Orbita . U Z

Ilm-fan fazosi uzra

  • Shrift o'lchamini kattalashtirish
  • Odatiy shrift o'lchami
  • Shrift o'lchamini kichiklashtirish

Soniya.

E-mail Chop etish PDF
Maqola Reytingi: / 0
Juda yomon!A'lo! 

Soniya.

SI ning asosiy birliklaridan yana biri bu soniyadir. Uning amaldagi tarifi 1967 yilda qabul qilingan bolib, unga kora, soniya Seziy-133 atomining ikkita ota nozik sathlari orasidagi bir-biriga otishiga muvofiq keladigan yoruglik nurlanishining 9192631770 davriga teng ekanligi belgilangan. Seziy-133 atomining ota nozik sathlari orasidagi kvant otishi deganda, asosiy holat S1/22 uchun, F=4, mF = 0 ? F=3, mF = 0 qozgalmas otish nazarda tutiladi.

Shuni takidlash kerakki, vaqt birligining mazkur tarifi, huddi metrniki kabi, uzoq yillar davomida, turli variantlardagi aniqlash va tariflash usullariing murakkab evolyutsion bosqichlardan otib kelishi natijasida shakllangandir. Vaqtning olchov birligini aniqlash, uzunlik va masofa olchov birliklarini aniqlashga nisbatan birmuncha murakkabliklarga ega, chunki, metr va kilogrammlar uchun bir marotaba mukammal etalon tayyorlab olib, uni ishonchli joyda saqlash va zaruriyat bolganda, undan namunalar olish mumkin. Biroq vaqt esa, doimiy harakatda bolib, uning olchov birligini aniqlashda, nisbiy solishtirish ishlarini bajarish kerak boladi.

Soniyaning hozirgi amaldagi tarifidan avvalroq, kop zamonlar davomida, Yerning oz oqi atrofida aylanishi davriyligiga asoslangan tarifi qollanilar edi. Unga kora, soniya ortacha quyosh sutkasining 1/86400 qismiga teng deb kelinar edi. Keyinchalik, Yerning Quyosh atrofida aylanishi, nodavriy tebranishlar bilan sodir bolishi tufayli, ortacha Quyosh sutkasining davomiyligining aniqlashdagi xatolik korsatkichi 10?7 ekanligi isbotlandi. Bu esa, metrologik olchashlar uchun anchayin jiddiy xatolik bolib, unga kora soniyaning tarifini Yerning oz oqi atrofidagi harakatiga emas, balki, boshqa bir yangi tabiiy etalonini aniqlashga ilmiy ehtiyoj paydo boldi. Shu munosabat bilan, 1960 yildagi 11-OTXQ tomonidan, 1956 yilda tavsiya etilgan efemerida soniyasi nomli tarifi elon qilingan edi. Unga kora bir soniya, tropik yil davomiyligiinng 1/31556925.9747 qismiga teng deb belgilangdi. Bu esa, soniyaning avvalgi, yani, Yerning oz oqi atrofidagi aylanish davriga asoslangan tarifidagidan kora, deyarli 1000 barobar kattaroq aniqlikdagi tarifini keltirib chiqarish imkonini berdi. Tropik yil deganda esa, bir bahorgi tengkunlikdan keyingisigacha bolgan muddatda otgan ortacha quyosh sutkalarining yigindisi tushuniladi.

Lyuis Essen

Seziy atomlarining tebranishlari sonini qayd qilib borish orqali, soniya aniqlanadi.

