Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Kobalt

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 3
Juda yomon!A'lo! 

Kobalt

Kobalt kimyoviy elementlar davriy jadvalining tortinchi davrning toqqizinchi elementi. Formulasi Co. Kobaltning formulasi, uning lotincha nomi Cobaltumning dastlabki ikki harfidan kelib chiqqan bolib, u olmon tilidagi kobold uy pakanasi, uy gnomi manolarini angltadi.

Oddiy modda sifatidagi kobalt Co oqish, lekin biroz sargishga tortadigan kumush rangli modda. U ikki xil kristall modifikatsiyalrga ega, bular: geksagonal zich strukturali kobalt ?-Co , hamda, kubsimon panjarali strukturali kobalt bolmish ?-Co.

Tarixi va atama etimologiyasi.

Kobaltli birikmalar insoniyatga qadimdan malumdir. Chunonchi qadimgi Misr ehromlarida, moviy kobaltli oynalar, emal, hamda boyoqlar topilgan. Masalan Tutanhamon saganasidan sayqallangan moviy kobaltli oyna qoldiqlari juda kop miqdorda topilgan bolib, lekin ularga haqiqatan ham inson ishlov berganmi, yoki, bu tabiiy tasirlar natijasida shunday holatga kelganmi, hozircha nomalum. (Kobaltli moviy boyoqlarni tayyorlashning zamonaviy usuli 1800-yillar atrofida yuzga kelgan). Tog-kon hududlarida yashovchi va asosan konchilik bilan kun kechiruvchi qadimgi Yevropa xalqlari, rudalardagi oz tarkibida mishyak va kobalt tutgan bir mineralni ham, qadimgi afsonalarda uchraydigan tog (kon) jini nomiga kora Kobold deb atashgan. Bu mineral qiziganida, uning tarkibidan zaharli mishyak oksidlari ajralib chiqib, rudani eritish bilan shugullanuvchi temirchi va boshqa ustalarni zaharlagan. Ushbu zaharlanish hodisasini ham odamlar osha tog jinining qilmishi sifatida qarashgan.

Osha mineralni diqqat bilan organib chiqqan shved mineralogi Georg Brandt, 1735 yilda undan sof holdagi kobaltni ajratib olishga muvaffaq boladi. U shuningdek, oynalarga moviy rang bagishloivchi unsur aynan ushbu kimyoviy element ekanligini ham aniqladi. (Uning bu xossasidan qadimgi Ossuriya va Bobilda ham foydalanilgani malum).

Tarqalganligi.

Kobaltning yer qobigidiagi massa ulushi 410?3 % ni tashkil etadi. U koplab minerallar tarkibiga kiradi. Xususan, karolit (CuCo2S4), linneit (Co3S4), kobaltin (CoAsS), sferokobaltit (CoCO3), smaltin (CoAs2), skutterudit (Co,Ni)As3 va boshqalar tarkibida kobalt atomlari mavjud boladi. Hozirgi kunda ilm-fanga kobaltli minerallarning jami bilan 30 ga yaqin turi malum. Odatda kobaltga temir, mis, xrom, nikel va marganets elementlari yoldosh boladi. Dengiz va okeanlar suvidagi kobalt miqdori taxminan (1,7)10?10 % deb baholanadi.

Asosiy konlari.

Hozirda eng kop miqdorda kobalt konlariga ega bolgan mamlakat Kongo Demokratik Respublikasi hisoblanadi. Kongo DR shuningdek kobalt eksporti boyicha dunyoda yetakchi mamlakatdir. Shuningdek, Zambiya, Qozogiston, Rossiya, Fransiya, Kanada va AQSh hududlarida ham kobalt konlari mavjud.

Olinishi.

