Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Soniya

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 

Soniya

SI ning asosiy birliklaridan yana biri bu - soniyadir. Uning amaldagi ta'rifi 1967-yilda qabul qilingan bolib, unga kora, soniya - Seziy-133 atomining ikkita ota nozik sathlari orasidagi bir-biriga otishiga muvofiq keladigan yoruglik nurlanishining 9 192 631 770 davriga teng ekanligi belgilangan. Seziy-133 atomining ota nozik sathlari orasidagi kvant otishi deganda, asosiy holat S1/22 uchun, F=4, mF = 0?F=3, mF=0 qozgalmas otish nazarda tutiladi.

Shuni ta'kidlash kerakki, vaqt birligining mazkur ta'rifi, huddi metrniki kabi, uzoq yillar davomida, turli variantlardagi aniqlash va ta'riflash usullariing murakkab evolyutsion bosqichlardan otib kelishi natijasida shakllangandir. Vaqtning olchov birligini aniqlash, uzunlik va masofa olchov birliklarini aniqlashga nisbatan birmuncha murakkabliklarga ega, chunki, metr va kilogrammlar uchun bir marotaba mukammal etalon tayyorlab olib, uni ishonchli joyda saqlash va zaruriyat bolganda, undan namunalar olish mumkin. Biroq vaqt esa, doimiy harakatda bolib, uning olchov birligini aniqlashda, nisbiy solishtirish ishlarini bajarish kerak boladi.

Soniyaning hozirgi amaldagi ta'rifidan avvalroq, kop zamonlar davomida, Yerning oz oqi atrofida aylanishi davriyligiga asoslangan ta'rifi qollanilar edi. Unga kora, soniya - ortacha quyosh sutkasining 1/86400 qismiga teng deb kelinar edi. Keyinchalik, Yerning Quyosh atrofida aylanishi, nodavriy tebranishlar bilan sodir bolishi tufayli, ortacha Quyosh sutkasining davomiyligining aniqlashdagi xatolik korsatkichi 10?7 ekanligi isbotlandi. Bu esa, metrologik olchashlar uchun anchayin jiddiy xatolik bolib, unga kora soniyaning ta'rifini Yerning oz oqi atrofidagi harakatiga emas, balki, boshqa bir yangi tabiiy etalonini aniqlashga ilmiy ehtiyoj paydo boldi. Shu munosabat bilan, 1960-yildagi 11-OTXQ tomonidan, 1956-yilda tavsiya etilgan efemerida soniyasi nomli ta'rifi e'lon qilingan edi. Unga kora bir soniya, tropik yil davomiyligiinng 1/31556925.9747 qismiga teng deb belgilangdi. Bu esa, soniyaning avvalgi, ya'ni, Yerning oz oqi atrofidagi aylanish davriga asoslangan ta'rifidagidan kora, deyarli 1000 barobar kattaroq aniqlikdagi ta'rifini keltirib chiqarish imkonini berdi. Tropik yil deganda esa, bir bahorgi tengkunlikdan keyingisigacha bolgan muddatda otgan ortacha quyosh sutkalarining yigindisi tushuniladi.

Lyuis Essen

Seziy atomlarining tebranishlari sonini qayd qilib borish orqali, soniya aniqlanadi.

