uning keyingi taraqqiyotiga koplab boshqa olimlar katta xissa qoshdilar.

Messbauer effekti yordamida AQSH olimlari Paund va Rebek, laboratoriya sharoitida umumiy nisbiylik nazariyasining xulosalarini tasdiqlash imkoniga ega boldilar. Yoruglik kvanti (E=?w) gravitatsion maydonda tezlashib, oz energiyasini orttiradi va uning chastotasi spektrning binafsha qismi chetiga siljiydi. Aksincha, sekinlashayotib u spektrning qizil chetiga siljiydi. Yerning ogirlik kichi maydonida vertikal boyicha 10 metr masofada chastotaning nisbiy ozgarishi ~10?15 metrni tashkil qiladi. Messbauer effekti yordamida bunday siljishni sezish mumkinligi ma'lum boldi. Rezonans buzilar ekan va uni tiklash uchun manbani haqiqatan, atiga soniyaga bir necha mikrometrga teng tezlik bilan harakatlantirishga togri keladi. Bu kattalik aynan umumiy nisbiylik nazariyasidan kelib chiqadigan chastota siljishiga mos keladi.

Yangilаndi: 07.02.2015 02:43  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Massaning saqlanish qonuni


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 767
O'qilgan sahifalar soni : 2749196

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)