Kobaltni asosan nikel rudalaridan ajratib olinadi. Bunda nikelli rudaga ammiak yoki, oltingugurt kislotasi bilan ishlov beriladi. Shuningdek, pirometallurgiya usulidan ham foydalaniladi. Xossalariga kora kobaltga yaqin bolmish nikeldan, kobaltni ajratib olish uchun xlordan foydalaniladi. Bunda kobalt xlorati (Co(ClO3)2) chokindi sifatida chokib, nikelli birikmalar esa, eritma tarkibida saqlanib qoladi.

Izotoplari.

Tabiatda kobaltning faqat bitta barqaror 59Co izotopi mavjud bolib, uning tarqalganligi tabiiyki 100% ni tashkil qiladi. Bundan tashqari kobaltning 22 xil radioaktiv izotoplari malum.

Kobaltning fizik xossalari.

Kobalt ikki xil modifikatsiyada mavjud boladigan qattiq metall. Xona haroratidan to 427 C haroratgacha bolgan intervalrda kobaltning ?-modifikatsiyasi, 427 C darajadan boshlab toki erish harorati bolmish 1494 C darajagacha esa kobaltning ?-modifikatsiyasi barqaror boladi. Kobalt ferromagnetik bolib, Kyuri nuqtasi 1121 C ni tashkil etadi. Unga sargish rang bagishlovchi narsa esa, kobalt sirtida hosil boladigan oksidlarning yupqa qatlamidir.

Kimyoviy xossalari.

  • Havoda kobalt 300 C dan yuqori haroratlarda oksidlanadi.
  • Xona haroratidagi barqaraor kobalt oksidi, shpinel strukturali murakkab oksid bolmish Co3O4 korinishida boladi. Uning kristall struktirasidagi tugunlaridan bir qismini Co2+ ionlari, boshqa qismini esa Co3+ ionlari egallagan boladi. Bunday oksid 900 C dan yuqori haroratlarda CoO hosil bolishi bilan parchalanadi.
  • Yuqori haroratlarda CoO oksidning ?- va ?- shakllarini olish mumkin.
  • Kobaltning barcha oksidlari vodorod orqali tiklanadi:

Co3O4 + 4H2 ? 3Co + 4H2O

  • Kobalt (III) oksidini, kobaltli birikmalarni qizdirish orqali olish mumkin. Masalan:

4Co(OH)2 + O2 ? 2Co2O3 + 4H2O

Boshqa birikmalari:

  • Kobalt qizdirilganda galogenlar bilan reaksiyaga kirishadi:

2Co + 3F2 ? 2CoF3

Co + Cl2 ? CoCl2

  • Oltingugurt bilan kobalt 2 xil turdagi CoS modifikatsiyalarini hosil qiladi. Ulardan birinchisi sargish-kumushsimon rangli ?-shakl bolib, uni kukunlarni eritishda hosil qilinadi; va ikkinchisi qora rangdagi ?-shakl bolib, uni eritmalardan chokindi tarzida hosil qilinadi.
  • Serovodorod atmosferasida qizdirish orqali murakkab sulfid ??9S8 olinadi.
  • Kobalt kimyoviy birikma hosil qilmasdan ham vodorodni eritishi mumkin. Bilvosita usul bilan kobaltning ikki xil stexiometrik gidridlari ???2 va ??? sintez qilingan:
  • Boshqa oksidlovchi elementlar, xususan uglerod, azot, fosfor, selen, bor, kremniy kabilar bilan ham kobalt murakkab birikmalar hosil qiladi va odatda aralashma holida boladigan bunday birikmalardagi kobalt elementi 1, 2 va 3 oksidlanish darajalarini namoyon qiladi.
  • Kobaltning CoSO4, CoCl2, ??(NO3)2 tuzlarining eritmalari suvda och pushti rang hosil qiladi. Kobaltning spirtlardagi eritmalari toq-kok rangda boladi. Kobaltning kop tuzlari eruvchan emas.
  • Kobalt (asosan ammiak bilan) kompleks birikmalar hosil qiladi.

Uning nisbatan barqaror komplekslari sariq rangli [Co(NH3)6]3+ tuzlari va qizil yoki pushti rangli [Co(NH3)5H2O]3+ tuzlaridir.

