Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Inert gazlar.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 4
Juda yomon!A'lo! 

Inert gazlar.

1962 yilda kimyoga bagishlangan ilmiy jurnallarda ilk bora XePtF6, XeF2, XeF4, XeF6 kabi yangi kimyoviy birikmalar formulalari paydo boldi. Bu ktilmagan hodisa bolib, sababi hali hech kim shu choqqacha inert gazlarning birorta ham kimyoviy birikmalarini ololmagan edi. Davriy jadvalning ong tomonida jolashgan geliy, neon, argon, kripton, ksenon, radon kimyoviy elementlari toplami inert gazlar deyiladi.

Inert gazlarning kimyoviy reaksiyalarga kirishishi ularning tarixidagi ikkinchi kutilmagan hodisa boldi. Birinchi kutilmagan hodisa esa 1894 yildan 1898 yilgacha, ya'ni ushbu elemetlarning kashf etilishi davrida yuz bergan edi. Osha vaqtdayoq atmosferaning tarkibi yaxshi organilgan deb hisoblanardi va unda elementar tabiatning yana noma'lum gazlari borligi hech kimning hayoliga kelmagan edi.

Ingliz fizigi J.Reley birinchi bolib qiziq bir holatni aniqladi. Uning kuzatishlari natijasida ma'lum bolishicha, atmosferadan olingan azotning zichligi, kimyoviy birikmalardan olingan azotning zichligidan farq qilar ekan. Bu farq esa, juda kichik bolsa hamki, lekin doimo bir xil qiymatli, ya'ni barqaror son bolib chiqdi. Shunda Reley mazkur gayrioddiylikning sababi borasida maslahat bilan vatandoshi U.Ramzayga murojaat etdi. Ramzay bilan birgalikda ular tajribalarni juda kop bora takrorlab, natijalarni chuqur tahlil qilgach, atmosferadagi azot tarkibida yana qandaydir noma'lum gaz aralashmasi bolsa kerak degan fikrga kelishdi. Bir necha muddat davomli tekshiruvlardan song mazkur ikki olimlar osha noma'lum gazning spektrini olishga va uni atmosfera azotidan ajratib olishga muvaffaq boldilar.

Kashfiyotchilar ozaro kelishib ushbu yangi gazni argon deb nomlashga qaror berishdi. Argon qadimgi yunon tilida faoliyatsiz degan ma'noni anglatadi. Darhaqiqat argon kimyoviy reaksiyalarga kirishish xususiyatiga ega emas.

Ancha vaqtgacha argonni kimyoviy element deb qaralmagan, balki, uni azotning allatropik shakl ozgarishi deb hisoblangan. (Kislorod va ozon gazi singari).

1895 yilda esa uran minerali bolmish kleveitdan boshqa bir faoliyatsiz element - geliy ajratib olindi. (Geliyni dastlab Quyoshda, songra vulqon gazlarida va yer atmosferasida aniqlangan). Oradan 3 yil otib, havodan neon, kripron va ksenon ajratib olindi. Ularning nomlari mos ravishda yangi, yashirin va begona ma'nolarni anglaradi.

Bu elementlarning kashf etilishida U.Ramzayning xissasi juda katta bolgan. Bunda havoni siqish va suyuqlantirish haroratining farqlanishiga kora, ularni fraksiyalarga ajratish texnikasi qollanilgan. Vanihoyat 1899 yili olimlar E.Rezerford va R.Ouenslar radioaktivlik hodisasi asosida oxirgi inert gaz - radonni kashf etishdi. Radonning nomi radiy elementidan olingan, chunki radon - radiyning radioaktiv parchalanishi mahsulidir.

