Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Difraksiya.

E-mail Chop etish
Maqola Reytingi: / 1
Juda yomon!A'lo! 

Difraksiya.

Agar yoruglik yoliga ekran qoyilsa, uning orqasida soya sohasi paydo boladi. Tovushning yolini tosish esa unchalik oson ish emas, uni devor orqasida turib ham eshitish mumkin. Tolqinning geometrik soya sohasiga kirib borishi difraksiya deyiladi. Tolqin uzunligi tosiqning olchamlari bilan taqqoslanarli bolganida difraksiya namoyon boladi. Tovush tolqinlarining nisbatan uzunligi (ular metrlarda olchanadi) tufayli, ular tosiq chetlaridan osongina aylanib ota oladi. Suvning sirtida ham tolqinlar difraksiyasini xuddi shu tarzda kuzatish mumkin. Tolqin uzunligi mikrometrning ham ulushli tartiblarida bolgan yoruglik difraksiyasini esa oddiy sharoitlarda kuzatish oson emas. Uzoq vaqt mobaynida yoruglik nurlari doimo togri chiziq boylab tarqaladi deb hisoblanar edi.

1815 yilda farang muhandisi O.Fernel, Napaleonning Elba orolidan qaytib kelishi munosabati bilan, unga qarshi harakatlarda qatnashganligi uchun, majburiy iste'foga chiqarilgan va ozi tugilib osgan qishlogi - Matyega jonab ketgan. Tabiatan qiziquvchan bolgan muhandis, oz vaqtini kop qismini optik tadqiqotlar otkazishga sarflagan. U ingliz olimi Tomas Yungning yoruglik interferensiyasi haqidagi tajribalaridan xabardor bolib, ularni amalda takrorlashni maqsad qilib oldi. Biroq u, mazkur tajribalarda shunchaki takrorlash bilan cheklanib qolmay, balki oziga xos bolgan jiddiy sinchkovlik va mulohazalar evaziga boshqa bir katta ilmiy muvaffaqiyatga erishishga muyassar boldi. U ozi qayd etgan natijalarni, Farang Fanlar akademiyasining 1818 yildagi ilmiy ishlar tanloviga taqdim etdi.

Fernelning tanlovga taqdim etgan ishini, osha davrning eng obroli olimlaridan biri - Puasson boshchiligidagi hay'at korib chiqqan. Fernel keltirgan dalillar va natijalar hamda matematik aniqlikka ega ajoyib nazariya hay'at a'zolarining katta hayratiga sabab boladi. Biroq Puasson ushbu yangi nazariyani tekshirish orqali galati bir paradoksga duch keladi. Tegishli hisoblashlarni bajargan Puasson, yoruglik manbai va ekran orasida turgan sharchaning ma'lum bir olchami va vaziyatida sharcha orqasidagi ekranda soya ornida yorug dog hosil bolishini aniqladi. Bunga asoslanib Puasson, Fernelga uning nazariyasi yaroqsiz ekanligini ma'lum qiladi. Fernel bu tajribani ozi qilib kordi. Kutilmagan natija kuzatildi: haqiqatan ham sharcha orqasidagi ekranda yorug dog paydo boldi. Yoruglik difraksiyasiga oid bu tajriba yoruglikning tolqin tabiatiga ega ekanligini tan olinishiga asos bolib xizmat qildi.

Bizning davrimizda faqat yoruglik tolqinlarining emas, balki yanada qisqaroq bolgan rentgen nurlarining ham difraksiyasini kuzatishga muvaffaq bolingan. Rentgen nurlanishlarining tolqin uzunligi atomlararo masofaga teng. Shuning uchun, agar kristallga rentgen nuri yonaltirilsa, ular ogadi va difraksion manzara - lauegramma paydo boladi (kristallarda rentgen nurining difraksiyasini birinchi marta kashf etgan olim Maks fon Laue nomi bilan atalgan).

Lauegramma markaziy dog atrofida bir tekis joylashgan turli intensivlikdagi doglardan iborat. Olimlar lauegrammalarni oqish orqali kristallarning geometrik strukturasini organish imkoniga ega boldilar. Bu esa kristallofizika uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochib berdi.

Agar ekran chekkasiga monoxromatik yoruglik yonaltirilsa, difraksiya manzarasi kuzatiladi. Togri va oggan nurlarning interferensiyasi tufayli geometrik soya sohasi chegarasi yaqinida navbatlashuvchi yorug va qorongu yolaklar (polosalar) tizimi (yoritilganlik minimumlari va maksimumlari) vujudga keladi.

Yoruglikning tor tirqishdagi difraksiyasida ham shunday manzara kuzatiladi. Markaziy maksimumdan boshqa tolqin tarqalishining dastlabki yonalishida yoritilganlikning yon maksimumlari paydo boladi, bularni oggan nurlar hosil qiladi. Yon maksimumlarning boshqa vaziyatlari tolqin uzunligiga bogliq boladi. Shuning uchun tirqishga oq yoruglik tushganida, tirqish ortidagi ekranda u spektrlarga ajraladi. Yoruglik difraksiyasidan sezgir spektral asboblar tayyorlashda foydalaniladi.

Ma'lum bolishicha, agar birgina tirqish orniga parallel tirqishlar tizimida (difraksion panjaradan) foydalanilsa, asbobning ajrata olish xususiyati sezilarli ortar ekan (turli tolqin uzunliklaridagi nurlarning ogishlaridagi farq ortadi). Masalan, shisha plastinkaga koplab parallel chiziqlar (shtrixlar) tushirib difraksion panjaralar yasash mumkin. Bir millimetrda kopincha bir necha yuzlab shtrixlar soni bolishi mumkin, ular orasidagi masofa esa katta aniqlikda birdek saqlanishi lozim.

Difraksiya hodisalarining foydasi bilan birga, zarari ham bor, ular optik asboblarning ajrata olish imkoniyatini cheklaydi. Yoruglik dastasini difraksiya tufayli bir nuqtaga toplab bolmaydi, shuning uchun buyum tasviri hatto ideal optik sistemada ham yoyilgan boladi. Masalan olis yulduz tasviri teleskopda minimal olchami ~?/D bolgan (bu yerda lyambda - yoruglik tolqinining uzunligi, D - obyektiv linzasining diametri) dog sifatida korinadi. Ajratishni kattalashtirish uchun katta diametrli teleskop yasashga togri keladi. Xuddi shuningdek, difraksiya mikroskopda buyumning juda kichik tafsilotlarini korishga tosqinlik qiladi. Bu yerda ajratishni kattalashtirish uchun tolqin uzunligini kamaytirish kerak. Elektron mikroskopning ajratishi eng kattadir, uning yordamida hatto alohida atomlarni ham korish mumkin.

Yangilаndi: 27.11.2014 02:31  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar qizil qalpoqcha,
bo'ridan yorug'lik tezligiga yaqin tezlikda qochsa,
u infraqizil qalpoqchaga aylanadi...


Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 766
O'qilgan sahifalar soni : 2653310

Tafakkur durdonalari

Dunyo imoratlari ichida eng ulug'i - MAKTABDIR! (M Behbuduy)