Efemerida soniyasining aniqlanishi va tarifi ham amalda koplab noqulayliklar va murakkabliklarga sabab bolar edi. Chunki, tropik yilning davomiyligi, roppa-rosa 365 kun bolmay, balki, 365 sutka va taxminan 0.25 kundan iboratdir. Shu sababli ham, amaldagi Grigorian taqvimida, har tort yilda bir marta kabisa yili keladi. Shuningdek, qoidaga kora[1], asr boshidagi bazi yillar, kabisa yili bolmasligi ham mumkin. Yani, tropik yilning davomiyligi, hisob-kitoblarga kora, ota aniq takrorlanadigan bolib chiqmadi. Togriroq aytganda, tropik yilning aniqlash darajasi ham jiddiy xatoliklar bilan qayd etilar edi. Shu sababli ham, oz vaqtida 1972 yil uchun 2 soniya qoshib qoyishga majbur bolishgan, 1973 va 1974 yillarning 1 yanvar sanalari ham 1 soniyadan qoshimcha sovgaga ega bolishgan. Yuqoridagilarni inobatga olib, vaqt birligi soniyani aniqlashda, yanada kattaroq aniqlik darajasiga egan bolgan usul atom soatlariga tayanishga qaror qilindi va Seziy-133 atomi asosidagi tarif qabul qilindi. Mazkur usulning asoschisi ingliz olimi Lyuis Essen (1908-1997) bolib, u Teddington sharida joylashgan Buyuk Bitaniya Milliy Fizika Labotatoriasida faoliyat yuritgan. Uning ixtiro qilgan atom soatlari, Seziy atomlarining tabiiy tebranishlariga asoslangan edi. Goya, alohida atomlaring tebranish davrlarini aniqlashga suyanar edi. Oxshash loyiha, AQSH Harbiy Dengiz kuchlari laboratoriyasida ish olib borgan Uilyam Markovitsda ham bolgan. Pentagondan yaxshigina taminotga ega bolgan Markovitsdan farqli ravishda, moliyalashtirish nuqtai nazaridan ancha qiyinchiliklar bilan ish olib borgan Essenning dastlabki amaliy tajriba-sinovi, laboratoriyaning katta qismini yaroqsiz holatga keltirgan portlash bilan yakunlangan. Biroq bu, irkit ordakcha haqidagi mashhur ertakning amaldagi real misoli tarzida bolib, har qanday tosiq va qiyinchiliklarga qaramay, aynan Lyuis Essen tarixda ilk bora atom soatlarini yasashga muvaffaq boladi. U Seziy-1 deb nomlangan. Essenning Seziy-1 atom soati, har 30 yilda atiga 1 soniyadan ortmaydigan xatolik korsatkichiga ega edi. Essenning fan oldidagi ulkan xizmatlari evaziga, soniya endilikda, tabiatan ozgaruvchan bolgan, sayyoramizning astronomik harakatlariga emas, balki, butun olam aro ozgarmas va doimiy fundamanetal harakat bolgan Seziy atomining toxtovsiz tebranishlariga tayanib aniqlanadigan boldi.

CsF2 atom soati. Britaniya Milliy Fizikla Laboratoriyasi Teddington. Angliya. Marcus du Sautoy

Essen atom soatining zamonaviy modifikatsiyalaridan biri, aynan u ishlagan laboratoriyada joylashgan CsF2 atom soatlari bolib, u quyidagi tamoyil asosida ishlaydi: avvaliga lazer yordamida Seziy atomlarining harakati sekinlashtiriladi va Seziy buluti hosil qilinadi. Tashqi korinishidan mutlaqo soatga oxshamaydigan ulkan laboratoriya qurilmasida, Seziy buluti maxsus mikrotoliqnli konteynerdan otkaziladi. Ogirlik kuchi tasirida pastga tushayotgan Seziy atomlari, mikrotolqinlararo otib boradi. Bir energetik darajadan ikkinchisiga otish vaqtida Seziy atomlari malum bir aniq chastota boyicha tebradani va aynan shu chastota, vaqtni hisoblash uchun sanoq birligi, yani, soniya sifatida qollanadi. Bunday tebranish davriyligi, Seziy atomining faqat ozigagina xos bolgan alohida xususiyati bolib, yuqorida aytilganidek, uning qiymati, butun olamda universial va doimiydir. Yani, har bir Seziy atomi, koinotning istalgan joyida, soniyasiga bir xil ravishda tebranadi. Bu tamoyilga asoslanib tayyorlangan CsF2 atom soatining xatolik darajasini 138 million yilda bir soniyaga adashadigan darajaga keltirdi. Bunday katta aniqlik darajasi haqida, ajdodlarimiz tasavvur ham qilishmagan bolishsa kerak...

Essen goyasining tarixi shu bilan tugab qolmadi. Uning asosida olimlar boshqa bir asosiy birlik metrga qayta murojaat qildilar va uning aniqlanishi va tarifini ham, soniyaning

atom tebranishlariga asoslangan tarifi asosida korib chiqishni maqsad qildilar: 1983 yilda, dunyoning kozga koringan bir necha laboratoriyalarining hamkorlikda olib borilgan yirik xalqaro loyiha asosida, olimlar, tarixda ilk bora, atom soatlari yordamida yoruglik tezligining misli korinmagan aniqlikdagi qiymatini olchashga muvaffaq boldilar. Uning asosida esa, metrning mutlaqo yangi ? yoruglikning soniyaning kichik bir ulushi davomida bosib otadigan yoliga asoslangan tarifi qabul qilindi. Shu tarzda, vaqt va uzunlik ozaro chambarchas bogliqlikka ega boldilar...