Efemerida soniyasining aniqlanishi va ta'rifi ham amalda koplab noqulayliklar va murakkabliklarga sabab bolar edi. Chunki, tropik yilning davomiyligi, roppa-rosa 365 kun bolmay, balki, 365 sutka va taxminan 0.25 kundan iboratdir. Shu sababli ham, amaldagi Grigorian taqvimida, har tort yilda bir marta kabisa yili keladi. Shuningdek, qoidaga kora[1], asr boshidagi ba'zi yillar, kabisa yili bolmasligi ham mumkin. Ya'ni, tropik yilning davomiyligi, hisob-kitoblarga kora, ota aniq takrorlanadigan bolib chiqmadi. Togriroq aytganda, tropik yilning aniqlash darajasi ham jiddiy xatoliklar bilan qayd etilar edi. Shu sababli ham, oz vaqtida 1972-yil uchun 2 soniya qoshib qoyishga majbur bolishgan, 1973 va 1974-yillarning 1-yanvar sanalari ham 1 soniyadan qoshimcha sovgaga ega bolishgan. Yuqoridagilarni inobatga olib, vaqt birligi soniyani aniqlashda, yanada kattaroq aniqlik darajasiga egan bolgan usul - atom soatlariga tayanishga qaror qilindi va Seziy-133 atomi asosidagi ta'rif qabul qilindi. Mazkur usulning asoschisi ingliz olimi Lyuis Essen (1908-1997) bolib, u Teddington sharida joylashgan Buyuk Bitaniya Milliy Fizika Labotatoriasida faoliyat yuritgan. Uning ixtiro qilgan atom soatlari, Seziy atomlarining tabiiy tebranishlariga asoslangan edi. goya, alohida atomlaring tebranish davrlarini aniqlashga suyanar edi. Oxshash loyiha, AQSH Harbiy Dengiz kuchlari laboratoriyasida ish olib borgan Uilyam Markovitsda ham bolgan. Pentagondan yaxshigina ta'minotga ega bolgan Markovitsdan farqli ravishda, moliyalashtirish nuqtai nazaridan ancha qiyinchiliklar bilan ish olib borgan Essenning dastlabki amaliy tajriba-sinovi, laboratoriyaning katta qismini yaroqsiz holatga keltirgan portlash bilan yakunlangan. Biroq bu, irkit ordakcha haqidagi mashhur ertakning amaldagi real misoli tarzida bolib, har qanday tosiq va qiyinchiliklarga qaramay, aynan Lyuis Essen tarixda ilk bora atom soatlarini yasashga muvaffaq boladi. U Seziy-1 deb nomlangan. Essenning Seziy-1 atom soati, har 30 yilda atiga 1 soniyadan ortmaydigan xatolik korsatkichiga ega edi. Essenning fan oldidagi ulkan xizmatlari evaziga, soniya endilikda, tabiatan ozgaruvchan bolgan, sayyoramizning astronomik harakatlariga emas, balki, butun olam aro ozgarmas va doimiy fundamanetal harakat bolgan - Seziy atomining toxtovsiz tebranishlariga tayanib aniqlanadigan boldi.

CsF2 - atom soati. Britaniya Milliy Fizikla Laboratoriyasi Teddington. Angliya. ©Marcus du Sautoy

Essen atom soatining zamonaviy modifikatsiyalaridan biri, aynan u ishlagan laboratoriyada joylashgan CsF2 atom soatlari bolib, u quyidagi tamoyil asosida ishlaydi: avvaliga lazer yordamida Seziy atomlarining harakati sekinlashtiriladi va Seziy buluti hosil qilinadi. Tashqi korinishidan mutlaqo soatga oxshamaydigan ulkan laboratoriya qurilmasida, Seziy buluti maxsus mikrotoliqnli konteynerdan otkaziladi. Ogirlik kuchi ta'sirida pastga tushayotgan Seziy atomlari, mikrotolqinlararo otib boradi. Bir energetik darajadan ikkinchisiga otish vaqtida Seziy atomlari ma'lum bir aniq chastota boyicha tebradani va aynan shu chastota, vaqtni hisoblash uchun sanoq birligi, ya'ni, soniya sifatida qollanadi. Bunday tebranish davriyligi, Seziy atomining faqat ozigagina xos bolgan alohida xususiyati bolib, yuqorida aytilganidek, uning qiymati, butun olamda universial va doimiydir. Ya'ni, har bir Seziy atomi, koinotning istalgan joyida, soniyasiga bir xil ravishda tebranadi. Bu tamoyilga asoslanib tayyorlangan CsF2 atom soatining xatolik darajasini 138 million yilda bir soniyaga adashadigan darajaga keltirdi. Bunday katta aniqlik darajasi haqida, ajdodlarimiz tasavvur ham qilishmagan bolishsa kerak...