Mazkur inert gazlarni davriy jadval boyicha joylashtirish masalasi uzoq vaqtgacha ilmiy jamoatchilik orasida keng munozaralarga sabab boldi. Davriy jadvalning 8 ta guruhidan birortasida ham ularga mos joy topilmaydigandek edi. Nihoyat 1900 yilda inert gazlar uchun maxsus, davriy jadval ichida mustaqil nolinchi guruh tashkil qilish maqsadga muvofiq deb topildi. Oshandan boshlab, davriy jadvaldagi 2, 10, 18, 36, 54 va 86 tartib raqamli elementlarni oz ichiga olgan yangi guruh Mendeleyevning kimyoviy elementlar davriy jadvalidan orin oldi. Inert gazlar davriy jadvalning I dan VI gacha davrlarni tugalladi.

Inert gazlarning kimyoviy nofaol ekanligi faqat atomning planetar modeli ishlab chiqilgandan songgina tushuntirish mumkin boldi. Geliydan tashari barcha inert gazlar atomi 8 ta elektroni bolgan tashqi elektron qobigiga ega. Bunday elektron oktet juda barqaror hisoblanib, ion va kovalent kimyoviy boglarni tushuntirishga asos boldi. Faqat XX asrning 60-yillari boshiga kelibgina inert gazlarning kimyoviy reaksiyalarga kirishish xususiyatiga ega emas degan tushincha hato ekanligi ma'lum boldi.

Bu elementlarning barqarorlik zirhini buzish sharafiga metallmas element bolmish ftor erishdi.

Hozirda ksenon, kripton va radonning 150 dan ortiq kimyoviy birikmalari, ya'ni ftorid, xlorid, oksid, kislota, tuz va hatto nitridlari ham ma'lum. Bunday birikmalarning kgpligi shunga olib keldiki, endilikda zamonaviy davriy jadvallardan nolinchi guruh qisqartirildi. Barcha inert gazlar VIII guruhning bosh guruhchasiga joylashtirildi. Lekin hanuzgacha bu boradagi qarorga barcha kimyogarlar ham hayrihoh emaslar. Chunki masalan argonning kimyoviy birikmalarini olish muammo bolib turgan bolsa, geliy va neonning birikmalarini olish esa juda-juda qiyin.

Inert degan tushuncha ozining oldingi ma'nosini yoqotdi. Kopincha geliy va unga oxshashlar kimyo fanida nodir gazlar deyiladi. Chunki, yuqorida hikoya qilganimizdek, ular avvallari oltin kabi kimyoviy reaksiyalarga kirishmaydi deb hisoblanar edi. Bir vaqtlar bu gazlar uchun U.Ramzayning ozi yana bir boshqa nom - siyrak degan atamani ham taklif etgan edi. U oz asarlarida ksenonning havodagi miqdori, oltinnin Oltindan ham kam deb yozgan edi. Bu uning ilmiy haqiqatga togri yondoshganligini korsatadi. Inert gazlar darhaqiqat, yerda eng kam tarqalgan elementlar sirasiga kiradi. Yer atmosferasi argonga ancha boy. Argonnig atmosferadagi miqdori barcha boshqa inert gazlarning umumiy miqdoridan ham kop. Shu sababli ham argon birinchi bolib kashf etilgan edi.

Inert gazlar ilm-fanda, amaliyotda keng qollaniladi. Masalan suyuq geliyning xossalarini organish fizikada ajoyib kashfiyotlar qilinishiga olib keldi. Ota oquvchanlik, ota otkazuvchanlik kabilar shular jumlasidandir. Gaz holatidagi geliy koplab ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish uchun zarurdir. Xonalarni yoritish, reklama chiroqlari va boshqa lampalarning ichi inert gazlar bilan toldiriladi. Kuchli oksidlanuvchi moddalarni ishlab chiqarishda ham inert gazlar keng qollaniladi. Ularning kimyoviy birikmalari faqat nazariyotchilar uchun emas, balki amaliy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. Ular kuchli oksidlovchi bolganligi uchun avvallari gayritabiiy hisoblangan ba'zi kimyoviy reaksiyalarni olib borishga, masalan besh valenti oltin birikmalarini olishga imkon berdi.

Yangilаndi: 07.02.2015 02:38  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

Massaning saqlanish qonuni


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 768
O'qilgan sahifalar soni : 2756222

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)