  • Kobalt shuningdek CN?, NO2? va boshqalar asosida ham komplekslar hosil qiladi.

Qollanilishi.

  • Polatni kobalt bilan legirlash orqali uning issiqqa bardoshliligi hamda mexanik xossalari orttiriladi. Tarkibida kobalt bolgan qotishmalardan, ishlov beruvchi uskunalar parma, arra va shu kabilar tayyorlanadi.
  • Kobaltli qotishmalarning magnit xossalari, magnit yozuvlari sohasida, shuningdek, elektromotor hamda, transformatorlarning ozaklarida qollaniladi.
  • Doimiy magnit ishlab chiqarish uchun, tarkibida 50% gacha kobalt, hamda, vanadiy va xrom tutgan qotishma tayyorlanadi.
  • Shuningdek kobalt kimyoviy reaksiyalar uchun (masalan ammiak ishlab chiqarishda) katalizator sifatida ham qollanadi.
  • Litiy-kobalt, litiyli batareyalar ishlab chiqarishda, yuqori samaradorlikka ega bolgan musbat elektrod sifatida qollaniladi.
  • Kobalt silitsidi juda yaxshi termoelektr xossalariga ega bolib, undan termoelektr generatorlari ishlab chiqarishada foydalaniladi.
  • Yarim yemirilish davri 5.271 yil bolgan kobalt-60 radioaktivi, tibbiyotda hamda, gamma-defektoskopiyada qollaniladi.
  • Shuningdek radioaktiv kobalt 60Co, radioizotop energiya manbalari uchun yoqilgi sifatida qollaniladi.

Biologik ahamiyati.

Kobalt organizm uchun ota zarur bolgan mikroelemntlardan biridir. U vitamin B12 (kobalamin) tarkibiga kiradi. Kobalt elementi organizmdagi qon hosil bolishida, asab tizimi faoliyatida, hamda jigar ishida, shuningdek, ferment reaksiyalarida ishtirok etadi. Odam tanasining kundalik kobalt ehtiyoji 0,007-0,015 mg ni tashkil etadi. Inson tanasi vaznining har bir kilogramm ulushiga ortacha 0.2 mg kobalt miqdori togri keladi. Organizmda kobalt yetishmasligidan akobaltoz nomli kasallik kelib chiqadi.

Shuningdek organizmda kobaltning meyoridan ortib ketishi ham xavflidir.

XX-asrning 60-yillarida sharob (pivo) ishlab chiqaruvchi bazi korxonalar, quyish, tokish jarayonlarida yuzaga keladigan kopiklashish holatini barqarorlashtirish uchun kobalt tuzlaridan foydalanishar edi. Natijada esa, bunday usul yordamida tayyorlangan sharob mahsulotlarini muntazam istemol qilgan kishilarda, yurak va jigar borasida jiddiy nojoya tasirlar kuzatildi va ularning aksariyati istemolchining olimi bilan yakunlandi. Shu tufayli, kobalt moddasidan ichimlik ishlab chiqarishda foydalanish koplab mamlakatlarda qonun bilan taqiqlangan.

Kobalt changining havodagi ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiyasi 0,5 mg/m . ichimlik suvi tarkibidagi kobalt tuzlarining ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiyasi 0,01 mg/l.

Kalamushlrda sinab korilgan chegaraviy toksik dozasi 50 mg. Kobaltning ayniqsa ??2(??)8 kobalt oktakarbonil buglari korinishi eng toksik xossalarni namoyon qiladi.

Jahon bozoridagi 1 kg kobalt narxi ortacha 31.3 AQSH dollariga baholangan (10-yanvar 2015 yil holatiga).

Yangilаndi: 18.01.2015 19:51  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar arktangens shimoliy yarimsharda mavjud bo'lsa,
demak, janubiy yarimsharda

Antarktangens ham mavjuddir!!!


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2653335

Tafakkur durdonalari

Ilm-Fan Taraqqiyotni yetaklovchi kuchdir!