Malumot ornida shuni takidlab otish joizki, SI da qabul qilingan vaqt birligi soniya, vaqtning insoniyat faoliyati va ongiga singib ketgan boshqa ananaviy va qadimiy birliklari daqiqa, kun, hafta, oy, yil, asr kabilar ichida, onli kasr shaklida, yuzlik birliklari bilan ifodalanishi mumkin bolgan yagona vakilidir. Sport musobaqalarida etibor bergan bolsangiz, marra hamda, foto-finishlarda, soniyaning yuzdan va xatto mingdan bir ulushlari haqida bahs boradi.

Soniya haqidagi sozimizni, uning xalqaro atamasi sekunda sozining etimologiyasi bilan yakunlaymiz. Sekunda, vaqt olchov birligi sifatida ingliz tilida XVI asr songida keng tarqalgan. U, soatning 60 daqiqaga bolinishini birinchi bolinish deb olingach, daqiqaning ozini ham 60 soniyaga bolinishini ikkinchi bolinish deb olinishidan kelib chiqqan. Ingliz tilida ikkinchi sozining tarjimasi second ekanligi maktab ingliz tili kursidanoq hammamizga malum. Shunday qilib, ingliz tilidagi ikkinchi yoki, ikkilamchi manosidagi sekund, hamda, vaqt birligi manosidagi sekund aslida bitta soz bolib chiqmoqda. Sekundaning ozi ham ingliz tiliga lotin tilidagi secunda sozidan kirib kelgan bolib, oz ilmiy asarlarini lotin tilida yozgan Rojer Bekon, Tixo Brage va Iogann Kepler singari, orta asrlarning nufuzli olimlari asarlarida ham aynan soatni ikkinchi marta ulushlarga bolinishi manosida qollanilgan.


[1] Amaldagi Grigorian taqvimida, taqvim sutkasi davomiyligi, haqiqiy astronomik tabiiy sutkadan 26 soniyaga farq qiladi. Bu farq esa, tobora toplanib borib, taxminan 3332 yilda, taqvimda bir kun xatolikni keltirib chiqaradi. Shuni etiborga olib, Grigorian taqvimida bazi yuz yilliklar boshi, kabisa yili hisoblanmaydi va ularda fevral oyi odatiy 28 kun kelaveradi. Masalan, 1800 va 2100 yillarda fevral 28 kun qilib olinadi.

Yangilаndi: 15.10.2014 21:02  
Maqola yoqdimi? Do'stlaringizga ham tavsiya qiling:

Mulohaza bildiring:


Mahfiy kod
Yangilash

Banner

Orbita.Uz infotekasi

Milliy bayramlarimiz

Yaqin kunlardagi rasmiy bayramlar, kasb bayramlari, muhim tarixiy va xalqaro sanalar.

26 - Iyun - Iyd al-Fitr - Ramazon hayiti Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)


1 - Sentyabr - Mustaqillik kuni. (Dam olish kuni)


2 - Sentyabr - Iyd al-Adho - Qurbon Hayiti . (Dam olish kuni) (oy chiqishiga qarab bir kunga o'zgarishi mumkin)

O'zbekiston shaharlari ob-havo ma'lumotlari

Orbita.Uz do'stlari:

Ziyo istagan qalblar uchun:

O'zbek tilidagi eng katta elektron kutubxona!

​Ўзбекча va o'zbekcha o'zaro transkripsiya!
O'zbekcha va ўзбекча ўзаро транскрипция!

Bizning statistika


Orbital latifalar :) :)

????????????????????????

Agar yakuniy natija masalani yechish usuliga bogliq bolmasa, u matematika,

agar bogliq bolsa u buxgalteriya...


Mavzuga oid boshqa materiallar

Birliklar Konvertori

Birlik / Kattalik turini tanlang:
Qiymatni kiriting:

Natijaviy qiymat:

© Orbita.uz

Kontent statistikasi

Foydalanuvchilar soni : 374
Kiritilgan mаqolalar soni : 764
O'qilgan sahifalar soni : 2574761

Tafakkur durdonalari

Dunyoda ilmdan o'zga najot yo'q va bo'lmagay! (Imom Buxoriy)