Essen goyasining tarixi shu bilan tugab qolmadi. Uning asosida olimlar boshqa bir asosiy birlik - metrga qayta murojaat qildilar va uning aniqlanishi va ta'rifini ham, soniyaning

atom tebranishlariga asoslangan ta'rifi asosida korib chiqishni maqsad qildilar: 1983-yilda, dunyoning kozga koringan bir necha laboratoriyalarining hamkorlikda olib borilgan yirik xalqaro loyiha asosida, olimlar, tarixda ilk bora, atom soatlari yordamida yoruglik tezligining misli korinmagan aniqlikdagi qiymatini olchashga muvaffaq boldilar. Uning asosida esa, metrning mutlaqo yangi - yoruglikning soniyaning kichik bir ulushi davomida bosib otadigan yoliga asoslangan ta'rifi qabul qilindi. Shu tarzda, vaqt va uzunlik ozaro chambarchas bogliqlikka ega boldilar...

Ma'lumot ornida shuni ta'kidlab otish joizki, SI da qabul qilingan vaqt birligi soniya, vaqtning insoniyat faoliyati va ongiga singib ketgan boshqa an'anaviy va qadimiy birliklari - daqiqa, kun, hafta, oy, yil, asr kabilar ichida, onli kasr shaklida, yuzlik birliklari bilan ifodalanishi mumkin bolgan yagona vakilidir. Sport musobaqalarida e'tibor bergan bolsangiz, marra hamda, foto-finishlarda, soniyaning yuzdan va xatto mingdan bir ulushlari haqida bahs boradi.

Soniya haqidagi sozimizni, uning xalqaro atamasi sekunda sozining etimologiyasi bilan yakunlaymiz. Sekunda, vaqt olchov birligi sifatida ingliz tilida XVI asr songida keng tarqalgan. U, soatning 60 daqiqaga bolinishini birinchi bolinish deb olingach, daqiqaning ozini ham 60 soniyaga bolinishini ikkinchi bolinish deb olinishidan kelib chiqqan. Ingliz tilida ikkinchi sozining tarjimasi second ekanligi maktab ingliz tili kursidanoq hammamizga ma'lum. Shunday qilib, ingliz tilidagi ikkinchi yoki, ikkilamchi ma'nosidagi sekund, hamda, vaqt birligi ma'nosidagi sekund aslida bitta soz bolib chiqmoqda. Sekundaning ozi ham ingliz tiliga lotin tilidagi secunda sozidan kirib kelgan bolib, oz ilmiy asarlarini lotin tilida yozgan Rojer Bekon, Tixo Brage va Iogann Kepler singari, orta asrlarning nufuzli olimlari asarlarida ham aynan soatni ikkinchi marta ulushlarga bolinishi ma'nosida qollanilgan.


[1] Amaldagi Grigorian taqvimida, taqvim sutkasi davomiyligi, haqiqiy astronomik tabiiy sutkadan 26 soniyaga farq qiladi. Bu farq esa, tobora toplanib borib, taxminan 3332 yilda, taqvimda bir kun xatolikni keltirib chiqaradi. Shuni e'tiborga olib, Grigorian taqvimida ba'zi yuz yilliklar boshi, kabisa yili hisoblanmaydi va ularda fevral oyi odatiy - 28 kun kelaveradi. Masalan, 1800 va 2100 yillarda fevral 28 kun qilib olinadi.


Bizni ijtimoiy tarmoqlarda ham kuzatib boring:

Feysbukda: https://www.facebook.com/Orbita.Uz/

Tvitterda: @OrbitaUz

Google+ : https://plus.google.com/104225891102513041205/posts/

Telegramdagi kanalimiz: https://telegram.me/OrbitaUz

Yangilаndi: 12.09.2018 12:23  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar arktangens shimoliy yarimsharda mavjud bo'lsa,
demak, janubiy yarimsharda

Antarktangens ham mavjuddir!!!


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 368
Kiritilgan mаqolalar soni : 784
O'qilgan sahifalar soni : 3672975

Tafakkur durdonalari

Farzandlarimiz bizdan ko'ra kuchli, aqlli va baxtli bo'lishlari shart...

I. Karimov